مجتمع جامعهء مدنی افغانستان

مجما

مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما

	شما در اینجا هستید: صفحهء نخست >> مقاله ها >> پیشینهء اداره و انتخابات در ....
	اسدالله ولوالجی پیشینهء اداره و انتخابات در افغانستان   و ضع ا دا ره د ر امپرا توري ا حمد شا ه ا بدا لي   ا سا س ا فغا نستا ن كنوني توسط ا حمد شا ه ابدا لي گذ ا شته  شد. او د ر سا ل 1747 ميلادي  درشهرقند هاراعلا ن حكومت كرد. قبل ازبه قدرت رسيد ن وي،  صفحا ت  شما ل كشورتوسط امرا ي ترك اشترخا ني و قسمتها ي  جنوبي آ ن ا ز جا نب تركا ن با بري  که برهند وستا ن مسلط  بود ند، اداره مي گرد يد. ا حمد خا ن،   پس از تنظيم اموردر قندهار، به قصد تسخير صوبه كا بل لشكر كشيد.  نصيرخا ن، آخرين حا كم با بري  صوبه كا بل  بود که  شهرمذ كور را بد ون مقابله تخليه و به جا نب لاهور عقب نشست. احمد خان، بعد از عقب نشینی نصیرخان ، صوبه كابل  و سا حا ت متعلق به پیشاور راكه شا مل اين صوبه بود ، متصرف شد. ا ز آ ن به بعد، او، طي هفت جنگي كه  د ر هند ا نجا م داد،سا حه وسيعي ازا ين كشور را مطيع  سا خت . و به تعقیب آن ،  برولا يا ت هرا ت و مشهد مسلط  گرد يد. اين ا مپرا تور برخا سته ا ز ميا ن قبا يل پشتون ، طي د و تعرض برسا حا ت شما لي كشور درسا لهاي 1751 و1768ميلادي ، امراي محلي آن را به اطاعت وا داشت و براي  اولين با ر يك قطعه نظامي متشكل از قبایل پشتون راد رحوا لي تا شقرغا ن مستقر كرد. اين نخستين گامی بود كه جهت اتشا رقبایل پشتون د رصفحا ت شما ل كشورتوسط وی  بردا شته  شد.  با به ا نجا م رسيد ن سوقيا ت مذ كور ومسلط  گرد يد ن امپرا توري ا حمد خا ن ابد ا لي بر متصرفا تش ،  جغرا فياي تحت نفوذاوبه واحد هاي ادا ري ذ يل  تقسيم گرد يد: ا لف : ولا يا ت : قند ها ر ،هرا ت ، كا بل ، مزا رشريف ، خرا سا ن ، بد خشا ن ،كشمير. ب : حكو متها ي ا علي : 1 فرا ه ، ميمنه ، بلوچستا ن ، غـــزني ، لغــــمان ( لمقان) ، پيشا ور ، د يره ا سمعيل خا ن ، د يره   غا زي  خا ن ، شكا رپور ، سيوي   ، سند   ، چچه هزا ره   ،  ليه ،  ملتان ،  سرهند.             تشكيلا ت اداری ا حمد شاه ا بدا لي   طوري كه  ذ كر شد ،  قبل ا ز ایجاد ا مپرا توري ا حمد شا ه ا بد ا لي، صفحا ت شما ل  ا فغا نستا ن توسط ا مرا ي  ا شترخا ني وقسمت جنوبي آ ن توسط حا كما ن با بري ا دا ره مي گرد يد. به همين ترتيب ،  د رقسمت غربي كشور ،  با لترتيب صفوي ها،  هوتكي ها ،  ابدا ليا ن وعما ل نا د را فشا ر، يكي  بعد د يگر تسلط دا شتند.  سيستم ا د ا ري   ا شترخا ني ها د رشما ل وبا بريا ن د ر جنوب افغا نستا ن به شرح ذ يل نظم يا فته  بود:   1- تشكيل ا دا ري ا شترخا ني ها كه خيلي سا ده وعملكرد ا يشا ن فارغ ا ز بيرو كرا سي بود ،  در را س ا دا رهء آنا ن مقا م هاي ذيل قرا ردا شت :  1-  قوش بيگي            ( صدراعظم) 2- ديوا ن بيكي          ( وزيرما ليه) 3- توقسبا و پروا نه چي   ( قاضي  ا لقضات ) 4- توپچي با شي           ( سپهسالا ر) 5- رئيس اعلم            ( مستوفي امورا حتسا ب وتنظيميهء شهر)   كا رمند ا ن مرا جع مذ كور معا ش دولتي ندا شتند. تما م مصا رف ا يشا ن ا زاعا نهء مردم تهيه ميگرد يد.  2- با بري ها كه حا كميت خويش درجنوب افغانستان فعلی را با مركز قرا ر دا د ن شهركا بل پيش مي بردند، کابل  يكي ا ز صوبه هاي  بزرگ ا مپرا توري  با بري ها بود كه  به توما نهاي ذ يل تقسيم مي گرد يد : 1- توما ن پيشا ور وبگرا م 2- توما ن ننگرها رو لغما ن ( لمقا ن ) 3- توما ن زميند ا ور  4-  توما ن چرخ ولوگر 5- توما ن ا له  ساي «  تگا و»  6- توما ن بنگش «  مسكن مهمند  خيل  ، افريدي ، ختك وغيره »    7- توما ن گرد يز 8-  توما ن زا بل (غزني ونوا حي آ ن ) 9- توما ن غوربند  10-  توما ن ضحا ك  و با ميا ن . در را س صوبهء مذ كور يكنفر صوبه دا ر قرا ردا شته  وتشكيل ا داري آ ن عبا رت ميشد ا ز : 1- كومكي         ( معا ون صوبه دا ر) 2- قلعه د ا ر      ( مسوول ا مورقلعه ها) 3-  تعينا ت        ( افسرا ن د ا يمي) 4- فوجدا ر        ( قوما ندا ن يك منطقه) 5- كوتوا ل        ( قوما ندا ن شهرها) 6- تها نه دا ر     ( محا فظين سرحد ا ت) 7- تيول د ا ر     (  زميند ا ر بزرگي كه حا كم منطقه خود بود ه ود رخد مت صوبه دا رقرا ردا شت) 8- وا قعه نويس  ( ما مورعلني ضبط ا حوالا ت) 9- هركا ره       ( ما مورا ستخبا را ت) تشكيلا ت ملكي ونظا مي حا كميت با بري  به حساب « هزاري» اعتبا ر مي  یافت   كه  ا ز « 10 با شي » آ غا ز و تا «  د ه هزا ر با شي »  بالا مي گرفت . درميا ن اين د و منصب، 64 منصب د يگرقرا ردا شت.  ا حمد خا ن ا بد ا لي، ا د ا ره خويش را با ا ستفا ده ا ز تجربه تشكيلاتي ا مپرا توري  صفوي  نظم بخشيد و د ر ا مورنظا مي مبتنی بر كاركرد هاي  نا د را فشا رعمل  كرد.   اداره امپراتوری احمد شاه ابدالی متشکل از مقام های ذیل بود: 1- وزیر اعظم ،این وظیفه را بیگی خان پوپل زایی ملقب به شاه ولی .                                                                پ                 پیش  می برداو به صفت نایب پادشاه یا صدر اعظم        شناخته           شناخته می شد .        2- امیر لشکر ، این وظیفه را سردار جان خان پوپلزایی بالقب خانان                                               یا                یا بیگــلر بیگــی پیش می برد . کرســـی مذکور معادل                سپه                سپه  سالاری  بود. 3- دیوان بیگی ،  این وظیفه را عبداﷲ خان پوپلزایی با لقب وکیل الدوله                                                                                                              عبداﷲ خان عهده دارامور مالی و تشریفات در بار بود . ایشک آغاسی ، این وظیفه را یاقوت خان و یوسف ملقب به التفاب   خان به عهده داشتند . ایشان ، علاوه برادارة حرمسرا،                   کارهای خصوصی و محرمانه را نیز انجام می دادند . 5- خواجه سرا باشی  6- قاضی القضات، این وظیفه را قاضی نصراﷲ خان بارکزایی پیش                         می  برد. 7- منشی باشی ، این وظیفه را سعادت خان پولزایی ، میر عبدالهادی   لاری              لاری موسوی و محمود الحسین مولف تاریخ احمد شاهی       پیش می بردند . 8- عرض بیگی باشی ، این وظیفه را کریم داد خان پولزایی ملقب سرفراز   خ                          خان پیش می برد 9- جهرچی باشی ، این وظیفه را میرز اخان پوپلزایی ملقب به اختیار خان پ                     پیش می برد . 10- میر آخور باشی  ، این وظیفه را دلدار خان اسحاق زایی ملقب به شاه      پ                          پسند خان پیش می برد . 11- مختار کل تعمیرات ، این وظیفه را که سردار مراد خان پوپلزایی پیش م                             می برد. او ، در اعمار شهر های قنداهار و  کابل                           کابل سهم خویش را ادا کرد . 12- نسقچی باشی ، این وظیفه را که در حدود امور نظمیه  خلاصه می  گ                     گردید  فاضل خان به عهده داشت . 13- هر کاره باشی یا داروغه دفتر اخبار ، که وظیفه ضبط احوالات  را   ا                                                   انجام می داد . 14- ضبظ بیگی باشی 15- مستوفی  ، این وظـیفه را میـــرزا علی رضا خان به عهده  داشـــت . 16- ملا باشی ، این وظیفه را حاجی ملا ولی اسحاق زایی به عهده داشت .     میر محمد صدیق فرهنگ پیرامون طرز اداره امپراتوری   ا                  احمد شاه ابدالی می نوسید :    « . . . ا دا ره  ولا يا ت واجزاي امپرا توري هما نند ا دا ره مركزي شكل وماهيت فئودا لي دا شت . ا ز آ ن جمله ا دا ره ولايا تي كه هسته مركزي ا مپرا توري را تشكيل ميدا د به پسرا ن شا ه  تفويض ميگرد يد وا گر سن و سا ل  آ نها كم مي بود يكنفرا ز سردا ران درا ني به حيث نا يب با آ نها مقرر ميشد. بد ين صورت حكومت قندها ر به شهزا ده سليمان ميرزا  ، لاهور وبعد ا هرا ت به تيمور ميرزا  ، كا بل به پرويزميرزا ،  پيشا ور به ا سكندر ميرزا ،  پسرا ن  ا حمد شاه سپرده شده بود. ا ما ولايا ت دورد ست غا لبا توسط ا مراي محلي ا دا ره  ميشد ند.»   1             ا حمد خا ن كه بعد ها لقب ا حمد شاه  با با را كسب كرد  ، جهت جلوگيري ا ز سركشي خوا نين پشتون  وكسب حما يت ا يشا  ن در مرحلة اول  ، زمين هاي زراعتي قندها رو نوا حي ا طرا ف آ ن را به  قسم « جا گير» دربين آنان تقسيم كرد . در مرحلة دوم این روند پس از تحکیم پایه های حاکمیت وی درولايا ت كابل ،  پيشا ور،  پنجاب  وكشمير ، قسمت وسيعي ا ز زمين هاي زراعتي مردم بومي ولایت های مذکور  را براي  سران قبایل پشتون  توزيع كرد. ا شخا ص مهم و  قا بل حساب ا ين جمع عبارت بودند ا ز: شاه ولي خان پوپلزا يي  سردا رخا نجان پوپلزا يي ، عبدالله خان پوپلزا يي ،  سردا ر د لد  ا رخا ن ا سحق زا يي ، سردا ركريم دا د  خا ن،  سردا رمرا د خا ن ، حاجي جمال ا لد ين خا ن با ركزا يي  ،  سردا ر قلند رخا ن  ،  حا جي دريا خا ن پوپلزا يي  و  بها درخا ن ا ند ري .  علاوه برا ين ، ا حــمد شاه  با با وظيــفه تحصــيل ما لــيا ت زمين دا را ن ا قوام غيرپشتون را براي سردا را ن متعلق به شا خه درا ني قبايل پشتون سپرد. ا ين درحا لي بودكه پس ا ز مد ت زما ني قبا يل درا ني ا زدا د ن ما ليا ت سرا نه ، موا شي  وباغدا ري معا ف گرديدند  و دها قين مربوط به ا قوا م د يگر مجبور به تا د يهء ده  يكه ء حا صل  خويش بودند.        وضع ا دا ره در زما ن حا كميت تيمو ر شاه         تيمورشا ه درسا ل 1773 به پا دشاهي رسيد. پدرش ا حمد شاه  با با، امپرا توري بزرگي را براي وي به ميرا ث   گذا شت . طوري كه ا شاره شد ، ا حمد شاه با با پا يه هاي حا كميت خويش را ا ز طريق توزيع جا گير وتضمين ا قتد ارسرا ن قبایلی و قومی  تحكيم بخشيد. در نتیجه ، ا ين سردا را ن  هركدا م پا د شا ها ن خود را يي شد ند كه تنها ازمتصدي خويش فرمان مي برد ند  وسربه ا طاعت وي فرومي گذا شتند.  ا ينها كه علاوه برا متيا زا ت ا دا ري ،  امورتحصيلي ما ليه دولتي را درقلمرو وسيع امپرا طوري  ابدالی به دست دا شتند و به صفت ا جا ره دا رهاي ما ليات عمل مي كردند ،  تعلل وحتي سرپيچي ا يشا ن  درتحويل مدا رك ما ليا تي براي دولت،  باعث سكتگي در پيشبرد ا مورمي گرد يد. ا زاین رو  بود  كه  تيمورشاه تلاش ورزید تا از طریق  گما شتن عما ل ا دا ري غيرپشتون  چون شيخ عبد ا لطيف جا مي هروي ، ا لتفا ت خا ن هندي ، ملا عبدا لغفا رهند ي تا زه  مسلمان ،  قا ضي فيض الله  خان دولتشاهي و محمد خا ن بيا ت،  به وظایف  وزير‹ صدراعظم ›، مسوول ا مورخزا يين ،  مستوفي،  مشاور وسپهسالار د ستگاه ا دا ري خويش را تصفیه و قدرت سرد ا را ن را  محدود  سا زد. تیمور شاه  پس از سرکوب و کنار زدن سرداران خود رای ، موفق شد تا ادارة امور را به آرامی پیش ببرد . در زمان زمامداری  وی ، جامعه تحت تسلط او تابع نظم طبیعی رشد در عرصه های مختلف گردید . مالیاتی را که مراجع دولت ازمردم می گرفت، سنگین نبود . زمین داران و بزرگان قبایلی و قومی ای که در خدمت حاکمیت قرار داشتند ، یا از حکومت معاش مستمری می گرفتند و یا در عوض خدمت خویش از پرداخت مالیة اراضی خود معاف می گردیدند . کارمندان دولتی ایکه زمین زراعتی نداشتند، معاش خویش را در آخر سال به شکل غله گی ، حواله و برات از مراجع تادیة معاش بدست می آوردند معاش کارمندان در بار و مصارف آن را مستاجران اطراف پایتخت می پراختند . تیمور شاه ، سر زمین تحت فرمان خویش را توسط فرزندان و وابستگان نزدیک خود اداره می کرد . به گونة مثال ، قبل ازدر  گذشت  وی ، فرزند بزرگش همایون به صفت والی قندهار ، پسر دوم او محمود به صفت والی هرات ، فرزند دیگرش بنام عباس به صفت والی پشاور ، شهزاده زمان به صفت حاکم کابل و شجاع الملک به صفت والی غزنه و زابلستان کار می کردند .                   