مجتمع جامعهء مدنی افغانستان (مجما)

	پرتو نادری
شمس در آیینهء شمس بخش دوم

ازشمس تا کنون هيچ اثر نوشته شده يي در هيچ يک از رشته های دانش بشری به ما نرسيده است . او خود می گويد که عادت به نوشتن نداشته است . من عادت به نوشتن ، نداشته ام هرگز ، چون نمی نويسم درمن می ماند و هرلحظه ، مرا روی دگر می دهد يگانه اثری که از شمس به ما رسيده است همانا " مقالات " اوست . مقالات نه تنهايکی از گنجينه های درخشان ادبيات عرفانی فارسی دری به حساب می آيد ؛ بلکه آن را می توان يکی از بااعتبار ترين منبع تحقيق در ارتباط به زنده گی ، انديشه و ديدگاه های عرفانی واجتماعی و رويدادهايي دانست که بر شمس و به قول مولانا بر آن خواوند خداوندان اسرار گذشته است. شمس در زنده گی شصت و اند ساله اش ، نتوانست فرصت کافی برای بيان انديشه های عرفانی خود به دست آورد. هنوز کسی به درستی نمی داند که او در خلوت گزينی هايش با مولانا چه می گفته و از جه مسايل و موضوعاتی بحث می کرده است بدينگونه ما کماکان از فيض بخش بزرگ سخنانی که همه بر وجهه کبريا می آمدند محروم مانده ايم . تا جايي که روشن است شمس پس از ديدار با مولانا در قونيه بود که زمينهء راه اندازی مجالس صوفيانه برای او در ميان سالهای 642 تا 645 فراهم شد و او به گفته ء خودش ثلثی از سخنان خود را گفت . سخنان او در مجالس صوفيانه به اشارت مولانا که خودنيز در آن مجالس اشتراک می کرد به وسيله شماری از مريدان ياد داشت می شد و مقالات نتيجه معنی گفتن های او در همين مجالس صوفيانه است . غير از اين گفته می شو د که بخش های از مقالات دست نويس خود شمس است که بعداً بريادشتهای مريدان درمقالات افزوده شده است . مقالات شمس از چندين جهت داری اهميت گسترده يي می باشد . نخست اين که " مقالات " آيينه ء شخصيت پيچيده ء شمس است و اگر مقالات به دست ما نمی رسيد شناسايي شخصيت شمس از ورای اين همه افسانه ، شعر ، روايت و پنداشت ها بسيار دشوار می نمود و شايد هم امری می بود ناممکن . از سخنان شمس مس دانيم که او در نو جوانی درتب دريافت فلسفه ء وجودی و راز پيدايي هر پديده يي چنان می سوزد که ديگر خواب و خوراک را نيز از ياد می برد و مشتاقانه می خواهد بداند که فلسفهء حيات چيست؟ چرا او به جهان آمده است ؟ زنده گی اين دريای هميشه جاری اگر پايانی دارد ، اين پايان چه گونه خواهد بود ؟ در مقالات می خوانيم : مرا چه جای خوردن و حفتن ! تا آن خدا که مرا ، هم چنين آفريد ، با من سخن نگويد ، بی هيچ واسطه يي و من از او چيز ها نپرسم و نگويد ! - مرا چه جای خفتن و خوردن ؟ چون چنين شود ، ومن با او بگويم و بشنوم آن گاه بخورم و بخسبم ! بدانم که چگونه آمده ام و کجا می روم و عواقب من چيست ؟ او شخصيت دوگونه ء دارد گاهی خويشتن بر تر بين و گاهی خويشتن کمتر بين ، گاهی فروتن و مهربان و گاهی مغرور ، پرخاشگر و ناسازگار: من سخت متواضع می باشم ، بانيازمندان صادق ؛اما سخت بانخوت و متکبر باشم با دگران ! اهميت ديگری مقالات اين است که شمس در جريان سخنان خود ما را با گوشه های از زنده گی و انديشه های شماری از شخصيت های فلسفی و عرفانی برجسته ء خاور مين آشنا می سازد .