|
آسمايي قبلاً اين مقاله مفصل خانم نانسي
دوپري را در شمارهء مسلسل دهم خويش به زبان
پشتو به نشر رسانيده بود . اكنون تنها فشردهء
آن مقاله را كه در بارهء وضع موزيم ها، آبدات
تاريخي و ساحات باستاني است دوباره به دست نشر
ميسپارد.
موزيم ها :
موزيم كابل : طي سالهاي (1996-1992) به صورت
همه جانبه چپاول شده است .
موزيم غيرمنقول هده: در سال 1981 در جريان جنگ
ويران و پس از آن چپاول شد.
موزيم هرات : در سال 1994 دوباره در بالاحصار
هرات افتتاح شد ، ولي آثار آن درست تنظيم نشده
اند.
افغانستان مركزي :
باميان :
مجتمع بودايي مربوط به سده هاي سوم تا هشتم
ميلادي به شمول مجسمه هاي بزرگ بودا ، در
وضعيت مناسب قرار دارد. نقاشي هاي ديواري
مجتمع با خطرات طبيعي مواجه بوده و نيازمند
توجه عاجل ميباشند.
غزني :
مجتمع بودايي تپهء سردار ، مربوط به سده هاي
سوم تا هشتم ميلادي كه قبلاً توسط كارشناسان
ايتالوي مورد پژوهش قرار گرفته بود ، در حال
از بين رفتن است .
آثار
دورهء غزنويان كه قبلاً توسط باستانشناسان
فرانسوي مورد پژوهش قرار گرفته بود ، چپاول
شده اند.
ميناره هاي مربوط به سدهء دوازدهم ميلادي در
اثر حوادث به توجهء عاجل نيازمند اند.
منار
جام : اثري است مربوط به دورهء غوريان ، در
اثر عوارض طبيعي معروض به خطر است و به
استحكام و حفاظت عاجل ضرورت دارد.
شهر
كابل :
مقبرهء تيمورشاه : اين مقبره كه در سال 1793
اعمار شده ، نيازمند ترميم ساختماني عاجل
ميباشد.
باغ
بابر : مجتمع مربوط به قرن 17 ، با مقبرهء
بابر و مسجد مرمري و ملحقات ديگر در اثر جنگ
سخت زيان ديده ، بخش حرمسرا در اثر بمباردمان
تخريب شده است . درختان باغ قطع گرديده و به
حيث مواد سوخت مورد استفاده قرار گرفته است.
شهر
كهنه : ساختمانهاي مربوط به قرون 18-19 كه در
اين بخش شهر قرار داشتند در جريان جنگ ميان
تنظيمها در كابل ، به تلي از خاك مبدل شده
اند .
آرشيف ملي : اين عمارت در سال 1891 ساخته شده
كه در سالهاي 1973-1978 براي آرشيف ملي
بازسازي شد ، طي جنگها در شهر كابل ميان
تنظيم ها ، صدماتي را متحمل شده است [ بخش
آثار موجود در ويترينها چپاول شده است ] ، اما
با آرشيف ملي ، در وضع مناسبي قرار دارد.
بوستان سراي : اين عمارت در سال 1892 ساخته
شده ، از آن مراقبت لازم به عمل نيامده است و
در سال 1996 بدون تفاهم با رياست حفظ آبدات
تاريخي و به شكل نادرست توسط شاروالي كابل
ترميم گرديده است ، گرچه گچكاريها و حكاكيهاي
آن در وضع مناسب قرار دارند ، اما برخي از
قسمتهاي داخلي از بين رفته اند .
باغ
بالا : عمارتي كه در سال 1893 ساخته شده و در
سال 1966 ترميم گرديده است، در اثر جنگها در
كابل صدمهءكمي ديده است . قبلاً به حيث
مهمانخانهء گروه سياف از آن كار گرفته ميشد ،
اكنون مقر فرماندهي نظامي طالبان است و به
همين علت معروض به آسيب پذيري ميباشد.
قصر
ستور : اين بنا به سال 1901 ساخته شده و مربوط
به وزارت امور خارجه ميباشد . در سالهاي
1912-1915 ملحقاتي بر آن اضافه شده است. در
سال 1995 سالون آن توسعه داده شد.
مسجد
شاه دوشمشيره ( رض ) : به جاي مسجد قرن 16 ،
در سال 1920 عمارت نوي ساخته شد. در وضع خوبي
نگهداري ميشود.
پيرامون كابل :
منار
چكري : اين مينار بودايي مربوط به قرن اول
ميلادي ، كه قبلاً در اثر اصابت راكت مصدوم
شده بود ، در اپريل سال 1998 به علتي كه هنوز
روشن نشده است سقوط نمود.
گلدره : مجموعهء بودايي مربوط به قرن 4 ميلادي
كه از طرف قومندانان محلي براي به دست آوردن و
دزدي آثار مورد كاووش غيرفني قرار گرفته است.
قصرچهلستون : عمارت مربوط به سال 1888 ، كه در
اثر جنگ ميان تنظيمها در كابل به تلي از خاك
مبدل شده است.