د وره تشنج  و پرا گند گي ا دا ره   پس ا ز درگذ شت تيمورشاه ، ا فغا نستا ن به ميد ان جنگ ميا ن فرزند ا ن  ا و مبد ل گشت . شاه زما ن ا ولين پسرتيمورشاه بود كه  بعدا ز مرگ پدربه قدرت رسيد . ا و،  ا عتبا ر ا ز روزهاي ا ول پاد شاهي خويش به فكر اعا ده ا مپرا توري ا بدا لي ا فتا د وجهت تحقق این طرح  چند با ر برهند لشكركشيد . د يري نگذ شت . كه برا در ش شا ه  محمود   بخاطر گرفتن قدرت ازوی دست به کار شد او ، طی جنگ های متعددی که علیه شاه زمان انجام داد ، موفق به خلح برادرش از قدرت گردید.   شا ه محمود  که درسا ل 1801ميلادي برا ريكه قدرت تکیه زد ودرسا ل 1804 م درمقا بله نا كا م عليه شاه شجاع  حا كميت خويش  را ا زد ست دا د.  ا ما رت نا آرا م شاه  شجاع  تا سا ل 1809م ا دا مه يا فت . و درآ خر همين سا ل جاي خود را براي شاه  محمود خا لي كرد. پا د شا هي شاه محمود براي  با ر دوم مدت 9 سا ل طول كشيد. ا و،  مد ت  مذ كور را در مقا بله با تها جما ت پيهم  شاه شجا ع پشت سرگذا شت. ستا ره بخت وي  هنگا مي ا فول كرد كه وزير مد برخويش فتح  محمد را كور وبعدا  به قتل رسا نيد. بعد از کشته شدن فتح محمد خان ،  برادرهاي وی هريك سردارمحمد عظيم خا ن  وا لي كشمير، سردا ر دوست محمد خا ن ، سردا ر پرد ل خا ن،  سردا رشيرد ل خا ن وسردا ر يارمحمد خا ن عليه شاه محمود دست به شورش زد ند. درنتيجه،  سردارشيردل خان ، سرداركهند ل خان  وسردا ر پرد ل خا ن بر قند ها رد ست يا فتند. سردار يارمحمد خا ن،  سردارمحمدعظيم خا ن وسردارد وست محمد خا ن،ا دا ره پشا ور را به د ست گرفتند. پس ا ز يكطرفه شد ن كا ر پشا ور،  سردا ر دوست محمد خا ن بركا بل تا خت وشهزا د ه جها نگيرحا كم آ ن را فرا ري سا خت. ا ين پــيروزي سردارد وست محـــمـدخا ن بـه مفـــهوم پا يا ن كــارسد و زايي ها بود. چون ا و پس ا ز موا جه شد ن با مقا ومتهاي سطحي سيا سي نظا مي دربرا برشاه  محمود و شاه  شجاع  ، حاكميت خويش دركا بل را تحكيم واعلان ا ما رت كرد.  ا ين  د ر حا لي بود   كه امپرا توري هاي بريتا نيا وتزا ر روس برساحا ت وسيعي ازهند وستان  و آسياي ميا نه  د ست  يا فته ودر رقا بت با هم عمل مي كرد ند.حكوما ت قا جاري ايرا ن وسكهاي  پنجا ب ، مرا جع د يگري بود ند كه به اسا س تحريـكات مــتنا و ب روس وا نگلــيس به مدا خــله درا مورا فــغا نستان مي پرداختند. سا يه ا فگند ن چنين وضعي درمنطقه،  ا يجاب ا تخا ذ موضع سيا سي ا ی را مي كردکه تا ميدشد  ا ز طريق آ ن جلو د ست درا زي هاي  د ول روس   وا نگليس در ا مور كشور گرفته شده و راه ا يجا د يك ا دا ره ثا بت در ا فغا نستا ن هموا ر گرد د. ولي ا مير دوست محمد موفق به ا نجا م چنين نقشي نگرد يد. چون ا و، ا ز همان آ غا زبا طرح اعا ده   پشا ور و آزا د گذا شتن دولت  قا جاري ا يرا ن در محا صره شهر هرا ت كه ازجا نب روسيه ء تزاري تحريك گرديده بود ،  زمينه تجا وز ا نگليس بر ا فغا نستا ن را فراهم سا خت . ازهمین  بود  كه ا نگليسها با بلند كردن  شعا ر ا حياي حا كميت مشروع   خا ند ا ن  سد وزا يي،  شاه  شجاع  را به صـفت وا رث حقيقي سلطــنت علم كرد ند وا زطــريق يورش نــظا مي بر ا فغانستا ن، ا ما رت ا ميرد وست محمد خا ن  را سقوط دا د ند.     ا مير دوست محمد كه دربرا بر ا ين سوقيا ت ا نگليس در ا ول ماه اگست سال 1839 دست به سلاح نبرد ، ا ز راه  د ره ا وني راه  تا شقرغا ن را در پيش گرفت. ا و ،  د رمسيرحركت خويش ا زطرف محمدعلي بيگ ا ميرمحلي سيغا ن  و  قطعا ت سواره  نظام ا مراي ا وزبكيه چون صوفي بيگ ،  قليچ  بيگ و مير با با بيگ پذيرا يي شد. ميرولي بيگ كه اما رت تا شقرغا ن را درد ست دا شت ،  ا لي فرا رسي اعضاي فا ميل اين پا د شا ه  فرا ري  ،  ا ورا با رعا يت اعزا ز وحرمــت نگــهدا شـت وآ ما د گي نشـا ن دا د تا در جنــگ علــيه ا نگلــيس برا يش عسكـرتهــيه دا رد.ولي اميردوست محمد با رسيد ن عا يله ا ش ازكا بل ، قسمتي را درتا شقرغان گذاشته وخود با يك قسمت ديگر و  تعد ا دي ا ز محا فظين خويش به د ربا ر ا مير نصرالله خا ن حا كم بخارا پنا ه برد. با فرا ر ا ميرد وست محمد به   بخا را ، شاه شجاع وا رد  كا بل گرد يد ،  مردم خطبه ا مارت را به نا م ا و خوا ند ند. شا ه  مذ كور،  در ا ين دور حا كميت خويش اختياري از خود ندا شت. ادا ره  كشور را ا نگليس ها پيش مي برد ند. ميرغلام محمد غبا ردر جلد   ا ول كتا ب خود بنا م ا فغا نستا ن در مسير تا ريخ ،  پيرا مون طرز ادا ره در دور د وم پا دشا هي شا ه شجاع  ا ز طريق  حكا م ا نگليس مي نويسد:       «  تشكيلات ا نگليس در ا فغا نستا ن بسيط  بود . مكنا تن ا مور صدا رت را در دست دا شت. ا لكسا ند ر برنس به حيث وزير دا خله و منشي او موهن لال بود. موهن لال به علاوه ا ين كار وظيفه ريا ست استخبا را ت را نيز ا يفا مينمود.  نما يند گا ن سيا سي ا نگليس در ولايا ت ا فغا نستا ن به حيث وا لي ونماينده  مكنا تن ا مور ملكي را بعهده    دا شتند. منتهي مكنا تن وبرنس و نما يند گا ن كشوري آنها ا سما ا ين عنا وين را ا ختيا ر نكرد ه  بود ند . ا ما عملا عين وظايف را اجرا ميكردند. تشكيلات نظامي انگليس در افغانستان تابع امرو نهي سپهسالار كابل ‹ اول جنرا ل كين بعدا جنرا ل ا لفنيستن › بود ودر پا ره ا مور بين سپهسالار و مكنا تن تنا قض و اختلافي هم پيدا ميشد. به همين سبب بود كه حكومت ا نگليس 35 سا ل بعد تر درتجا وز دومين خود درا فغا نستا ن امورملكي ونظامي را در يك دست  ‹ حكومت نظا مي ›  تمركز د ا د. عمد ه  ترين كا ر را  كه  سپهدا ر كا بل درا فغا نستا ن ا نجا م دا د ا ين بود كه قشون ملي ا فغا نستا ن را كه عا د تا به قيا د ت رؤساي متنفذ منا طق مختلفه  در قطعا ت جد ا گا نه منقسم بوده و مستقيما زيرقوما نده پاد شا ه  مملكت قرار دا شتند  تما ما لغوكرد وافرا د  ا رد و را جز ا رد وي ا نگليس و تحت قياد ت   ا فسرا ن ا نگليسي گذا شت. و به ا ينصورت قوما ندا ن هاي  ملي دست خا لي ما ند ند وقوت تنها درد ست دشمن متمركز گرد يد. در ولايا ت متصرفه نيز امور نظا مي وحفظ ا منيت عمومي و سركوبي هرمقا ومت ملي ا ز عهد ه قوما ندا نا ن نظا مي ا نگليس بود.   اما ا نگليسها در مركز وولايا ت هنوز نا چا ر بود ند كه حكا م وما مورين ا فغا ني را  درپهلوي نما يند گان  سيا سي خود خوا هي نخوا هي بپذ يرند. زيرا تود ه هاي مرد م متوجه ا وضاع  شده بود ند.لهذا ا نگليسها فعا ليتهاي خود را ظا هرا توسط  حكا م و ما مورين ا فغا ني بنا م شا ه د وا م ميد ا د ند، ا ما نميخوا ستند ا ين حكا م وما مورين سر مويي از د سا تير انگليس ا نحرا ف نما يند ولو مقا م شهزا ده گي دا شته با شند. چنا نيكه درقندها ر شهزا ده فتح جنگ پسرشا ه  شجاع وا لي ونما ينده  ا نگليس «  مستر ليچ »  بود. ولي شهزا د ه  تما م تحميلات ليچ را نمي پذ يرفت. و ليچ اصرا ر ميكرد. كه حتي درتا د يه معا ش ومستمري ما مورين و منظوري و موقوفي ا ين معا شا ت هم شهزا د ه  طبق هدا يت ا و رفتا ركند. چون چنين نشد مكنا تن شاه  را مجبور به عزل  فتح  جنگ و نصب برا د رش صفد ر  جنگ نمود . . . »  2 مردم  كه وضع را به ا ين منوا ل د يد ند در پي قيا م مسلحا نه عليه حا كميت ا نگليس برآ مد ند،  وشورش هاي پرا گند ه دركشور آغا ز يا فت . در ا ين هنگا م كه مصا د ف با بها ر 1840م  بود ، ا مير دوست محمد خان ا ز بخا را  وا رد قند وز گرد يد. مير مرا د بيگ ا وزبيك حا كم تخارستان ازوي ا ستقبا ل كرد. حا كم مذ كور،  پس ا ز اعزاز  واكرا م این امیر فراری  ، به  تعد ا د پنجهزا ر عسكر سواره و مجهز را برای وی تهيه و درتحت فرما ن او قرا ر د ا د . د وست محمد خان با بد ست آ وردن امدا د نظا مي مذ كور وا رد تا شقرغا ن شد.ميرولي بيك حا كم تا شقرغان نيز با پيروي ا ز عمل مرا د بيگ ،  ا زوي پذ يرا يي گرم  به عمل آ ورد و پس ا ز آما د ه سا زي پنجهزا ر عسكر سوا ره براي ا مير، ا و را جهت آغا ز جهاد عليه قواي ا شغالگر ا نگليس تشويق كرد. ا مير درحا ليكه به تعدا د د ه هزا ر عسكر مجرب را با خود دا شت ،  تصميم  گرفت   تا ازطريق با ميا ن وا رد كا بل گرد يد ه وشهرمذكور را از ا دا ره ا نگليسي شاه شجاع خارج سازد.  و لي قواي ا نگليس تحت رهنمايي  دا كتر لارد نماينده  سيا سي ا نگليسها ،  دربا ميا ن دربرابر وي قرار گرفت. طي جنگ شديدي  كه ميان طرفين براه  ا فتا د ،  ا مير د وست محمد خان شكست خورد و در 17 سپتمبر سال 1840م  به تا شقرغا ن عقب نسشت. د يري نگذ شت كه مرد م پروا ن وكا پيسا د ست به شورش عليه   ا نگليس زد ند. ا مير پس ا ز شنيد ن ا ين خبر،  در را س قواي ا وزبكيه ایکه توسط  مير مرا د بيگ تهيه گرديد ه بود ،  وارد پروا ن شد.ا و طي چند ين برخوردي كه با قواي مخا لف ا نجا م دا د ،  كا ر را بي نتيجه پند ا شت و مخفيا نه تسليم مكنا تن گرديد. تسليمي ا مير براي مكنا تن،  نه تنها هيچگونه تا ثيري در وضع جبها ت جنگ وارد نكرد،  بلكه  آ تش   قيا مهاي آزا د يخوا ها نه مردم فرا گيرتر شد. ا ين حركت وسيع   كه  تما م سا حا ت جنوبي كشور را دربر گرفته بود ،  بزرگا ن كا بل را به آغا ز قيا م در پا يتخت كشور تشويق كرد. ا زاین رو بود   كه شخصيتهاي  مبا رزي چون سكند ر خا ن ، عبدا لسلام خا ن ،  ميرا حمد خا ن ،  محمد حسين خا ن  عرض بيگي ،  حا جي علي خا ن ،  نا صر خان   كوتوا ل ،  ميرجنيد خا ن ، محمد خان بيات ،  محمد عظيم خا ن پيشخد مت ،  نا ظر علي محمدخا ن ،  مير آ فتا ب  خا ن ،  ميرحاجي ،  مير سيد خا ن ، ميرغلام قا درخا ن ،  آ قا حسين خان توپچي با شي  ، ولي محمد خا ن ميرآ خور،ا كبرخا ن خوا بگا هي ، عبدا لرحمن خا ن عثما نلو ، ها شم كا ه فروش وكا كا حسين در يكي از شبهاي ما ه ا كتوبر 1841م درخا نه عبدالله  خا ن ا چكزا يي جمع وطرح قيا م مسلحا نه علیه انگلس را ريختند. قيا م مذ كور به تا ريخ 2 نوا مبر سا ل 1841 مطا بق به روز هفد هم رمضان آ غا ز ومنجر به سقوط ا د ا ره د ست نشا ند ه شا ه  شجاع  و به قدرت رسیدن امیر دوست محمد خان  گرد يد.   وضع ا دا ره در د ور د وم ا ما رت ا مير د وســــــــــــــــــت محمد خا ن     امير دوست محمد پس ازنشتن  بر اريكه قدرت ، ا مين الله خان لوگري را كه دربرابر انگليس قيام مردم را رهبري كرده بود ، زنداني ساخت ودارايي وي را تاراج كرد. به تعقيب آن در سال 1847م بر محمد شاه خان غلجايي ا ين دشمن ديگر انگليس يورش برد و  اورا به منطقه كوهستاني واقع در بين لغمان واسمار فراري ساخت ، وآنچه را كه درتملك دا شت به يغما برد.  ا و به همين ترتيب سردا ر شمس ا لد ين خان ،  نوا ب زما ن خا ن ،  سردا ر عثما ن  خا ن و سردا ر شجاع ا لدوله خان را كه درجنگ با ا نگليسها نقش با رز دا شتند،  تحت فشا ر وپيگرد قرا ر دا د و ا ز سهمگيري درامور سياسي محروم شان ساخت. سردار اكبرخان كه درآغازين روزهاي امارت امير دوست محمدخان قصدباز پس گيري پشاور را كرد،  به تدريج صلاحيتهايش را صلب و نقش وي را درامور اداري ضعيف ساخت . امير مذكور با فراغت از اين برنامه ، مناطق تحت اداره اش را  به شرح ذيل ميان پسران خود تقسيم كرد : 1- هزاره جات را براي محمداكرم خان 2- زرمت وكتواز را براي افضل خان 3- كرم را براي سردار شيرعلي خان 4- لوگر را براي محمد اعظم خان 5- غزني را براي غلام حيدرخان  6- كوهستان را براي محمد امين خان 7- گرشك را براي سيف الدين خان 8- قلات را براي نواسه خويش سردار فتح محمد خان .  