چنان در مقالات اشاره هايی وجود دارد در ارتباط به بزرگانی چون : ابوبکر سله باف تبريزی، بايزيد بسطامی ، منصور حلاج ، شيخ محی الدين ابن عربی ، امام فخر رازی ، امام غزالی ، جنيد بغدادی ، اوحدالدين کرمانی ، حکيم سنايی و ديگران ... او که خود با شماری ازاين بزرگان ديدار و گفتگوکرده است ، گاهی با چنان اشاره و ايجازی در زمينه سخن می راند که اگر خوانند پيش از آن با انديشه ها و زنده گی ان ها آشنايي نداشته باشد ، به دشواری می تواند چيزی از چنان اشاراتی در يابد . شمس زبان انتقادی کوبنده يی دارد . گاهی هم از طنزتلخی می کند که خواننده فکر می نمايد که او شمشيرطنزو انتقاد خود را از نيام برون آورده و با همه بزرگان فلسفه و عرفان به ستيزه جويی برخاسته است . او باور دارد که اناالحق گفتن منصورآز آن است که او هنوز به آن مرحله نرسيده است که تمام جمال روح را بتواند ديد : منصورحلاج را هنوز" روح " تمام جمال ننموده بود ، و اگرنه " اناالحق" چگونه گويد . امام فخر رازی را به سبب ا ين که در برابرحضرت پيامبر اسلام احساس هستی می کند ، با شلاق انتقاد خود می کوبد : فخر رازی چه زهره داشت که گفت : محمد تازی چنين گويد و محمد رازی چنين گويد ! اين مرتد وقت نباشد اين کافر مطلق نبود مگر توبه کند ! چنين بر می آيد که در روزگار شمس فيلسوف را دانا به همه چيز می انگاشتند ؛ اما او فيلسوف را دانا به چيز های بسيار می داند . گفته ء معروفی است که همه چيز را همه گان می دانند و همه گان هنوز به دنيا نيامده اند . نباً هيچ فيلسوفی نمی تواند همه چيز دان باشد . می آمدند به خدمت اين شهاب در دمشق و هزار معقول می شنيدند، فايده می گرفتند ، سجود می کردند . برون می آمدند و می گفتند : فلسفی است ، الفيلسوف دانا به همه چيز . من آن را از کتاب محو کردم ، گفتم : آن خداست که داناست به همه چيز ! نبشتم : الفيلسوف دانا به چيز های بسيار ! قيامت را منکر بودی . گفت : مگر فلک از سير باز ايستد! با اين همه شمس گاهی خود را در بيان انديشه هایش با دشواری هايي رو به رو می ديده است . نخست به دليل اين که کسی را چون خود نمی يابد تا خود را در او بيند و با او به سخن در آيد و اين خود يکی از دلايل دلتنگی او تا پيش ز رسيدنش به قونيه است .غير از اين او با مردمانی که بردلها و گوشها مهر نهاده اند چه می تواند بگويد ! هنوز ما را اهليت گفت نيست ! کاشکی اهليت شنودن بودی تمام کفتن می بايد و تمام شنودن ؟ اما سوگمندانه : بر دلها مهر است بر زبانها مهر است و بر گوشها مهر است اين تنها مشکل شمس در بيان انديشه هايش نيست ؛ بلکه عرصهء واژه گان نيز برای بيان انديشه های او تنگ است. شيخ گفت : عرصه ء سخن بس درازاست و فراخ ، هرکه خواهد ، می گويد ، چندان که خواهد ! گفتم : عرصه ء سخن بس تنگ است عرصه ء معنی فراخ است ، از سخن پيشتر آ، تا فراخی بينی و عرصه بينی! تعصب و شرايط ناگوار اجتماعی ، تقليد و ابتذال مسلط روزگار از عوامل دگری اند که مانع آن می شود تا شمس آن گونه که می خواهد نمی تواند به بيان انديشه های خود بپردازد : راست نتوانم گفتن که من راستی آغاز کردم ، مرا بيرون کردند ، اگر تمام راست کنمی به يک بار همه ء شهر مرا بيرون کردندی و جای ديگری در همين ارتباط می گويد: همه چيز را به همه گان نمی توان گفت متعصب تکفير می کند لا ابالی نشخند و تحقير، ثلثی گفته شد با اين همه زمانی که شمس نيازبه گفتن سخنی و مساله يي را در می يابد، آن را جراًتمندانه و بی محابا بيان می دارد . چون گفتنی باشد ، و همه عالمی از ريش من ، در آويزد که مگرنگويم اگرچه بعد ازهزارسال باشد ، اين سخن بدان کس برسد که من ، خو استه باشم شمس درمقالات نه تنها در باره ء خود و ديگران سخن می راند ؛ بلکه در باره روزگار