قصر
دارلامان : عمارتي كه در سال 1923 به حيث مقر
دولت شناخته شد ، در اثر جنگ ميان تنظيمها در
كابل به نيمه ويرانه مبدل شده است.
قصر
تاجبيك : عمارتي كه در سال 1924 ساخته شده ،
در اثر جنگ كمي زيان ديده است.
پغمان : اين تفريحگاه تابستاني كه در سال 1920
ساخته شده است و شامل عمارات زيبا ، تياتر ها
، هوتل و بناهاي يادبود استقلال افغانستان
بود ، قصداً به خاك برابر ساخته شده است. مسجد
توسط اهالي محل در حال بازسازي ميباشد.
غرب
افغانستان :
هرات :
مسجد
جامع : اين مسجد در سال 1200 ميلادي در عهد
غوريان اعمار شده و سپس در دورهء تيموريان
ترميم گرديده و از سال 1943 به اينسو پيوسته
به تزيين آن توجه شده است. صدماتي كه در اثر
جنگ بر اين مسجد وارد شده بودند مرمت گرديده
اند و به شكل خوبي از آن حفاظت به عمل مييآيد.
پل
مالان : اين پل كه در سال 1506 اعمار شده ،
در اثر جنگها صدمه ديده بود و بين سالهاي
1994-1996 به طور غيرفني ترميم شده است.
مزار
و مسجد امام فخررازي : اين ساختمان قرن 13
ميلادي كه در اثر جنگ سخت مصدوم شده است ، به
كومك سرمايه داران محلي تحت ترميم قرار
دارد . اما ترميم كه به شكل غير فني بود
نيمكاره مانده است.
ميناره هاي مجموعهء مصلاي هرات : بقاياي
مجموعهء زيباي مقبرهء گوهرشاد مربوط قرن
پانزدهم ميلادي از عهد تيموريان ، در اثر جنگ
صدمه برداشته و بخش زيادي از كاشهاي گنبد آن
از بين رفته است. نهالهايي كه در سال 1940
براي حفاظت آثار از بادهاي 120 روز غرس شده
بودند ، از بين برده شده اند. از شش مينارهء
باقي مانده يكي آن در اثر اصابت راكت از بين
رفته و دو تاي ديگر برغم صدمات ناشي از اصابت
راكت هنوز بر جا مانده اند. متأسفانه كار
ترميم به سبب برخي جنجالها به تأخير افتاده
است.
گازرگاه : عمارت زيباي مزين با كاشي كه در قرن
پانزدهم در عهد تيموريان بر مزار صوفي ، شاعر
و متفكر قرن 11 ميلادي خواجه عبدالله انصاري ،
ساخته شده است ، از سوي مجاوران آن به خوبي
نگهداري ميشود. مجسمهء حيواني كه از سنگ مرمر
در درب ورودي قرار داده شده بود ، توسط طالبان
از آنجا برداشته شده است .
حوض
كرباس :اين حوض كه در غرب هرات در قريهء غلوار
قرار دارد و با تزينات داخلي مزين است و به
دورهء تيموريان تعلق دارد ، از سوي سازمان غير
حكومتي دنماركي به نام
DACAAR
ترميم شده است.
زيارت محدث : مدرسه و مسجد مربوط به قرن 15
ميلادي كه به افتخار دانشمند قرن 9 ميلادي
خواجه عبدالوليد ساخته شده است ، در اثر جنگ
زياد صدمه ديده است. ترميم گنبد مقبره از سوي
موءسسهء داكار به همكاري مردم آغاز يافته است.
تخت
ظفر : تفريحگاه ساخته شده در قرن 15 ميلادي كه
تا سال 1966 مورد استفاده بود ، در سال 1994
كاملاً از كار افتاد . پلان والي قبلي هرات ،
براي بازسازي تفريحگاه ، از زمان تسلط طالبان
در سال 1995 بر هرات تا حال به اجرا گذاشته
نشده است.
حوض
چهارسوق : ساختمان مربوط به قرن 17 ميلادي كه
در حال از بين رفتن است.
شمال
افغانستان :
شهرك
يوناني مربوط به قرون 4-2 پيش از ميلاد كه در
نزديكي خواجه غار ولايت تخار قرار دارد و
قبلاً توسط تيم باستانشناسان فرانسوي مورد
پژوهش قرار گرفته بود ، توسط قومندانان محلي
تنظيمها به شكل منظم و با استفاده از بلدوزرها
به منظور كشف و دزدي آثار زير و رو گرديده و
تخريب شده است.
طلا
تپه : يك گورستان قرن اول ميلادي مربوط به
دورهء كوشانيان در نزديكي شبرغان ، كه شش قبر
آن توسط تيم مشترك باستانشناسان افغانستان و
شوري به گونهء فني كاووش و بيش از بيستهزار
اثر طلايي و مزين با جواهرات به دست آمد. دو
قبر كاووش ناشده ديگر توسط قومندانان محلي حفر
و آثار آن چپاول گرديد اند.
سرخ
كوتل : در بارهء وضع مجتمع مذهبي مربوط قرن 2
ميلادي و دورهء كوشانيان كه در نزديكي پلخمري
قرار دارد، معلومات موءثق در دست نيست.