به همین ترتیب ، او ، ارتش خویش را به این شرح میان پسران خود تقسیم کرد: 1- دوفوج را درتحت فرماندهي سردار محمد اكبرخان  2- يك فوج را در تحت فرماندهي سردار شيرعلي خان 3- يك فوج را درتحت فرماندهي سردار محمد امين خان  4- يك فوج را درتحت فرماندهي سردار محمد شريف خان قرار داد.  صفحات شمال كشور تا سال 1950م وا رد دا يره حاكميت ا مير نگرديده  بود. ا و،  لشكري را در تحت قيا دت پسر خود سردار محمد اكرم خان گذاشت،  وبه ا ستقا مت مذكور سوق كرد. ا مراي محلي صفحات شمال بي آنكه مخالفتي كنند حاضر به تاديه ماليه به حكومت كابل شدند. آ نگاه،  سردار ا كرم حاكميت شاه مرا د خان را بر تخارستان ، حاكميت ا يشان اورا ق را برولايت بلخ ، حاكميت مير صدور را بر آ قچه ، حا كميت مير حكيم خان را بر شبرغان،  حاكميت بابه بيگ را بر آ يبيك ، حا كميت غضنفر خان را بر ا ند خوي  ، حاكميت گنج علي خان را بر تا شقرغا ن،  حاكميت محمود خان را بر سرپل  به رسميت شنا خت. و خود به صفت والي ولايا ت شمال در بلخ مستقر گرديد. مردم آ قچه وسرپل در سال 1851م  تحت رهبري محمود خا ن عليه سردا ر ا كرم قيام كردند. سردار اكرم قيام مذكور را سركوب كرد. ا ز آ ن به بعد،  ا مير دوست محمد خان تعدا دي ا ز پسرا ن خويش را به صفت همكار با سردار اكرم خان به بلخ فرستاد. اكرم خان از آنجمله سردار محمد امين خان و سردار محمد شريف خان را به صفت حاكم تا شقرغان  سردار محمد اسلم خان و سردار زمان خان را به صفت حاكمان آ قچه و سرپل مقرر كرد. سردارغلام حيدرخان كه نيز شامل اين جمع بود. درهنگام بازگشت از بلخ ، ا يشان ا ورا  ق و ايشان صدور را با خود به كابل برد، وملكيت ا يشا نرا براي برا درا ن خود سردار ولي محمد خان و سردار محمد زمان  بخشيد . به همين ترتيب، پس از الحاق ولايات هرات وقندهار به حكومت كابل ، ا ميراداره آن را براي پسران خود غلام حيدر خان،  محمد ا مين خان و شير علي خان سپرد. اين درحالي بود كه پس از روي صحنه آ مد ن مير ا تا ليق در قطغن، حاكميت ا ميردوست محمد خان بر ساحات قطغن و بدخشان  ازهم پاشيد. در اين هنگام سردار محمد افضل خان اداره ولايت بلخ را بدست داشت. ميراتاليق برادر خويش را با نامه ا ي نزد افضل خان فرستاد و ازوي توقع برد تا به صفت يك  همسايه نيك با او معامله كند.  سردار افضل خان موضوع را به اطلاع امير دوست محمد خان رساند. او در پاسخ به نامه محمد افضل خان فرمان لشكر كشي به جانب قطغن را صادركرد. افضل خان به تعداد بيست هزار عسكر و چهل ضرب توپ را به اختيار پسر خود سردار عبدالرحمن قرار داد تا بر مير اتاليق متعرض شود. سردار عبدالرحمن برقلعه نظامي غوري  واقع درمربوطات ولايت بغلان يورش برد. او پس از محاصرهء دوامدار،  فلعه مذكور را تسخير و به تعداد ده هزارمرد جنگي آن را اسير وبعدا رها ساخت.  سردار موصوف پيرامون نتيجه اين التفات خويش مي نويسد: « كسان مير اتاليق ازاين رفتارمن مشعوف و متعجب بودند ، زيرا كه سركرده هاي آنها گفتگوهاي زيادي در باب ظلم افاغنه به آنها نموده بودند.» 3  سردار عبدالرحمن پس از اين پيروزي برميراتاليق ،  به جانب بغلان درحركت افتاد. اودرجنگ هايي كه با اتاليق انجام داد ازهمه پيروز بدرآمد و تا شهر تالقان پيش رفت. سردارموصوف ،  دراين جريان كه مدت سه سال را دربر گرفت وبا مرگ اميردوست محمد درماه جون 1363م خاتمه پذيرفت، پيرامون گوشه اي از خاطرات خويش  نوشته است:   1-  « كساني را كه اسير ميشدندمن به دهن توپ ميگذاشتم . درمدت سه سال اغتشاش تعداد كسانيكه به اين قسم من كشته ام تقريبا پنجهزار نفر ميشدند وتعداد كسانيكه از دست لشكرمن كشته شدند ده هزارنفر بودند.»  4  اين جنگ‹ در منطقه اورته بوز شهر تالقان صورت پذيرفته است › 9ساعت ادامه داشت. ازطرف دشمن سه هزارنفر درميدان جنگ كشته شدوازطرف ما تخمينا صد نفركشته وچند نفر زخمي شدند. ششصداسير وپنجهزار اسپ ازدشمن بدست ما افتاد. من حكم دادم مناري ازسرهاي مقتولين دشمن ساختند. تا بقيه دشمن خايف شوند.»5     2- « روزي تجار بدخشاني به سوارهاي من حمله نمودند. سوارهاي مذكور فورا يكنفر را با اسپ تيز تگي سوار فرستادند.سربازهاي مخفي شده را خبر داده سربازهاي مذكور محض ا طلاع تاخته به نقطه معلوم رسيدند.تقريبا پنجاه نفر ازاين تجار را اسير نموده به حضور من آوردند. من اسلحه وزين ويراق آنها را بين سوارهاي خود تقسيم نمود م  وا سپهاي آ نها را به توپخا نه دا دم و ده هزا ر روپيه نقد كه دا شتند به جهت خزانه خودم ضبط نمودم. اشخاص مذكور درجواب وسوالي كه با آنها كردم اقرار نمودند به سبب اينكه از ا فاغنه خيلي نفرت داشتند دو سال بوده است راهزني ميكرده اند . اگرچه مشاراليه را ضي شدندكه هر شخص دو هزار روپيه داده جان خود را بخرند . ولي ، من حكم  دا دم همه آنها را به دهن توپ گذاشتند. چرا كه خيلي از رعاياي بيگناه مرا كشته وغارت نموده بودند. اين سياست در روز اردو بازار ‹ درشهر تالقان› بعمل آمد. حكم دادم بگذارند گوشت آنها را سگهاي اردو بازار بخورند وا ستخوانهاي آنها تا ا تمام  بازار همانجا ا فتا ده با شد.»  6         مير غلام محمد غبار در مورد طرز اداره در زمان امارت امير دوست محمد خان مي نويسد : « معاش عساكر به حساب ماليات مناطقي كه « جاگير»  و « تيول» پسران امير بود ، حساب گرديد. اين سيستم ملوك الطوايفي امير دوست محمد خان  بمراتب از ملوك الطوايفي قديم بدتر بود . زیرا هر شهزاده در هر محلی که حکمران بود ،  ماليات وعايدات آن محل را در تيول و جاگير خود داشته ، در وضع وجمع آوري ماليات و درتطبيق مجازات واستثمار از دهقانان ومالداران دست آزاد داشت و معنا پا دشاهي كوچك به  شمار ميرفت . وهيچ مقام با ز پرسي ا ز آ ن ها وجود ند ا شت . به ا ين صورت گويا ا فغا نستان بعدا ز غسل انقلاب لباس مستعمل سابق را پوشيد و 20 سال ديگر رو به انحطاط رفت . درطي اين مدت يكقدم در راه انكشاف، تمدن، فرهنگ، زراعت، صناعت، تجارت و عمارت برداشته نشد. حتي از نظر اداره حكومت متشكل و قانون وادارات لازمه وجود نداشت. اداره عدلي دردست قاضي ومحتسب، حفظ امنيت شهري در دست كوتوال و امورمالي دردست دبير و مستوفي بود و بس . بعداز سالها دربار امير داراي يكنفر شاه آغاسي‹ شيردل خان› و قشون او داراي يكنفر جنرال ‹ فرامرز خان ›     گرديد. »    ‹7›  در دورة حاکمیت امیر دوست محمد خان تجارت افغانستان عمدتا با کشور های روسیه و هند بر تانوی و به شکل ضعیفتر با کشور ایران صورت می گرفت . قیمت واردات افغانستان با هند در حدود سه ونیم ملیون روپیه ، معادل 350 هزار پوند می شد . عواید دولت در یک سال به هشت ملیون روپیه بالغ می گردید . از این جمع ، مبلغ یک ملیون روپیه ء آن از عواید گمرکی بدست می آمد .   وضع ا دا ره در ز ما ن ز ما مدا ري ا مير شير علي خا ن ‹  1863  - 1878  م › امير شيرعلي خان، در زمان حیات امیر دوست محمد خان والي هرات بود. برادران وي هر يك سردار محمد افضل خان ، سردار محمد اعظم خان ، سردار محمد شريف خان ، سردار محمد امين خان و سردار محمد حسين خان،  ا داره ولايات بلخ، پكتيا، فراه، قندهار وهزاره جا ت را در د ست داشتند. سردار عبدالرحمن خان برا درزاده امير،  جهت مطيع ساختن  امراي قطغن وبدخشان مصروف اعمال فشار بر مردم آ ن ولا يا ت  بود.  شيرعلي خان پس از دریافت اطلاع از در گذشت پدرخویش ، در هرا ت اعلان پا دشاهي كرد و شهر هرا ت را به قصد كابل ترك گفت. ا ين ا قدا م وي ، مورد  ا ستقبال برادرا نش قرارنگرفت. چون هنگا مي كه ا و وارد قندها رشد ،  سردا ر محمد امين خان در پذيرا يي از آ ن علاقه چندا ني نشان ندا د و حين حركت  وي  به جا نب غزني ، ا ز رسا نيد ن آ ذ وقه براي اردوي ا و سر باز زد.مدتي از حاكميت شيرعلي خان نه گذشت كه سردار محمد سرور خان و سردار جلال الدين خان پسران محمد اعظم خان و محمد اكبرخان در كابل نقشه ترورش را ريختند. امير از قصد ايشان آگاه شد. و هردو را بالترتيب به  مزارشر يف و زرمت تبعيد كرد. از آ ن  به بعد،  جهت تنبيه محمد اعظم خان كه والي زرمت بود لشكركشيد. اعظم خان به طرف هندوستان فرار كرد. واز جانب انگليس ها مورد استقبال قرار گرفت. ا مير، پس از يكطرفه كردن كار محمد اعظم خان در سال 1864م ، به استقامت بلخ لشكر كشيد تا سردار محمد افضل خان را كه از پرداخت ماليه سر باز زده بود ،  تنبيه كند. ا و، قواي ا فضل خان را در قسمت باجگاه شكست داد. واز طريق باميان وارد تاشقرغان شد. افضل خان بي آنكه دست به مقابله بزند وارد  باشگاه وي  گرد ید. ا مير شيرعلي خان درحاليكه اورا باخود داشت به مزارشريف رفت واز آنجا راه كابل را در پيش گرفت. در طول راه سردار محمد افضل خا ن را تحت نظا رت قرارداد . سردار عبدالرحمن خان با شنيد ن ا ين خبر به بخارا فرا ركرد. امير پس از ورود به كابل،  افضل خان را زنداني ساخت .  ودر پي تدوير لويه جركه برآمد . او، در اين لويه جرگه موضوع جنگ با سردار محمد امين والي قندهار را مطرح ساخت. اعضاي لويه جرگه كه به تعداد دوهزار نفر بود، پس از تبادله نامه ها ميان امير وبرادرش ،  لشكركشي برقندهار را به تصويب رسانيدند. در جنگي كه ميان طرفين صورت گرفت. سردارمحمدامين يكجا با سردار محمدعلي پسر اميركشته شد. امير شير علي خان با شنيدن خبر مرگ پسر خوبش متغيير گرديد، ماتم گرفت ودر انزوا نشست. امير محمد اعظم خان كه در تحت نظارت انگليس ها در هند برتانوي قرا ر دا شت. پس از بدست آوردن اين خبر،  ازطريق چترال وارد بدخشان شد. ميرهاي بدخشان از داماد فراري خويش استقبال كردند. در اين جريان سردار عبدالرحمن نيز از بخارا برگشت. اين دو سردارمتواري،  پس از تدارك قوا از صفحات شمال كشور به كابل يورش بردند و پس از غلبه بر سردار ابراهيم پسر امير شيرعلي خان ، سردار افضل خان محبوس را  در ماه مي سال 1866به امارت برداشتند. بعداز آن ،  در جنگهاي پيهمي كه ميان سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان از يكطرف و سردار شيرعلي خان از جانب ديگر صورت گرفت. در نتيجه ، ولايات غزني وقندهار نيز از حيطه كنترول شيرعلي خان خارج شد. شير علي خان از طريق هرات وارد صفحات شما ل كشور گرد يد ودر بلخ  فرود آ مد. ا و، پس از تهيه  قوا خود را به پنجشير رسانيد و در جنگ با زا رك عليه قواي عبدالرحمن خا ن شكست خورد. سردا ر موصوف منهزما به هرات  برگشت. در پايان ا ين جنگ ، امير محمد افضل خان وفات كرد و بردارش محمد اعظم خا ن در ماه اكتوبر سال 1867م امير افغانستان شد. ديري نگذشت كه سردار عبدالرحمن جهت تامين امارت كابل بربلخ يورش برد. سردار شيرعلي خان با استفاده از موقع به جانب قندهار لشكر كشيدو ولايت  مذكور را از اداره استبدادي پسران محمد اعظم خان آزاد ساخت. او، مدتي بعد با قوتي كه تهيه ديد، راه كابل را در پيش گرفت و بعداز پيروزي بر قواي محمد اعظم خان در محل « كيچه مرسل» ، براي بار دوم به امارت افغانستان دست يافت. سردار محمد اعظم خان به جانب قطغن عقب نشست . اين در حالي بود  كه سردار عبدالرحمن ولايت بلخ را اشغال و مي خو ا ست  تا  ا مور شمال كشور را به نفع خود تنظيم كند . ا و،  پس ا ز ورود اعظم خان به قطغن،  قوايي را كه در اختيار داشت آرايش دادو يكجا با سردار اعظم خان از طريق باميان وارد غزني شد. در جنگي كه ميان سرداران مذكور وقواي شير علي خان در ماه سپتمبر سال 1868 م در منطقه شش گاو غزني بوقوع پيوست،  نتيجه جنگ به نفع شيرعلي خان خاتمه پذ یر فت.سر دار اعظم خان وسردار عبدالرحمن، اين بار به استقامت جنوب فراري شدندواز طريق « بنو » و « سيستان »  وارد ايران گرد يد ند. سردا ر اعظم خان در ايران مرد وسردار عبدالرحمن براي بار دوم از امير بخارا پناه جست.   