خود و سقوط ارزشهای متعالی انسانی و فرهنگی در آن روزگار نيز ، سخن می راند . سخنان بدون مقدمه و اضافه گويي آغاز می کند و بعد در چند جمله ء کوتاه يک مساله ء بزرگ اجتماعی بيان می گردد. چنين شيوه يي هرچند گاهی سخنان ا و را به اوج کمال و زيبايي می رساند و آن را شعرگونه می سازد ؛ ولی با ا ين حال يک چنين فشرده گويی ، خواننده را بر آن می دارد تا بيشتر در ارتباط به گفته های او غور کند تا بتواند به پيام درونی سخنان شمس دست يابد . در روزگار شمس تقليد و ريا مضمون مسلط روزگار ا ست و او در هرمجلس صوفيانه يي با شمشير سخنان کوبندهء خود بر ضد آن به مبارزه بر می خيزد و حتی تقليد را گاهی برابر با کفر می داند : هر فسادی که در عالم افتاد از اين افتاد که : يکی ، يکی را معتقد شد به تقليد ! يا منکر شد به تقليد ! کجا روا باشد مقلد را مسلمان گفتن ! به همين گونه منافق و رياکار از ديدگاه او بد تر از کافرانند و واعظان ريا کار را فروشنده گان دين پيامبر می داند : آن که مرا دشنام می دهد ، خوشم می آيد ، وآن که ثنای من می گويد می رنجم ! زيرا ثنا می بايد که بعد آن ، انکار در نيايد ! آخر ، منافق ، بد تر است از کافر ! * اين ها که در روزگار ما بر منبر ها سخن می گويند و بر سجاده ها نشسته اند ، راهزنان دين محمد اند . شمس با عوام سرو کاری ندارد ؛ بلکه اين پيشوايان و بزرگان جامعه است که پيوسته اماج تير ملامت و سر زنش او قرار می گيرند: مرا در اين عالم با عوام هيچ کاری نيست ! برای آنها نيامده ام ، اين کسانی که رهنمای عالم اند ، به حق انگشت بر رگ ايشان که نهم . اوپرخاشگر است، ازمیدان بحث و مناظره پای به بيرون نمی گذارد : اگر ربع مسکون جمله يک سو باشند و من به سويي هرمشکل شان که باشد همه را جواب دهم و هيچ نگريزم از گفتن ، و سخن نگردانم و ازشاخ به شاخ نجهم او به قوت و تاثيرکلام خود باور مند است و با چنين قوتی است که می تواند در برابر هرپرسشی ده پاسخ ارائه کند. اگراين ربع مسکون ، هر اشکال که گويند جواب بيابند ... جواب در جواب ، قيد در قيد ، شرح در شرح ! سخن من هريکی سوال را ده جواب گويد ، که در هيچ کتابی مسطور نباشد � به آن لطف و به آن نمک ، چنان که " مولانا " فرمايد : تا با تو آشنا شده ام ، اين کتابها در نظرم بی ذوق شده است! اهميت و ويژه گی ديگری مقالات شمی اين است که اين کتاب منبع بسياری از حکايات ، تمثيلات و مفاهم مثنوی معنوی را تشکيل می دهد .عقيده يی وجود دارد که بدون مطالعه و درک مقالات شمس مشکل است که بتوان به فهم کامل مثنوی دست يافت . زبان شمس در مقالات زبانيست آميخته با طنز ، اماطنز در نزد شمس هدف نيست ؛ بلکه وسيله است . وسيلهء انتقاد بر نارسايی های اجتماعي . طنزی او انديشه برانگيز و عبرت آموز است. طنز برای طنز نيس ، وهيچگاهی طنز او تا سطح نازل هزل و هجو پايين نمی آيد . طنز شمس ، طنز سياه است ، طنز تلخ است: مراحق بودم که قزوينيی شنيد که : " ملحد " آمد ! زود مادر را نهاد و سر فرو بريد . گفتند : آخر حق مادری ؟ گفت : تا " ملحدان " بدانند که محابا نيست ! " ملحد " آن ديد ، گفت : او ازمن ملحد تر است ! من هرگز اين نکردمی . نها يتاً طنزبرای شمس وسيله ء مبارزه است در برابر بی عدالتی ، رياکاری و دروغپردازی. او با چنين زبانی تصوير روشنی از محيط اجتماعی آن روزگار ارائه می کند و بدينگونه مقالات او اهميت بزرگ جامعه شناسانه نيز دارد . : پايان جدی � 1383- شهرکابل

صفحهء گذشته