رباطك : معبد سلطنتي قرن 2 ميلادي كه در سال
1993 تصادفاً كشف شد و تا آمدن طالبان در دست
والي بغلان بود.
تخت
رستم : آثار مجتمع بودايي مربوط قرون 4-5
ميلادي كه در نزديكي ايبك ولايت سمنگان قرار
دارد ، از شر دزدي و غارت مصوون مانده است.
بلخ :
شهر
كهنه : در سال 1995 در اثر كاووشهاي خودسرانه
و پنهاني ، فيلپايه هاي مشابه به آي خانم به
دست امده اند و در ساختمان خانه هاي شخصي
به كار رفته اند. در راپورهاي تاييد ناشده از
كشفيات و دستبردهاي بيشتر سخن گفته ميشود .
مسجد
نُه گنبد : اثر مربوط به قرن نهم ميلادي كه
بنابر عوامل طبيعي در وضع نامناسب قرار گرفته
و به ترميم عاجل نياز دارد.
زيارت خواجه ابونصر پارسا : ساختماني مربوط به
مراحل پاياني دورهء تيموريان كه بخشايي از
كاشي هاي گنبد آن در اثر اصابت راكتها بيجا
شده و ترميمات سال 1974 در اثر عدم مراقبت با
خطر مواجه است . ساحهء داخل ساختمان در وضع
نسبتاً قناعت بخش قرار دارد.
مدرسهء سيدسبحان قلي خان : اثر مربوط به پايان
قرن هفدهم ميلادي كه به طور جدي با خطر
فروريزي مواجه ميباشد.
مزار
شريف :
روضهء شريف : مجتمع مزار حضرت علي كرم الله
وجهه كه در قرن 15 ميلادي در عهد تيموريان
اعمار شده است و پيوسته به حفاظت و تكميل
تزيينات آن توجه شده است.
مسجد
تخته پل در غرب مزار شريف : در قرن نزدهم
اعمار شده و بخش خارجي آن در وضع نسبتاً خوب
قرار دارد ، اما حالت تزيينات داخلي آن مايهء
نگراني است.
حوض آقين : اين ذخيرهء آب كه 19 متر عمق دارد
و فراز آن با يك گنبد 16 متره پوش شده است ،
در حدود قرن شانزدهم ميلادي اعمار شده است .
ساختمان تازه رنگمالي شده و در وضع خوب قرار
دارد.
امام
خورد سرپل : ساختمان مربوط به قرن يازدهم
ميلادي با تزينات داخلي و سنگنبشته هاي زيبا ،
كه از آن خوب نگهداري شده است.
شرق
افغانستان :
هده : مجتمع بودايي نزديك به شهر جلال آباد كه
به قرون 2-7 ميلادي تعلق دارد و به حيث يك
موزيم روباز از آن نگهداري به عمل مي آمد .
اين موزيم روباز در سال 1981 در اثر جنگ ويران
و از آن چيزي باقي نمانده است.
غوچك : آثار باستاني اين محل كه در نزديكي
جلال آباد قرار دارد كاملاً چپاول شده و از آن
چيزي باقي نمانده است.
نمله : باغ مربوط اعمار شده در قرن شانزدهم و
قصر ساخته شده در اوايل قرن بيستم ، كه از سوي
يك سازمان غير حكومتي افغانستان به نام
"معروف" در سال 1994 به كومك سازمان جهاني
زراعت و مواد خوراكي ، ترميم شده است
.
جنوب
افغانستان :
حوزهء هلمند :
تا
به حال در مورد وارد شدن كدام صدمهء جدي بر
قصر زمستاني و بالاحصار اعمار شده در دورهء
غزنوي ( قرن 12 ميلادي ) كه تاق تشريفاتي آن
قبل از جنگ ترميم شده بود ، به دست نيامده
است.
كندهار :
باغ
آشوكا : در قلب شهر كهنهء قندهار قرار داشته
و در آن سنگنبشتهء مربوط به قرن سوم پيش از
ميلاد به دو زبان آرامي و يوناني موجود بود.
دربارهء اين اثر معلومات تازه ي در دست نيست.
چهل
زينه : در مورد وضع فعلي اين اثر مربوط به قرن
شانزدهم ميلادي معلوماتي در دست نيست .
مقبرهء احمدشاه بابا ( 1772 ميلادي ) : نماي
بيروني اين ساختمان نمايانگر هنرعالي مهندسي
است و داخل آن با نقاشي ها و خطاطي ها مزين
ميباشد. از اين اثر به خوبي نگهداري به عمل
آمده است.
مقبرهء ميرويس نيكه ( 1715 ) : ساختماني كه بر
فراز اين مقبره در سال 1930 به سان مقبرهء
احمدشاه بابا سختماني اعمار شده كه نماي
بيروني آن مظهر هنر خوب مهندسي است و داخل آن
با نقاشي ها مزين شده است . مقبره در وسط باغ
كوكران قرار دارد و از هر دو به خوبي نگهداري
به عمل آمده است
برگرفته از شمارهء 18 -19 مجلهء آسمايي مورخ
جولاي 2001 |