امير شيرعلي خان با فراغت از كشمكش هاي فوق به اجراات ذيل متوسل شد : ا لف -  نايب محمد علم خان را با قشوني به صفحات شمال كشور فرستا د تا امراي محلي تركستان ، قطغن وبدخشان را به تابعيت از امارت كابل وادا رد و درتاديه ماليه به دولت حاضر شا ن  سازد. او،  پس از استقرار در بلخ،  كار آقچه، شبرغان ، سرپل، ا ند خوي، تا شقرغان و آيبيك را ا نتظام بخشيد و حاكمان قطغن و بدخشان را به اطاعت از كابل آماده ساخت. نا یب مذ کور در سال 1873برميمنه لشكر كشيد و ميرحسين خان آ خرين حاكم خود مختا رآ ن  را ا سير وبه كابل فرستاد. ا و، در مد تي كه مصروف كار شمال  بود، ملكيت مردم بومي بلخ را غصب وبا استبدادي كه از طريق بيگار گرفتن اهالي بلخ به كار برد ، مال زيادي ا ند و خت  . كارنا مه هاي استبد دا دي نا يب محمد علم خا ن در صفحا ت شمال ، هنوز هم شا مل حکا یا ت درد ا نگیز در میا ن مرد م ا ســت.  بعد ا ز ختــم کا ر صفحا ت شــما ل ، ا مير شيرعلي خان افغانستان را به واحد هاي اداري ذيل تقسيم كرد : 1-    ولایت كابل 2-    ولایت قندهار 3-    ولایت هرات 4-    ولایت تركستان افغاني 5-    ولایت فراه    ب - پیش ا ز ا ما رت ا مير شيرعلي خا ن ، ما ليات دولت سه ماه پيشتر ا ز زما ن برداشت محصولات ماليه دهند گان، از آنا ن اخذ مي شد. معا ش ما مورين د ولت از جيب مردم تا د يه مي گرديد. درتهيه اين مدارك ،  مراجع نظامي و تحصيلداران دولتي ا ستخدا م می شد ند. اينها درامر دريافت پول از مردم  ، با قصاوت وبي رحمي زياد عمل مي كردند. در شهر ها ،  پيشه وران وكا سبين توسط افسران وسربازان دولت بيگار برده شده ومورد آزار و اذيت قرارمي گرفتند . در زمان امير شيرعلي خان وضع تغيير پذيرفت و فشار دولت بر مردم كاهش يافت.   ج - درزمان امير شيرعلي خان براي اولين بار اسا س يك حكومت بسيط گذاشته شد. ودر راس آن اشخاص ذيل قرارگرفتند : 1-    سيدنورمحمدشاه فوشنجي ملقب به لوي مختار ‹ صدراعظم› 2-    عصمت الله خان غلجايي ملقب به لوي مين ‹ وزيرداخله› 3-    حبيب الله خان وردك ملقب به لوي ملك ‹ وزير ماليه › 4-    حسين علي خان ملقب به تولمشر ‹ وزير جنگ › 5-    احمد علي خان تيموري ملقب به لوي تولوني ‹ خزانه داركل › 6-    محمدحسن خان دبيرالملك ملقب به لوي كلي ‹ منشي ›  طوري كه در فوق ملاحظه می گردد ، اصطلاحات ا دا ري در زمان امير شيرعلي از زبان تركي به زبان پشتو تغيير يافت. اميرشيرعلي خان درجوا ر حكومت كوچك خويش يك شوراي 12 عضوي را نيز ايجاد كرد. اعضاي اين شورا كه ميتوان آن را يك پارلمان بسيط گفت ، دراكثر موارد براي امير مشوره مي دادند.  د - فابريكه حربي درزمان اميرشيرعلي خان تاسيس شد. اين فابريكه داراي دستگاه هاي توپ ريزي، تفنگ سازي وباروت سازي بود.  ذ -   در زمان امير شير علي خان مطابع سنگي شمس النهار و مصطفوي ايجاد گرديد وكتب ذيل درآنها به چاپ رسيد :  7-    حجت قويه درابطال عقايدوهابيه،  اثرقاضي عبدالرحمن  در مطبعه مصطفوي . 8-    قواعد پلتن ، ترجمه قاضي عبدالقادر پشوري از انگليسي به دري درمطبعه مصطفوي. 9-    قواعد رساله ، ترجمه ابراهيم خان آجيتن ازانگليسي به دري   درمطبعه مصطفوي .  -10تحفه العلما ، نصيحت نامه امير شيسرعلي خان .  -11وعظ نامه كه ازجريان جنگ عثماني و روس حكايت ميكرد ، توسط قاضي عبدالقادر از انگليسي به دري ترجمه شد ودر مطبعه شمس النهار به چاپ رسيد.     -12مجمع البحرين كتاب طبي ای بودكه حكمت يا طب قديم را دربرابر طب معاصر قرارمي داد. اين  كتاب توسط داكترحسين شاه نوشته شد  ودر مطبعه شمس النهار به چاپ رسيد.  ر -   در این دوره ، براي اولين بار مكتب حربي درشيرپور ومكاتب ملكي و خوانين در بالاحصار كابل تا سيس گرديد. درمكتب ملكي وخوانين علاوه بر دروس ديني،  مضامين كيميا ، رياضي ، جغرافيه ، تاريخ ، و نقشه كشي كه شامل نصاب تعليمي عمومي بود، مضامين حقوق اداري ، سياست وادب تدريس ميشد.  واين ابتكاري بود كه در دوره سلطنت شيرعلي خان  صورت پذيرفت . يعني اينكه نصاب تعليمي معاصر جاي نصاب تعليمي قديم را گرفت . علاوه براين ، امير تشكيل بسيطي را  نيزايجاد كرد تا امور اداري مكاتب مذكور را تنظيم كند. در اين تشكيل ، آمر معارف ، معلمان داخلي و خارجي ، مبصر عمومي ،  تحويلدار و شعبه تهيه لوازم و كتب شامل كار بودند. ز - اميرشيرعلي خان درپهلوي ابتكارات ديگرخويش،  دست به تاسيس جريده شمس النهار زد. وظيفه مديرمسولي اين جريده را كه ميرزا عبدا لعلي بدوش داشت ، شماره اول آن را با نوشتن اين مضمون منتشر ساخت :  « برآيينه ضميرصاحبان فضل وكمال وواليان با عزو جلال مخفي ومحتجب نماناد كه در اين آوان سعادت اقتران كه خلايق ممالك افغانستان  وتركستان به زيرسايه هماپايه بندگان سكندر شان اشرف امجد اميرشيرعلي خان بهادر ، آدمالله عمره واقباله واحلاله ، درنهايت امن و امان وآسايش دارند وهمواره دعاي دولت ابد مدت مينمايند و رعايا وشرفاي اين ديار متوجه كمالات گرديده شوق ديدن اخبارات و حصول فوايد از آن ورزيدند. لهذا اقل العباد ميرزا عبدالعلي حسب الفرمايش احباب اخبار صدق آثار مسمي به شمس النهاررا درمطبع كابل جاري نموده اخبارات صدق آثارتركستان وبدخشان وبخارا وهرات وروس وقندهار وغيره حدودات را از دفاتر سركار وانبار حاصل نموده در اين اخبار درج نموده خواهد شد. ومهما امكن سعي دراين خواهدبودكه خبر بازاري وپوچ هرگز در اين اخبار درج نگردد.»   ‹8›   س - اساس ادارات پست ومخابرات درزمان اميرشيرعلي خان گذاشته شد. دفاترمخابرات درتمام ولايات افغانستان تاسيس گرديد. يك شعبه اين اداره درپشاور ايجاد ورابطه افغانستان با هندوستان را تامين كرد.  سقوط امير   در سالهاي اخيرحاكميت امير شيرعلي خان ، امپراتوري تزار به پيشروي خود درآسياي ميانه ادامه داد وحدود متصرفات خويش را تا حوالي مرو توسعه بخشيد. امپراتوري هند برتانوي از اين لغزش روسها به جانب جنوب ، احساس خطر كرد. به همين اساس ، « لارد ليتن» وايسراي جديد انگليس كه به عوض « لارد نارت بروك» تعيين گرديده بود، علاقه كويته را اشغال و براي اميرشيرعلي خان از اعزام يك هيئات به كابل اطلاع داد. امير،  با استناد بر اعتبار كنفرانس سمله از پذيرش هيئات معذرت خواست. اين برخورد وي در برابر وايسراي جديد به مفهوم نا ديده گرفتن مناسبات دوستي ميان طرفين تلقي شد.  وايسرا موضوع را جدي گرفت وبر فشار خود بر امير افزود. در نتيجه،  اميرشيرعلي خان موافقه كرد تا موضوع از طريق بر گزاري يك كنفرانس حل گردد. ازاین رو بود كه بنا بر توافق هردو جانب ، درماه جنوري سال 1877 كنفرانس پشاور تدوير يافت . مير محمد صديق فرهنگ در اين مورد مي نويسد :    « كنفرانس پشاور در ماه جنوري 1877 آغاز شد. نماينده امير ‹نورمحمد شاه› مسايلي را كه موجب آزردگي ودلسردي امير شده بود به شرح آتي بيان نمود : اول ، عدم موافقت بريتانيه به انعقاد موافقتنامه امداد متقابل با افغانستان در برابر تعرض دولت ثالث وخود داري از دادن امداد پولي مرتب ودايمي به افغانستان . دوم ، نتيجه حكميت سيستان . سوم ، استنكاف وايسرا از تضمين مقام امير و وليعهد او . چهارم ،  مداخله حكومت هند در رابطه بين امير وپسرش يعقوب خان به نفع اين اخير.   نماينده وايسرا در جواب اظهار داشت كه اوضاع اكنون نسبت به سابق فرق نموده ، نايب السلطنه جديد حاضر است كه مطالبات امير را به ترتيب ذيل قبول نمايد: اول ، انعقاد موافقتنامه دفاعي كه به موجب آن در صورت حمله تحريك نا شده ازخارج به افغانستان انگليسها اميررا با پول وسلاح ونفرامداد كنند.  دوم ، تاديه مستمري نقدي منظم ودايمي . سوم ، تصديق ولايتعهدي عبدالله جان . آنها تقا ضا نمودند تا امير درعوض ازداشتن روابط مستقيم با روسيه‹ دول خارجي به طورعام› صرف نظر نموده و به نمايندگان انگليس اجازه بدهد كه درهرات يا هرنقطه ديگر سرحد اقامت نموده حركات روسها را از نزديك مراقبت نمايند. يك هيات مختلط انگليس و افغان سرحد افغانستان را درمحل تعيين نمايد و به جاي تا سيس سفارت دايمي در كابل كه قبلا  طرف انگليسي بر آن اصرار داشت ، امير هياتي را كه در موقع ضرورت به كابل اعزام شود بپذيرد.»‹9›  ريس هيات افغاني موضوع  استقرار نمايندگان انگليس در ولايات دلخواه شان را نپذيرفت. و اين مساله را خلاف ماده هفتم معاهده 26 جنوري سال 1857 كه دربين امير دوست محمد خان و سر جان لارنس انگليس به امضا رسيده بود،  اعلان داشت. بعد از اين،  در گفتگو هایي كه ميان نمايندگان انگليس و امير شيرعلي خان صورت  گرفت. نتيجه آن براي جانب انگليسي مطلوب نبود. شيرعلي خان با درك حساسيت وضع، درماه جولاي سال 1878 از جنرال ستوليتوف به صفت نماينده امپراتوري روسيه تزاري استقبال كرد. تا توانسته باشد كه از طريق مذكور تمايل خويش به جانب روسيه را تمثيل كند. وايسراي هند با توجه به اين بازي سياسي امير ، تصميم نهايي خويش پيرامون تجاوز بر افغانستان را گرفت.  او،  قبل از اينكه فرمان لشكر كشي بدهد، به تاريخ 31 اكتوبر سال 1878 اولتيماتومي را عنواني امير صادركردو بي آنكه جوابي درمورد قبول و يا رد خواسته هايش در يابد ، دست به عمل زد. امير كه وضع را چنين ديد ، پسرش محمد يعقوب خان را از زندان رها ساخت و پس از سپردن اداره كابل در ده دسمبر سال 1878 براي وي، عازم بلخ گرديد ، تا از روسها استمداد جويد. ولي ، پيش از رسيدن به آرزوي خويش  با زندگي وداع گفت .  يعقوب خان همین که از خبر مرگ پدرخود مطلع شد ،  در ماه مارچ 1879 اعلان پادشاهي كرد. انگليس ها با در يافت اين خبر، سوقيا ت خود به جانب افغانستان را متوقف ساختند وبا امير جديد از در مذاكره پيش آمدند. بعداز ديدار هايی كه ميان طرفين صورت پذيرفت، يعقوب خان حاضر به امضاي معاهده گندمك گرديد.  طرف انگليس فرصت را مغتنم شمرد و هياتي را كه در آن كيوناري  ، جينكنز، داكتركيلي، هيملتن و 560 نفر عسكرشامل بود، به كابل فرستاد. كيوناري به صفت ريس هيات و مشاور امير با همراهان خويش در ارگ بالاحصار استقرار يافت و اداره امور را در زير پوشش سفير انگليس به دست گرفت . مدتي از تحميل امرو نهي او بر دربار امير واهالی كابل نگذشت كه مردم از خلع صلاحيت بودن يعقوب خان آگاه شدند . اين مساله خشم باشندگان كابل و سپاهيان مستقر در اين شهر را برانگيخت. ودر 3 سپتمبر سال 1879 با براه افتادن قيام عمومی  عليه هيات انگليسي ، كيوناري و همراهان وي همه به قتل رسيدند. با رسيدن خبر مذكور به اداره هند برتانوي،  مقامات انگليس فرمان تجاوز به افغانستان را صادر ودر 6 اكتوبر سال 1879 كابل را اشغال كردند. جنرال رابرتس كه در راس قواي اشغالگر قرار داشت ، اداره امور را به دست گرفت و در اول ماه دسمبر 1879 يعقوب خان را تحت الحفظ به هندوستان  فرستاد. با  انتشاراین  خبر در ميان مردم،  ملا مشك عالم اولين كسي بود كه در غزني دست به قيام زد وجهاد عليه انگليسها را اعلان داشت. از آن به بعد ، مردم پروان وكاپيسا دست به سلاح بردند. مدتي بعد ، اين شورش ها فراگيرشد و به قيام عمومي انجاميد. در اين هنگام سردار عبدالرحمن خان كه در بخارا بسر مي برد، پس از تفاهم با مراجع روسي وامير بخارا در ماه اكتوبر سال 1879 راه افغانستان را در پيش گرفت، تا توانسته باشد سهم خويش را از اين حركت آزادي خواهانه مردم بگيرد. او،  پس از رسيدن به كنار درياي آمو از استقامت ولسوالي رستاق ولايت تخار ، با فرستادن نامه ای حاكم رستاق را در جريان قرار داد. ولي ، حاكم مذكور براي وي اجازه ورود نداد.  سردار عبدالرحمن در اين مورد مي نويسد : « كاغذي به شاهزاده حسن نوشتم و به توسط يكنفر نوكر خودم مير علم نام نزد او فرستاده اورا از ورود خود به خواجه گلگون اطلاع دادم. البته مطالعه كنندگان به خاطر دارند كه اين مير برادر پدر زن من ميباشد.  بعداز فرستادن مراسله مذكور ، عازم شورچه آب يكي از قلعه جات كناره جيحون  و در مقابل رستاق ميباشد گرديده بعداز مسافرت دو روزه وارد اين قلعه شده ، روز سوم از رود جيحون عبور نموده وقت شام داخل قلعه ا ی از خاك رستاق شدم . شاهزاده حسن اظهارات مرا بطور دوستانه نپذيرفته قاصد مرا حبس نموده به من نوشت. از رود جيحون عبور ننماييد. زيرا كه عهد كرده ايم اگرپاي شما كه افغان هستيدبه يكي از قطعات خاك برسد . قطعه مذكور را كه نجس شده است با شما از ولايت خود خارج خواهيم نمود. مراسله مذكور در اين قلعه به من رسيد. به قرار ذيل جواب نوشتم. اي احمق نامرد نا  سپاس تورا وبرادرهايت را چندين سال پرستاري كردم، با خانواده نامرد شما وصلت نمودم و به خيال اينكه در وقت لزوم بدرد من خواهيد خورد. حالا ميبينم اشتباه كرده ام . از طينت اصلي شما اطلاع يافتم اگر از مرگ ميترسيدم تا اينجا نمي آمدم . اي نا مرد فردا معلوم خواهد شد. از ما دونفر كدام پرزورتر است.»   10                                                                     او، به اين ترتيب ، وارد رستاق گرديد واز طرف مير رستاق استقبال شد. مدتي بعد به بدخشان رفت و پس از در يافت كمك از بدخشان ، اهالي رستاق وحاكمان قطغن وتركستان ، راه چاريكار را در پيش گرفت. ا و، بعد از ورود به شهر مذكور، باب مذاكره با انگليس را باز كردوطي امضا عهدنامهء ذيل با  آن ، به امارت رسيد :  1- پادشاه افغانستان به استثناي دولت انگليس با هيچ حكومت خارجي ديگر نمي تواند روابط سياسي داشته باشد.  2-    تمام قندهار زير فرمان والي ديگر خواهد بود.  3-    علاقه هاي پشين وسيبي تحت تصرف حكومت انگليس باقي خواهد ماند. 4- فيصله هايی را كه با امير محمد يعقوب خان در باره سرحدات مشرقي ‹ معابر حياتي كرم ، بولان وخيبر› به عمل آمده به اعتبار خود باقي خواهد ماند.   در عوض، انگليس سلطنت اميرعبدالرحمن خان را در بقيه افغانستان بشمول هرات ميشناسد و از تعيين نمايندگان انگليسي نژاد در افغانستان به استثناي يكنفر نماينده مسلمان در كابل منصرف ميگردد. و اگركدام دولت خارجي درافغانستان مداخله نمايد انگليس براي افغانستان كمك خواهد كرد.            وضع اداره در زمان حاکمیت امير عبدالرحمن خان ‹ 1880- 1901 م› اميرعبدالرحمن يكي از مجرب ترين امراي سلاله محمدزايي بود. او علاوه بر تجربياتي كه در زمان حاكميت پدرش درصفحات شمال اندوخته بود ، طي مد ت ا قا مت خود در بخارا چيز ها يي را نیز از حكام روسي آسياي ميانه  فرا گرفت. علاوه بر اين، ا و شخص محيل، مصمم وقصي القلبي بود كه تاريخ اداره درافغانستان نذيرش را كم ديده است. امير موصوف با داشتن چنين خصايل براريكه قدرت تكيه زد. اداره او بسيط ولي به حدي منضبط و منسجم بود  كه  سركشي از قواعد وضع شده توسط وي نا ممكن به نظر مي رسيد.  دستگاه رهبري امير متشكل بود از : 1-    مجلس دربار . 2-    مجلس خوانين ملكي.  در مجلس دربار عده اي از سرداران ، مامورين بلند پايه وروحانيون مقرب به امير شامل بودند كه توسط شخص امير اداره مي گرديد. در مجلس خوانين ملكي اعضاي خانواده شاهي، خوانين و روحانيون وفاداربه امير عضويت داشتند.این مجلس در هيات يك پارلمان بسيط عمل مي كرد. تقسيمات ملكي درزمان امير عبدالرحمن به شرح ذيل صورت پذيرفت : 1-    ولايت كابل 2-    ولايت قندهار 3-    ولايت فراه 4-    ولايت هرات 5-    ولايت تركستان 6-    ولايت قطغن وبدخشان ولايات مذكور توسط حكام محمد زايي اداره مي گرديد. اكثر ايشان خويشاوندي نزديك با امير داشتند. در واحد هاي اداري وابسته به ولايات، حا كم، قاضي، قوماندان قطعه نظامي، كوتوال، سر رشته دار و قافله باشي موجودبودند . ودر راس آنان حاکم قرار داشت  ولي آنچه كه از كتاب تاج التواريخ برمي آيد،  اين است  كه امير عبدالرحمن سيستيم اداري خويش را به بخشهاي نظامي و ملكي تقسيم كرده بود.  بخش ملكي آن كه بنام ‹ اداره كشور› مسمي بود به شعبات ذيل تقسيم می شد: 1- خزانه  2- محاكمات عدليه3- اداره تعميرات دولتي4- اداره طبي 5 اداره معادن 6- اداره آذوقه  7- اداره تدريس 8- اداره تجارتي  9- اداره پست خانه. اميرعبدالرحمن جهت جلوگيري از سركشي بزرگان اقوام و قبايل ، يك يا دو پسر عمده ترين آنان را بنام غلام بچه در دربار خود نگه مي داشت. و دراصل يرغمل هاي امير بودند.  بنابر اظهار حبيب الله رفيع،  امير، بخاطر تربيه غلام بچه ها مدارس ثابت و سيار ايجاد كرده بود. مدرسه سيار بخاطري بود كه هرگاهي كه امير درسفر مي بود وآنعده از غلام بچه هايی را كه در ركاب خود داشت. در اين مدرسه توسط استادان تدريس می شد. بهمين ترتيب،  مرجع ديگر تدريس عبارت از مكاتبي بود  كه در محلات زندگي افسران ايجاد شده و در آنها فرزندان ايشان فن حرب را فرا مي گرفتنتد . متعلمين مذكور پس از آموختن نصاب تدريسي معمول وارد ارتش مي شدندو به صفت افسر اجراي وظيفه مي كردند. آمرين دواير ملكي و حاكمان واحد هاي اداري كشور از جمع شهزادگان و غلام بچه هاي امير استخدام مي گردیدند.  11 اميرعبدالرحمن در برابر ترويج آموزش زبان انگليسي حساسيت داشت وبا جديت خاصي مراقب آن بود. سيد مهدي فرخ دراين موردمي نويسد:  « حيدرعـلي پــسر ميرزا قاســم علي قزلــباش از روي خط منــشي عبدا لرزا ق هنـــدي چند كلــــمه انگليسي نوشته بود، مشار اليه را دستگير و آهك توي چشمش ريخته ، كه چون خط انگليسي را نوشته كور شود.»12 در زمان امير عبدالرحمن توجه اندك به معارف و انكشاف صنعت ماشيني صورت پذيرفت. او، راجع به سيستم تدريسي معارف معمول در دوره حاكميت خويش مي نويسد: « چندين مدارس به جهت تعليم اجزاء خانواده و مستخدمين شخصي و غلام بچه هاي خودم و نيز براي سران جنگ ونظام،  اطفال صاحب منصبها و ساير رعاياي خودم داير نمودم.علاوه بر اين خود مردم به جهت تعليم اطفال خود در هر جا مدارس عمومي داير نموده اند. هر نوكري درهر كاري كه هست ، بايد خدمت خود را امتحان بدهد. حتي قاضي ها وملا ها كه خودرا به منزله پيغمبر ها ميدانستند، به هيچ كاري   مامور نميشوند. احكام شرعي را نميتوانند اجرا نمايند مگر آنكه قبلا از امتحان بيرون آمده باشندو در صورتيكه درست از امتحان بيرون آيند، مساحت وهيئت را تحصيل نموده تصديق نامچه از مجلس ممتحين به آنها داده ميشود. چنانكه در چندين مقام بيان داشته ام به جهت هرشغل واداره تعليم لازم است وواجب است كه در اينجا تكرار نمايم ، پسر بزرگم حبيب الله خان ، زبان انگليسي و تواريخ، جغرافيا ، هندسه ونقشه كشي و مساحت وهيئت تحصيل نموده است.»  3 1 به همين ترتيب  ، امير عبدالرحمن در سال 1886 براي « شوام كريشگر» مستخدم فرانسوي خودهدايت داد تا يك فابريكه حربي را خريداري ودر شهر كابل فعال سازد. اين فابريكه توسط مستخدم موصوف  تهيه و بنام ماشين خانه در كابل فعال شد. بنابر اظهارات غلام محمد غبار در جلد اول کتاب افغانستان در مسیری تاریخ ، در فابريكه مذكور كه به تعداد 400 نفر كارگر كار مي كرد ، مواد توليدي آن عبارت مي شد از : توپ، تفنگ، كارتوس، دريشي نظامي، خيمه، بيرق، بوت، موزه، دستكش، كلاه، دوربين مساحت، و آلات جمناستيك .  شعبات تعبيه شده در فابريكه بر حسب ذيل بود : آهنگري، نجاري، سراجي، حلبي سازي ، فلز كاري، زرگري، مس گري، گداز، مسكوك سازي، گليت كاري، سيم دوزي، صندوق سازي، گل سازي، حكاكي، ارابه سازي، چاپخانه، ليتو گرافي، جراب بافي، دندان سازي، سترنجي و قالي بافي، كاشي سازي، حجاري، نقشه كشي، چدن ريزي، شيشه سازي، چرمگري، اسپريت كشي، سوهان سازي. پس از فعال شدن اين فابريكه ، امير تعدادي از متخصصين خارجي را استخدام كرد. تا در قسمت آموزش براي جوانان  افغان در رشته هاي مختلف همكاري كنند. متخصصين مذكورعبارت بودند از :   1-ميوژير يوم فرانسوي انجنير رشته برق 2- كريم بخش هندوستاني متخصص رشته برق 3- مستر پاين انگليسي كه بعد ها به جاي ميوژ یر يــــوم فرا نــسوي استخـــدام شـــد 4- مســتر ا و مبـارا دكـــتـــور دنــدان 5 – ميكدر مات متخصص در ا مور ضرب سكه 6- مستر ميدلــتن متخصص كا رتـــوس سا زي  7- مستر كمـــــيران متخــصص تفــنگ و توپ سازي 8 مــستر سيــتوارت متخصص ماشـــين بخار و آهنگري 9- مسترتهارتن متخصص دراموردباغي10- مهــندس محــمد بخش هندوســـتاني متخــصص مهــندسي 11- ميرمن هملــتن متخصص خالكوبي 12- مستر مولتن متخصص در امور استخراج معادن. متخصصين موصوف حق نداشتند  تا پيش از اينكه شاگردان خودرا جهت انجام كار مستقلانه آماده سازند، افغانستان را ترك گويند. به همين ترتيب ، هركدام تحت تعقيب و مراقبت جدي جاسوسان امير قرار داشتند تا از تامين روابط مشكوك با افغانها جلو ايشان گرفته شود. امير عبدالرحمن، مصارف سرباز هاي خودرا كه از هرهشت  خانواده يك نفر جلب مي گرديد. بدوش مردم گذاشته بود. به گونه ا یكه هرهشت  فاميلي كه يك نفر سرباز براي دولت مي دادند، اين مكلفيت را نيز داشتند تا مصرف سرباز مذكور را تاديه دارند. اين معمول وطرز تاديه معاش ، براي كارمندان ملكي ونظامي در اداره امير،  در كتاب تاج التواريخ به شرح ذيل منعكس شده است : «‌قبل از آنكه فهرست ادارات نظامي را مذكور بدارم ، اظهار ميشود كه تمام كار ها و صنايع به جهت ساختن ادوات حربيه و قور خانه كه در فصل ديگر مذکور شده است ، تحت اداره نظامي ميباشد. كارگرها واستادان مواجب خودرا از دفتر وزارت نظام دريافت ميدارند.اكثر مستخدمين وكارگر هاي خارجي مثل هندي ها وانگليسها وغيره مواجب خودشانرا از اين دفتر ميگيرند. جهتش اين است كه مواجبي كه از دفتر نظامي بر داشت ميشود ، مرتبا ما ه به ماه از خزانه به جهت اين كار داده ميشود. و از طرف ديگر مواجب مستخدمين كشوري از ماليات مملكت پرداخت ميشود . به اين قسم براتي كه به مهر يكي از روساي دفتر صادر و به مستخدم مذكور سپرده ميشود و اين برات را مشخصا هم مهر مينمايم. اينگونه مواجبها گاهي فقط سالي يك مرتبه و بعضي اوقات آخر شش ماه پرداخت ميشود. و مستخدمين كشوري بايد خودشان رفته وجه برات را از اشخاصيكه از بابت ماليات و گمركات و عشريه مزروعات و املاك به خزانه دولت بده كار هستند وصول نمايند.مناسب نميدانم تعداد قشون خود را در اين كتاب اظهار بدارم فقط مختصري در باب ادارات متعده عساكر خودم مذكور ميدارم كه به قرار ذيل است :   توپخانه، سواره، پياده و پليس و رديف كه خاصه دار ميگويند.و خوانين وسوار كه اين هم سواره رديف است كه تحت حكم خوانين مملكت هستند. و تعداد آنها به اندازه ماليات املاكي است ، كه خوانين مذكور دارند. يا به اندازه مستمري است كه از دولت به آنها داده ميشودو عساكر داوطلب كه در ميان اينها اشخاصيكه بيشتر از شانزده سال و كمتر از هفت سال باشند شامل ميباشند. و ترتيب اين كار از اين قرار است كه مردم خود شان يكنفر از هشت نفر خود را ميفرستند و تمام مخارج لازمه اورا تا زمانيكه مشغول آموختن مشق و تربيت نظامي ميبا شند متحمل ميشوند.بعدازان مشاراليه به خانه خودش ميرودو يا مشغول كار ديگر ميشود.به عوض او يكنفر از جمله هشت نفر به جهت آموختن مشق نظامي مي آ يد واين ترتيب در سال 1314 ه .ق برحسب خواهش خود مردم برقرار شده است . . . اكنون كه اهالي مملكت من لشكر صحيحي دارندكه به حهت وطن خود بجنگند و پول هم دارند كه به جهت عساكر خود شان آذوقه ابتياع نمايند.»  ‹14›  اداره اميرعبدالرحمن از طرق ذيل تمويل مي شد : 1-     مبلغ 18 لک روپیه مستمری که انگلیس ها همه ساله براي وي مي پرداختند.  2- ماليه زمين ، محصولات باغداري ودامپروري ، محصول واردات و صادرات ، محصول ثبت اسناد، مثل قراردادهاي تجارتي ، نكاح نامه ، جريمه ها ، عوايد املاك  و جايداد دولتي ، عوايد معادن لاجورد ونمك، مصادره اموال مامورين، تجاروسايرمردم . اين در حالي بود  كه قبل از اين ماليه و  محصولات زمين ، دامپروري  و باغداري از طريق مستاجران و خوانين اقوام تحصيل وبه دولت سپرده مي شد. ولي در زمان امير عبدالرحمن وظيفه مذكور به دوش ادارات مسوول دولت سپرده شد. چون تشكيل اداري عبدالرحمن خان تا سطح واحد هاي اداري  ولايات توسعه يافته بود. اميرعبدالرحمن ، اگر از يك طرف با اعمال فشار برمردم  ، مدارك تمويلي اداره خويش را تهيه مي ديد ، ا ز جانب ديگر براي باز ما ند گان خانواده هاي احمد شاه بابا، حاجي جمال و پاينده محمد خان سالانه براي هر مرد چهار صد روپيه وبراي هر زن سه صد روپيه معاش مستمري مي داد.    تعیین سرحدا ت ا فغا نـــــــستا ن در زما ن ز ما مدا ری ا میر عبد ا لر حمن    طوری که ذکر شد ،  قبل از روي صحنه آمدن احمدشاه بابا درسال 1747م.  و تشكيل امپراطوري ابدالي توسط وي، در قسمت شمال افغانستان كنوني تركا ن اشترخا ني ودرقسمت جنوب آن تركان بابري حكم مي راندند. درقسمت غربي افغانستان بالترتيب ، تركان صفوي، هوتكي ها، ابداليان و نا درفشا ر حاكميت داشتند. پس از مسلط گرديد ن احمد شا ه بابا بر ا ين جغرافيا ، درقسمت شمال آن رود آمو به صفت مرز ميان امارت بخا را و دولت جديدالتاسيس افغاني تثبيت گرديد. در ا ستقا مت هاي جنوب ، غرب و جنوب شرق افغانستا ن مرز مشخصي وجود نداشت . در اين حدود ، گما شته گا ن دولت مركزي بر منا طقي چون مشهد ، سيستان ، كويته ، پشا ور، پنجاب و كشمير تسلط داشتند . و بنابر هدايت كابل عمل مي كردند. روند مذ كور قسما تا زمان امير دوست محمد خان ادامه داشت. از آن به بعد ،  بي آنكه مرزهاي افغانستان به شكل رسمي تشخيص شود، امراي افغاني عمدتا برهمين جغرافيا كه بعدا نا م افغانستا ن را به خود گرفت ، حكومت مي كردند. پس از به قدرت رسيدن امير عبدالرحمن ، مسا له تثبيت  مرز حاكميتش به شكل رسمي طرح ودر نتيجه جغرافياي كنوني كشور بنام افغانستان رسميت يافت.  اين درحالي بود  كه پيش از امارت عبدالرحمن خان ،  ا مپرا توري بريتانيا بنا بر تشويشي كه از پيشروي قواي نظامي امپراتوري تزار روس به جانب جنوب داشت ، راه مذاكره با مراجع روسي را باز كرد. تا توانسته باشد كه از طريق مذكور سرحد شمالي افغانستان را تثبيت وجلو تجا وز روسها  به طرف جنوب را بگيرد. مذاكرات طرفين پيرامون اين مساله، از نشست « لارد كلاريدن»  وزير خارجه انگليس و « بارون برون» سفير روسيه ،  در اوايل سال 1869م آغاز يافت. ملاقات دومي روي اين موضوع در ماه سپتامبر 1869م ميان « لارد كلاريدن» و «گورچيكوف» ريس حكومت تزار در « ايدلبرگ» صورت پذيرفت. ولي ، اين دو ديدار رسمي بي آنكه به نتيجه مطلوبي برسد پايان يافت. ازآن به بعد، طي مذاكرات پيهمي كه ميان طرفين به وقوع پيوست ، جانب انگليسي بي حوصله شده طرح يكجانبه را در اين مورد تهيه و به جانب روسي ارايه داد.  بلگرامي جريان موضوع را در کتاب خود اينگونه قيد كرده است : « سفير انگليس فيصله دفتر وزارت خارجه خودرا كه طي آن لارد گرانويلي وزير امور خارجه تصميم حكومتش را مبني بر قلمرو ها وسرحدات افغانستان كه به صورت كامل به امير كابل مربوط ميشد تشريح نمود و به حكومت تزار ارئه نمود.  1- بدخشان با نواحي متعلقه اش واخان از سر قل جهيل ويكتوريا در شرق تا محل وصل رود كوكچه با رود آمو   ‹ يا پنجه› سرحد شمالي اين ولايت را در سراسر امتدادش به وجود مياورد. 2- تركستان افغانستان مشتمل منطقه قندوز ، خلم و بلخ ميباشد. رود آمو از محل اتصال رود كوكچه امتداد مسير خواجه صالح بالاي شاهراه بخارا به بلخ را در بر ميگيرد سرحد شمالي آنرا تشكيل ميدهد.  3- نواحي داخل آقچه، سرپل ، ميمنه، شبرغان و اندخوي از متصرفات سرحدي افغانستان به طرف شمالغرب بوده و صحراي وسيع ماوراي آن به قبايل آزاد تركمن ها مربوط است.  4- سرحد غرب افغانستان مشتمل بر هرات و ملحقات آن كه حدود آن با ولايات خراسان ، فارس واضح  و روشن بوده  وايجاب تعيين ومشخص شدن را در اينجا ندارد. وزير خارجه انگليس به صورت واضح اعلان نمود كه قلمروهاي ياد شده از نگاه حق و ملكيت به امير شيرعلي خان متعلق و مربوط بوده حق طبيعي اوست كه از اين متصرفات خود در صورت دستبرد و تجاوز دفاع كند. از طرف ديگر به حكومت هند دستور داده شدتا اميرشيرعلي خان را عليه هرگونه دستبرد خارجي به داخل اين محدود هشدار دهد. موضوع سرحدات افغانستان همزمان تنظيم و به اختيار حكومت روس گذاشته شد، تا اين سرحد را به رسميت بشناسد وهم متوجه باشد تا اين محدود از طرف مردمانيكه در حيطه نفوذ روس قرار دارند احترام گردد.»      ‹ 15›   درحاليكه چانه زدن هاي طرفين پيرامون، این  موضوع ادامه داشت ،  ا مارت ا مير شيرعلي خان در اثر تجا وز قواي انگليس از بين رفت. مساله مذكور هنگامي از سرگرفته شد كه روسيه تزاري به اساس سياست پيشروي خود به جانب جنوب ، منطقه پنجده را در سال 1885م از امير عبدالرحمن خان متصرف شد.   از آن به بعد ، مساله تثبيت سرحد شمال افغانستان با جديت بيشتر مطرح گرديد. طرفين دعوي جهت حل اين معضله هيات هاي قبلي خويش را تغيير دادند. به اساس تغييرات وارده  ،  انگليسها به جاي « سر پيتر لومسدن » ، « كلونل ريد جوي» و روسها به عوض« زيلي ناي » « كهولبرگ » را توظيف كردند. با وارد آمدن اين تغيير در روند مذكور ، مساله تثبيت سرحدات شمال افغانستان راه حل يافت.  اين در حالي بود  كه  سرحد غربي افغانستان قبلا توسط « گولدسميت» تعيين گرديده بود.و لی به اساس يك سلسله ملاحظاتي كه بعدا بروز كرد،  براي بار دوم مورد بحث قرارگرفت . در اين دوره رياست هيات  افغاني را قاضي سعدالدين خان واز انگليس را شخصي بنام « بارنس» به عهده داشتند. هياتهاي موصوف روز پنجشنبه چهارم ماه ذي حجه سال 1301 هجري قمري در منطقه « نوشكي» يكي از علاقه هاي چخانسور با هم پيوستند.  ايشان پس از گفت و شنود وبررسي مسايل مورد بحث ، راه قلعه فتح را در پيش گرفتند. قرار اظهار ملا فيض   محمد کاتب، هيات مذكور به تاريخ چهاردهم ماه محرم سال 1302 هجري قمري وارد اين ناحيه گرديد و موضوع باز پس سپاري منطقه «درشيفتي» را كه بنابر حكم دولت ايران توسط پسر امير قاين غصب شده بود،  به بحث گذاشت. منطقه مذكور پس از گفت و شنود ميان هياتها،   به جانب افغاني تسليم داده شد. به همين ترتيب ، هيات افغاني اظهار داشت كه به مسافه دو فرسنگ از زمين ني زار كه در آن طرف منطقه « تخت شاه» قرار داشت،  به اساس نقشه « گولد سميت» متعلق به افغانستان مي باشد.ولي بنابر عدم تصرف كارگزاران افغان به تملك دولت ايران درامده است. گفتگوی هیات  های مذکور پیرامون تعین مرز عربی افغانستان با کشور ایران ، تا این حد پیشرفت . و بیشتر از این انکشاف نکرد . فيصله نهايي در اين مورد هنگامي صورت پذيرفت كه  « سر هنري مكمهان» به صفت نماينده انگليس وارد صحنه گرديد. ا و، پس از به پا يان رسانيدن دور سوم مذاكرات در سال 1904 م  ، نقشه پذيرفته شده از جانب ايران وافغانستان را تهيه و معضله مذكور را قسما حل كرد.          تعيين سرحد پامير ارتفاع پامير كه ازجانب شمال با كشور تاجكستان ، ازجانب شرق با كشور چين و ازجانب جنوب شرق با كشور پاكستان همسرحد است،  يكي از ساحات مرتفع، پربرف و صعب العبور ولايت بدخشان مي باشد. اين جغرافياي دور افتاده ، در طول مدتي كه امراي سدوزايي ومحمد زايي بر افغانستان حكم راندند، به صفت يك منطقه غيرقابل دسترسي به حال خود باقي مانده بود. ارزش اين منطقه هنگامي مورد محاسبه قرار گرفت  كه از يگ طرف امپراتوري چين بر تركستان شرقي دست يافت و روسيه تزاري حدود متصرفاتش را تا مبدا رود آمو وسعت بخشيد واز جانب ديگر امپراتوري هند برتانوي تا منطقه چترال پيشرفت. اين همه انكشافات از زمان زمامداري احمد شاه ابدالي آغاز وتا امارت عبدالرحمن خان به صفت يك مساله مورد منازعه ميان روسيه تزاري و امپراتوري هند برتانوي كسب اهميت كرد. امير عبدالرحمن در آغاز حاكميت خويش ارتفاعات پامير را به هند برتانوي واگذار شد. ا و، راجع به اينكه روي چه علتي دست به چنين اقدامي زد ،  نوشته است  : « درباب ولايت واخان كه جزء مملكت من گرديده بود. قرار دادم كه تحت محافظت دولت انگليس باشد. چرا كه ولايت مذكور از كابل بسيار د ور و از مملكت من فرد افتاده بود. و از ا ين جهت خيلي مشكل بود كه ولايت مذ كور را به خوبي مستحكم نمايم. در باب خط سرحدي قرار داده شدكه خط مذكور را از چترال به گردنه بروغيل تا پشا ور كشيده مشخص نمايند واز آنجا هم تا كوه ملك سياه معين نمايند.»   ‹16›   پيش از كسب اختيارات سياسي انگليس بر پاميرات . روسيه تزاري در سال  1876قطعه ي را تحت فرماندهي سكوبيلوف به اين منطقه مرتغع فرستاد.از آن به بعد،  پامير تحت مراقبت جدي روس ها قرار گرفت، قطعه روسي مستقر در پا مير با استفاده از موقعيتي كه بر آن دست يا فته بود ، عنا صر كشفي خود را وارد منطقه چترال كرده و به جمع آوري معلومات پيرامون حركات انگليس ها مي پرداخت.  مراجع انگليسي هنگامي متوجه سطحي نگري اطلاعات خويش در اين ساحه شدند  كه در پايان سال 1891 يك افسر اطلاعات انگليسي به نام كپيتان « ينك هسبند» از جانب « كلونل يانوف» فرمانده قطعه روسي در منطقه ء باز آي گنبد واخان دستگير و باز گردانده شد.تنها اين نبود،  چون فرماندهان روسي تا آن زمان بر خورد هاي متناوبي را با مسوولين سرحدي چين و واحدهاي نظامي افغانستان انجام داده بودند. به همين اسا س ، مراجع حكومت انگلستا ن پس از فرستا د ن ا طلاعيه دستگيري افسر خويش توسط قواي سرحدي روسيه به مقامات روسي، دست به عمل زد. ا قدا مات حكومت انگليس در ا ين مورد كه از جنجالهاي سياسي با جانب روسيه تزاري آغاز شد،  منتج به آن گرديد تا انگليسها در سپتمبر سال 1893 هياتي را به رياست « مورتيمر ديورند» به كابل  بفرستند. اين هيات،  پس از انجام مذاكره با امير عبدالرحمن ، معضله مذكور را حل و موفق به تثبيت مرز فعلي افغانستان با حكومات روسيه تزاري ، چين وهند برتانوي گرديد.  ‹3›   خط د یو رند            طوريكه ا ظهار گرديد، قبل از شكل گيري امپراتوري نادرافشار و احمد شاه ابدالي ،  نيم قاره هند توسط سلاطين بابري اداره مي شد. لشكر كشي هاي پيهم نادر افشار و احمد شاه ابدالي بر سرزمين مذكور، توانايي اداره نظامي بابري را تضعيف و زمينه نفوذ قدرت استعماري انگليس در آن را مساعد ساخت ا ز این رو  بود  كه  پس از در گذشت احمد شاه و بعدا پسر وي تيمورشاه در سال 1793 ميلادي ، انگلیس ها قسمت وسيع سرزمين هند را متصرف  شدند. اين هنگامي بود  كه شاه زمان پسر تيمور شاه زمام امور را در افغانستان بدست گرفت. و با ملاحظه انكشافات وضع به نفع قواي انگليس ، به فكر تحكيم مناطق متصرفه ميراثي خويش،  چون ملتان ، پنجاب و كشمير شد. اين ساحه در صورتي قابل دسترسي بود كه شاه زمان به حمايت از زمامداران داخل جنگ هندوستان عليه ارتش متعرض انگليس بر مي خاست. بنا بر اين ، ا و در سالهاي 1793، 1794، 1795، 1797، 1798 ، 1799 به جانب هند لشكر كشيد. تا از اين طريق دست كمك به مدافعين هندي از كشور شان را دراز دارد. ولي، اقدام وي در اين زمينه تحت تاثير مبارزه عليه برادرش شاه محمود قرار گرفت كه قصد بر انداختنش را داشت . شاه محمود كه از حمايت فتح خان برخور دار بوده و توسط حاكم قاجاري ايران تحريك مي شد، پس از جنگ هاي متناوب با شاه زمان،  در سال 1801 موفق به خلع ا و گرديد. از آ ن به بعد، افغانستان به ميدان جنگ هاي داخلي ميان برادران سدوزايي و محمد زايي مبدل شد. اين زمينه خوبي جهت دستيابي انگليس ها به مقاصد استعماري شان در نيم قاره هند بود چون مبارزين هندي ، كه در صدد استحصال كمك از افغان ها بودند ، ا ز دسترسي به آن محروم  ودر ميدان جنگ با قواي متعرض انگليس تنها ماندند. از این رو  بود  كه انگليس ها در سال 1803 پس از تصرف دهلي و آگره  ، حكومات مرته و ميسور را منقرض و زمامدار دكن را از مقابله در برابر خويش منصرف ساختند. ارتش نيرو مندي كه در تحت قيادت « هولكر» به جنگ عليه اشغالگران انگليسي مي پرداخت آخرين نيروي قابل حساب بود كه در سال 1804 از صحنه خارج شد. همزمان با اين انكشافات ،  قوت ديگري به رهبري رنجيت سنگ در پنجاب ظهور كرد.  رنجت سنگ كسي بود كه شاه زمان هنگام لشكر كشي در سال 1798 بر هند ، ا يا لا ت لا هورو پنجا ب را برا ي وي دا ده بود. با روي صحنه آمدن رنجــت سنگ در پنجا ب،  حا كميت ا مرا ي ا فغا ن در ما وراي سند و كشمير ضعيف شد و كا ر به جا يي ر سيد  كه شا ه شجا ع آخر ين وا رث ا مپرا تو ري ا بدا لي پس ا ز شكست در برا بر شا ه محمود در سا ل 1809 م ،  پنا هنده در با ر ا و شد. ا ين كشمكشها ي خا نواد گي ميا ن شهزا د گا ن ا بدا لي ، ا لي د ست يا فتن سردا ر د و ست محمد خا ن براریکه قدرت ، ادامه داشت . امیر موصوف ،  در مد ت پنج سا ل  حا كميت خو يش ، تلاش ورزید تا منطقة پشاور را از تحت تسلط رنجیت سنگ آزاد سازد  . ا نگليس ها جهت د فع ا و ، به شا ه شجا ع كه در ا ختيا ر شا ن قرار داشت   ، مر ا جعه كردند . شا ه شجا ع     تقا ضا ي مشترك ا نگليسها و رنجيت سنگ در مورد انتقا ل قدر ت به كمك نظا مي ا يشا ن ا ز برا درا ن محمد زا يي برا ي خود را پذ ير فت . و لي ، جا نب ا نگليس پيش ا ز ا ينكه و ا رد عمل شود ، عهد نا مه لا هور را در برا برش قرا ر دا د  . ا ين عهد نا مه كه به تا ر يخ   26 جو ن 1838 ميان « مكنا تن» نمايندهء وايسراي هند، رنجت سنگ وشاه شجاع در لاهور به امضا رسيد. درماده هاي اول و چهارم آ ن آ مده ا ست :  « آ نچه مما لك متعلقه ا ين روي آ ب سند و آن روي آب سند مذكور كه در تحت تصرف و دا خل علاقه سركا ر خالصه جي ‹ رنجيت› ا ست.  چون صوبه كشمير با حد ود شرقي و غربي و جنوبي و شمالي ا تك وچچه وهزاره وكنبل و ا نت وغيره توا بع آ ن و پشا ور با يوسفزا يي وغيره و ختك و هشت سنگر و مچني و كوهات و هنگو و ساير توابع پشاور تا حد خيبر و بنو وزير و تانك و گرانك و كاله باغ و خوشحال گده وغيره با توابع آن و ديره اسمعيل خان و توابع آن و ديره غازي خان و كوت مشهن و عمر كوت وغيره با جميع توابع آن و سهنگر و اروات مند واجل و حاجي پور و روح پور ، و هر سه كيجي  ملك ميسنگره  با تمام حدود آن ، و صوبه ملتان با تمام ملك آن.  سر كار شاه موصوف ‹ شه شجاع› و ساير خاندان سدو زايي را در ممالك مرقومه الصدر، هيچ  دعواي نسلا بعد نسل و بطنا بعد بطن نبوده و نخواهد بود. در باره شكارپور وعلاقه هاي سند كه در راست درياي سند واقع است ، هر فيصله يي كه بين رنجيت و  كلاودويد  بعمل آ يد ، طرف قبول شاه شجاع خواهد بود.  شاه شجاع پس از واگذاري اين امتياز و امتيازات ديگري براي  انگليس و رنجيت سنگ ، كه در عهدنامه لاهور به آن متعهد شده بود، يكجا با قشون انگليس وارد افغانستان شد و در  1839 ا ما رت كا بل را از سردار دوست محمد خا ن بدست آ ورد. ا ين معاهده  ، ا سا س معاملا تي را گذا شت   كه  بعدا ا مير دوست محمد خا ن ، سردا ر يعقوب خان و ا مير عبدالرحمن خان به شرح ذ يل با جا نب ا نگليس ا نجا م د ا د ند : الف : معاهده جمرود   معاهده  مذکوربه تاريخ 30 مارچ سال 1855 ميان « سرجان لارنس» نماينده « لارد دالهوزي» وا يسراي هند برتانوي  و سردار غلام حيدر خان پسر و وليعهد امير دوست محمد خان درجمرود به امضا رسيد. در معاهدهء سه فقره يي مذكور بر موارد ذيل توافق صورت گرفت :  1- ما بين « آ نريبل ا يست ا ند يا كمپا ني»  و جناب ا مير دوست محمد خا ن وا لي كابل  وآن ممالك  ا  فغا نستا ن كه در قبضه ا و ميبا شد، و ورثاي ا مير مذكور صلح و دوستي دايمي خواهد بود  2-. آنريبل ايست انديا كمپاني ، معاهده مينمايد ، كه احترام آن علاقه جات افغانستان را كه حالا در تصرف امير مذكور ميباشند ، بكنند وابدا در آنها مداخله ننمايند.   3- جنا ب ا مير دوست محمد خا ن وا لي كابل و آ ن علاقه جا ت ا فغا نستا ن كه حالا در قبضه ا و ميباشند عهد مينما يد ا ز طرف خود وا ز طرف ورثاي خود علاقه جات آ نريبل ا يست ا ند يا كمپا ني را  احترا م نمايد وابدا در آنها مداخله ننمايد.و با دوستان آنريبل ايست انديا كمپاني دوست باشند و با دشمنان كمپا ني  مذكور دشمن باشند. امير دوست محمد خان بعداز امضاي اين عهد نامه با حانب انگليس  ،  به عهد خود چنا ن صا د ق و وفادار باقي ماند  كه  حتي از شرايطي كه در اثر انقلاب تابستان سال 1857 هندوستان جهت باز پس گيري ساحات از دست رفته اش مساعد شده بود ، استفاده نكرد. عبدالرضا هوشنگ در اين باره مي نويسد :  «در اين موقع علماي مذهبي و ميهن پرستان افغاني نيز كه به شدت از تسلط انگليسها نا راض بودند، به دوست محمد خان فشار وارد آوردند كه به كمك مسلمانان هند بشتابد و به انگليسها حمله كند، ولي دوست محمد خان زير بار نرفت و اظهار داشت : « من بايد به انگليسها بچسپم تا مرا در مقابل قاجار هاي لعنتي حفظ كنند، وچون با انگليسها قرارداد اتحاد بسته ام ، تا زمان مرگم به آن وفادار خواهم بود.»    17      ب  : معاهده  گند مك  معاهده گندمك كه به تاريخ 26 مي سال 1879 در منطقه گندمك ميان امير محمد يعقو ب خان جانشين امير شير علي خان و نمايندگان امپراتوري  هند  برتانوي هريك كيوناري و ليتن وايسراي هند به امضا رسيد ، در ماده نهم آن آمده است : « چون بين هردو حكومت طبق اين معاهده دوستي برقرار شده است . حكومت برتانيه شهر هاي قندهار و جلال آباد و علاقه هایي را كه اكنون تحت اشغال قشون برتانوي قرار دارد تخليه كرده و واپس ميسپارد. به استثناي كرم ، پشين و سيبي ‹ طبق نقشه ملحقه› كه تحت تسلط و انتظام برتانيه است ، اما اين سلطه دايمي نبوده  و ماليات آن بعد از وضع مصارف داخلي سالانه به امير افغانستان پرداخته خواهد شد.  حكومت برتانيه انتظام « ميجني» و « خيبر» را كه بين پشاور و جلال آباد واقع است ، در دست خود ميگيرد و هم انتظام امور رفت و آمد قبايلي را كه در اين دو منطقه تعلق دارند، برتانيه به دست خود خواهد داشت .» 18   ج – معاهده  ديورند  معاهده ديورند كه به تاريخ 12 نوامبر سال 1893 ميان امير عبدالرحمن خان و « مارتيمر ديورند»  نماينده دولت انگليس به امضا رسيد، عهد نامه جديدي نبود كه اميرمو صوف آن را امضا كرده باشد. چون هنگامي كه امير عبدالرحمن در چاريكار بود ، ضمن نامه يي از انگليسها سوال كرده بود كه از وي چه مي خواهند ؟ جانب انگليس در پاسخ به اين سوال وي پيشنهادي را  فرستاد و امير بي آنكه حرفي پيرامون آن داشته باشد، همه را تا ييد كرد. پيشنهاد مذكور حاوي مواد  ذيل بود : 1- پادشاه افغانستان  به استثناي دولت انگليس با هيچ حكومت خارجي ديگر نميتواند روابط سياسي داشته باشد. 2-    تمام قندهار زير فرمانروايی ديگري خواهد بود. 3-    علاقه هاي پشين و سيبي تحت تصرف حكومت انگليس باقي خواهد ماند.  4- فيصله ييكه با امير محمد يعقوب خان در باره سرحدات مشرقي افغانستان به عمل آمده به اعتبارخو د  باقي خواهد ماند.  از آن به بعد ،  عبد الرحمن خان وارد كابل شد و بر امارت افغانستان دست يافت . ا و،  در طول مدتي كه بر مردم اين كشور حكم راند ، كاري نكرد كه رضاي انگليس در آن نبوده باشد.  معاهده ديورند نيز يكي از چنين اموري بود كه امير با رعايت خاطر متصدي خويش آن را انجام داد. در عهد نامه مذكور موارد ذيل قيد شده است : « معاهده مابين جناب امير عبدالرحمن خان  جي ، سي، اس،  ا ن امير ا فغا نستا ن وحدود متعلقه آن در يكطرف  و سرهنري مارتيمر ديورند كي، سي، ائي،  اي ، سي، اي فارن سكرتري دولت عا ليه هند و نايب ووكيل از جانب دولت عاليه طرف ديگر.  از آنجا كه بعضي مساله ها به نسبت سرحد افغانستان به طرف هندوستان بر پا شده اند و چنانكه هم جناب اميرصاحب و هم دولت عاليه هند خواهش انفصال اين به طريق اتفاق دوستانه دارند و خواهش تقرر وتعيين حدود دايره تسلط واقتدار خود شان دارند تا كه در آينده هيچ اختلاف راي و خيال در امر مزبور بين اين دو دولت هم عهد وهم پيمان و قوع نيابد، پس به وسيله اين نوشته معاهده حسب ذيل نموده شد : 1- حد شرقي و جنوبي مملكت جناب امير صاحب از واخان تا سرحد ايراني به درازاي خط كه در نقشه كشيده شده وآن نقشه همراه عهد نامه ملحق است خواهد رفت . 2- دولت عاليه هند در ملك هاي آن طرف اين خط به جانب افغانستان واقع ميباشند هيچوقت مداخله و دست درازي نخواهند كرد و جناب امير صاحب نيز در ملك هايي كه  بيرون اين خط بطرف هندوستان واقع ميباشند هيچوقت مداخله و دست درازي نخواهند نمود.  3- پس دولت بهيه بريتانيه متعهد ميشوند كه جناب امير صاحب  ،  ا سمار و وادي بالاي آنرا تا چنگ در قبضه خود ندارند و طرف ديگرجناب امير صاحب متعهد ميشوند كه ا و هيچوقت در سوات و باجور و چترال معه وا دي ا رتوي يا با شكل  مداخلت ودست اندازي نخواهند كرد. دولت بهيه بريتانيه نيز متعهد ميشوند كه ملك برمل را  چنانكه در نقشه مفصل كه به جناب امير صاحب از قبل داده شده نوشته شد بجناب اميرصاحب واگذار نموده شود و جناب امير صاحب دست بردار از ادعاي خود به باقي ملت وزيري  و داور ميباشد و نيز دستبردار از ادعاي خود به چاكي ميباشد.   4- اين خط سرحد بندي بعداز اين به تفصيل نهاده و نشان كاري آن هر جاي ممكن و معطوف باشد بتوسط برتيش و افغاني كمشنران كرده خواهد شد و مراد ومقصد كمشنران مذكور اين خواهد بود ، كه اتفاق يكديگر بيك سرحد موافقت نمايند و آن سرحد حتي الامكان بعينه مطابق حد بندي كه در نقشه كه همراه اين معاهده ملحق است بايد بشود . ليكن محليه حقوق موجوده دهات كه بقرب  سرحدي ميباشند در مد نظر داشته شوند. 5- به نسبت مساله چمن جناب امير صاحب از اغراض خود بر چهاوني جديد انگريزي دستبردار ميباشند و حقوق خود را كه در آب سركي تيلري به ذريعه خريد حاصل نموده اند . به دولت بريتا نيه تسليم مينمايند. براين حصه سرحد خط حد بندي به حسب ذيل كشيده خواهد شد :  خط سرحد بندي از سركوه  سلسله خواجه عمران نزديك پشا كوتل كه در حد ملك انگريزي ميباشد.اين طور ميرود كه مرغه چمن و چشمه شيداو به راه افغانستان ميگذرد. بعد از اين اين خط حد عدل مابين ريلوي و سينس و كوه چه بميان بلاك ميرود.بتعلق افغانستان ميگذرد. دولت بهيه بريتانيه هيچ مداخلت تا به فاصله نصف  از راه مذبور نخواهند نمود. 6- شرايط مذبوره اين عهد نامه را دولت عاليه هند و جناب امير صاحب افغانستان اينطور تصور ميكنند كه اين يك كامل و خاطر خواه فيصله جميع اصل اختلاف راي وخيال كه در بين ايشان به نسبت سرحد مذكور بوده اند ، ميباشد. و هم دولت عاليه هند و هم جناب امير صاحب برذمه خود ميگيرند كه انفصال هر اختلافات فقرات جزيي به مثال آن نوع اختلافات كه بر آن در آينده افسرهاي مقرره جهت علامت نهي خط حد بندي غور و فكر خواهند نمود. بطريق دوستانه نموده خواهد شد تا كه براي آينده حتي الامكان جميع اسباب شك و شبهه و غلط فهمي مابين دو دولت برداشته و دور كرده شود . 7- چونكه دولت عاليه هند از نيك نيتي جناب امير صاحب به نسبت دولت بهيه بريتانيا نشفي و اطمينان خاطربطور كمال دارند و خواهش دارند كه افغانستان را در حالت خود مختاري و استقلال و قوت ببينند. لهذا دولت مومي اليه هيچ ايراد و اعتراض بر ا مير صاحب در باب خريد ن و آورد ن          ا سبا ب جنگ در ملك خود نخواهند كرد و خود دولت موصوف چيزي معاونت و امدا د بعطيه اسباب جنگ خواهند نمود. علاوه بر اين جهت اظهار اعتراف خود شان نسبت به طريقه دوستانه كه جناب امير صاحب در اين گفتگو و معامله ظاهر ساخته اند. دولت عاليه هند قرار ميدهند كه بر آن وجه عطيه سالانه دوازده لك روپيه كه آلان به جناب ممدوح داده ميشود ، شش لك  روپيه سالانه مزيد نموده شود. 19   المرقو م 12 ما ه نو ا مبر 1893 مطا بق 2 جما دي ا لاول1311قمري                                                              امير عبدالرحمن در مورد جريان كارهيا ت ا نگليس و جا نب ا فغا نستا ن  بخاطر انجام عهد نامه مذكور نوشته است :  « به جهت قطع وفصل تمام همين مناقشات و زحمات بود كه سفارتي را به رياست « سرمارتيموردوراند» به كابل دعوت نمودم وچون مشاراليه شخص سياسي دان هوشياري بود ملتفت كه اطمينان باعث اطمينان است. مشاراليه به جهت سلامتي و محافظت خود به من اعتماد نموده عازم كابل گرديد و مشار اليه به همراهي معاونين خود كلنل «اليس» كه يكي از اجزاي اداره نظامي هندوستان بود و كاپيتان « مانريس اسميت» و « مستركلارك» كه يكي از اجزاي وزارت امور خارجه دولت هندوستان بود و « دكتر فن» حكيم باشي فرمانفرما و « مستر دانالد»  و چند نفر از محاسبين و منشي ها و اجزاء هندي به تاريخ  نوزدهم ماه سپتامبر سال 1893 ميلادي از پشاور بطرف كابل حركت نمودند و در ورود سفارت مذكور به كابل ، جنرال من غلام حيدر خان از آنها استقبال نمود. من اندكي را كه عمارت مسكوني پسرم حبيب الله خان بود  متصل به كابل ميباشد ، به جهت منزل آنها تعيين نمودم. بعد از مجلس رسمي اول ، فورا مشغول مذاكرات گرديديم. چون «سرمار تيمور دوراند» شخص سياسي دان بسيار زيركي بود و زبان فارسي را هم خوب ميدانست تمام مذاكرات زود اصلاح شد ، ولي به جهت اينكه ثبت هر حرفي را كه « سرمارتيمور دوراند» و خودم و ديگر متكلمين سفارت ، صحبت ميكرديم داشته باشيم قرار داده بودم كه منشي باشي من سلطان محمد خان ، عقب پرده بنشيند بدون آنكه كسي اورا ببيند ، يا حضور اورا عقب پرده غير از خودم ديگر كسي بداند و هر كلمه را كه « سرمارتيمور دوراند» يا خودم با همديگر تكلم ميكرديم به خط رمز اختصاري نوشته ، ثبت اين مكالمات ، تماما در دارالانشاي دولتي ضبط است. كه گفتگويي كه بين دولت من با دولت روس در باب روشان و شغنان حاصل شده بود ، چنانكه قبلا بيان داشتيم قطع و فصل گرديد. در باب ولايت واخان كه جزء ولايت من گرديده بود، قرار دادم كه تحت محافظت دولت انگليس باشد. چرا كه  ولايت  مذكور از كابل بسيار دور و از مملكت من فرد افتاده بود و از اين جهت خيلي مشكل بود كه ولايت مذكور را به خوبي مستحكم نمايم . در باب خط سرحدي قرار داده شد كه خط مذكور را از چترال و گردنه بروغيل تا پيشاور كشيده مشخص نمايند و از آنجا هم تا كوه ملك سياه معين نمايند.  به اين قسم كه واخان و كافرستان  و اسمار و طايفه موهمند ، لال پوره قدري از وزيرستان جزء مملكت من گرديد و من ادعاي حقوق خود را در باب استاسيه راه آهن چمن نو و چغايي و باقي وزيرستان و بلند خيل و كرم و افريدي و باجور و سوات و نبيرو  دير و چيلاس و چترال ترك نمودم. هر دو طغرا قرارداد نامه را در باب سرحداتي كه معين شده بود ، خودم و اجزاء سفارت مهر و امضا نموديم. و قرارداد نامه مذكور نيز ذكر شده بود چون دولت افغانستان بطور دوستي ادعا هاي خود را در باب بعضي از ولايات چنانكه قبلا مذكور شده است قطع نمود. لهذا به عوض اين همراهي وجه اعانه كه سالي دوازده لك روپيه دولت هندوستان تا به حال ميپرداخت . بعد از اين سالي هجده لك روپيه خواهد بود. علاوه بر اين دولت هندوستان متعهد گرديد كه محض همراهي دوستانه ، اسلحه و ادوات حربيه به دولت افغانستان بدهد و نيز قرار داده شد كه بعد ها دولت افغانستان هر قدر اسلحه  و ادوات حربيه كه خواسته باشد ،‌ابتياع نموده وارد افغانستان نمايد ، دولت انگليس مانع نشود . پسرم حبيب الله خان تمام اجزاء سفارت را با عبد الرحيم خان ، معا ون ا لسنهء شرقيه و محمد افضل خان ، سفير انگليس مقيم كابل و نواب ابراهيم خان  در باغ بابر به جهت صرف شام دعوت نمود. پسر هايم حبيب الله خان و نصرالله خان و غلام حيدر خان ، سپهسالار و منشي باشي و دو سه نفر ار صاحب منصب هاي من ، از آنها پذيرايي نمودند. در تاريخ سيزدهم ماه نوامبر ، در عمارت سلامخانه در بار عمومي تشكيل يافته تمام صاحب منصبهاي كشوري و نظامي كابل و روساي طوايف مختلف و نيز دو نفر پسر هاي بزرگم ، حضور داشتند. در حضور اهل مجلس ، به جهت من باب المقددمه  نطقي نمودم و تمام قرارداد هاي را كه داده شده بود ، به جهت اطلاع ملت و اهل مملكت خود و كساني كه حاضر بودند، اجمالا بيان كردم. خداوند را حمد نمودم كه روابط دوستانه را كه بين اين دو دولت حاصل بود ، محكم و آنها را بيشتر از پيشتر با همديگر مو ا فقت عطا فرمود. و نيز از « سر مارتيمور دوراند» و اجزاء سفارت ، اظهار امتنان نمودم كه گفتگو ها را از روي عاقلي قطع و فصل نمودند. بعد از آن « سرمارتيمور دوراند»  ، نطق مختصري نموده، در آخر اظهار داشت كه تلگرافي از فرمانفرماي هندوستان به من رسيد. از قرار داد هاي كه تازه داده شده است و از موافقت هاي دوستانه ما خيلي اظهار شعف و رضا ئيت نموده اند، و نيز اظهار داشته اند كه « لردكميرلي» در مجلس پارلمان اظهار رضائيت نموده است.  به تما م وكلا و مامورين دولت من كه حاضر بودند، سوادي از خطابه نماينده هاي ملت افغانستان ‹ لويه جرگه›  كه تماما آنرا مهر نموده بودند ، داده شد ودر خطابه مذكور نماينده هاي مز بور اظهار رضا ئيت نموده ، قرار داد ها و اتفاق نامه ها را قبول نموده ، از دوستي بين دولت انگليس و افغانستان ، خيلي اظهار شعف و مسرت نموده بودند.  من مجددا دفعه ء ثاني بر خاسته ، خطابه مذكور را به جهت اجزاء سفارت و ساير حضار مجلس قرائت نمودم. آن روز به منشي باشي حكم ندادم كه خود را پنهان نمايد، بلكه به او حكم كردم كه اين سه فقره نطق ها را بنويسد و روز بعد دوهزار نسخه از اينها چاپ شده  و در تمام مملكت منتشر ساختم . من باب مثال يك فقره  در اينجا ذكر مي نمايم تا آشكارا شود كه اهالي مملكت من دوستي دولت و ملت انگليس را چقددر مغتنم مي شمارند و چقدر محبت آنها در قلوب اين مردم و مامورين من جا گرفته است . دو روز قبل از حركت   « سر مارتيمور دوراند»  از كابل خواستم نشان هايي به جهت معزي اليه  و ساير صاحب منصبهاي انگليس كه اجزاء سفارت او بودند بفرستم و به جهت اينكه كدام يك خوش اقبالي را حامل اين نشانها قرار بدهم، مجادله دوستانه در ميان سپهسالار من  ومنشي باشي و يكنفر كوتوال ، فراهم آمد.هر يك از اينها مايل بودند كه خود نشانها را برده بر  اجزاء سفارت تسليم نمايد. زيرا كه تمام آنها اين خدمت را مخصوصا اسباب افتخار  خود می دانستند و مایل بودند که خود نشان ها را برده به اجزای سفارت تسلیم نماید . آخرالامر، منشي باشي را با نشانهاي مذبور فرستادم و به ا و دستور العمل دادم كه نشانهاي مذكور را بدست خود به آنها اهدا نمايدو از خدمات ممتاز آنها از جانب من اظهار امتنان نمايد.  بعد از تسليم نمودن نشانهاي مذكور ، بتاريخ چهاردهم ماه نوامبر از كابل حركت نموده و اين مسافرت به آنها خيلي خوش گذشت.  مناقشات و گفتگو هاي كه در باب اين امورات سرحدي در ميان مي آيد تمام شد. بعد از آنكه خطوط سرحدي را كميسيونهاي اين دولت برطبق قرارداد هاي مذكورهء فوق تجديد نمودند. امنيت و اتفاق بين اين دو دولت بر قرار گرديد. از خداوند مسئلت مينمايم كه اين امنيت و موافقت تا ابد مستدام باشد. شايد بي موقع نخواهد بود اگر بيان نمايم. اگرچه « لرد لنسرون » در ماه جون 1894م وقتي كه از هندوستان حركت مي نمود ، نطقي كه نموده از قراري كه شنيده ام اظهار داشت كه اين قرارداد به جهت اين داده شده است ، كه طوايف سرحدي ديگر اسباب زحمت دولت هندوستان نشوند، ولي بر خلاف اظهارات  او بر طبق اظهارات من جنگ چترال و جنگ باجور و جنگ ملاكند و جنگ وزيري و جنگ افريدي ، تماما بعد از تاريخ مذكور  با همين طوايف سرحدي كه در حوزه اقتدار دولت انگليس آمده بودند حادث گرديد. چرا كه آنها ديگر اميدي ندارند كه تحت حكومت حكمران مسلماني درآيند و نميخواهند مطيع حكمراني انگليس ها بوده باشند. »  20 استبداد امير   اميرعبدالرحمن در شرايطي عنان قدرت را بد ست گرفت  كه افغانستان توسط خوا نين ، ميرها ، ملكان  وغيره  صاحب رسوخان قبايلي و قومي اداره مي گرديد.تسلط اينگونه مناسبات بر كشور، منبعث از نا تواني هاي تشكيلاتي ادارات قبلي بود. چون حكومات وقت  از يكطرف داراي نيروي امنيتي و نظامي آموزش ديده نبودند كه با انتشار آن در واحد هاي اداري ، برسران قبايلي و قومي   نفوذ مي كردند. واز جانب ديگر كادر هاي تخصصي و با نفوذ كافي را در اختيار نداشتند تا جهت تنظيم امور به اطراف كشور مي فرستا دند. بنابر آن، گفته می توانیم که  نبود ابزار حاكميت درد ست ادارات مذكور،  خود زمينه وابسته ماندن دستگاه مركزي اداره به بزرگان قبايلي و قومي را مساعد می ساخت. امير عبدالرحمن كه خود پرورش يافته دامان چنين اداراتي بود ، بيشتر از همه اين خلا را درك و تداوم حاكميت خويش در بستر مناسبات قبلي را ممكن نمي دانست. بنابر آن ، او جهت رفع اين مانعه،  با چنان استبدادي عمل كرد كه تاريخ نظير آن را كم ديده است. امير موصوف،  منطق توسل به چنين شيوه  دستيابي به انتظام اداري در كشور را اينگونه شرح داده است :  1- « در خود مملكت به سبب كم حالي پادشاهان سابق يعني شاه شجاع و شيرعلي خان و محمد يعقوب خان ، هر سركرده  و سيد يا ملايي خود را حاكم با لاستقلال مي گفتند و از رعايا اخذ پول مينمودند و اين پادشاهان جرئت يا قدرت اينكه اينگونه مردمان متعدي را تنبيه نمايند و مملكت را به حالت امنيت و نظم بياورند نداشتند. از دفاتر شيرعلي خان كه حالا در تصرف مامورين من ميباشد. معلوم ميشود كه سياست به جهت قتل شخصي فقط پنجا ه روپيه جريمه بوده است و اين ثابت مي شود كه نفوس ذكور و اناث از جان گوسفند يا گاوي ارزانتر بوده است و به سبب اين بي ترتيبي فقط يك محال كوچك موسوم به نجرآب كه بيست هزار خانوار دارد مبلغ جرايمي كه در آن زمان حاكم آنجا اخذ مي نمود سالي پنجاه   هزارروپيه بود واز اين قرار معلوم مي شود كه سالي هزار فقره  قتل واقع ميشده است .»  21   2- چنانكه در موقع ديگراظهار داشته ام  هر آخوند وملا و سركرده هر طايفه و قلعه خود را پادشاه بالاستقلال ميدانستند و از مدت دو ويست سال آزادي  و خودسري بيشتر از اين آخوند و ملا ها حكمرانان سابق افغانستان متعرض نشده بودند، ميرهاي تركستان و ميرهاي هزاره و سركرده هاي غلجايي بالنسبه از امراي افغانستان قوي تر بودند و تا زماني كه آنها حكمران بودند، پادشاه نميتوانسته است در مملكت عدالت نمايد. حكم و تعدي اين اشخاص از درجه تحمل گذشته بود . يكي از مزاحهاي آنها اين بود كه سرهاي مردها وزنها را بريده روي ساجهاي آهن تا فته ميگذاشتند كه جست و خيز سرهارا تماشا كنند و بعضي رسو مات بد تر از اين هم داشتند.» 3- بدوا لازم بود كه تمام اشخاص را كه مخالف عدل و تمدن و ترقي وترتيب و آزادي مردم بودند ، از ميان بردارم.  اكثر اشخاص مغرض و جاهل هستند كه در اين جنگهاي داخلي مرا ملامت مينما يند و خيال ميكنند رفتار من نسبت به اين اشخاص خيلي جابرانه بود ه است ولي در ممالك متمدنهء حاليه هم ايشان اينگونه واقعات بوده است كه سلاطين آنجا در شروع تاريخ تمدن شان مجبور بودند به مخالفت اهالي وطن خود بجنگند، چرا كه اهالي وطن آنها در بدو امر حالت تمدن را نمي فهميدند.در همين صد سال جماعت كارگري در انگلستان به مخالفت دولت خود شان اغتشاشات سخت نموده اند.  22   ولي، اگر به واقعيت موضوع استناد گردد ، ديده مي شود كه گردانندگان دستگاه امير و خود ا و، شا مل مستبد يني بوده اند  كه  با استفا ده از صلاحيت هاي اداري خويش هر آنچه كه مي خواستند بر مردم تعميل مي كردند. اينها كه اكثرا  ازجمع سردار هاي متعلق به قبيله امير بودند ،  چون بلا يی بر سر اقوام غير پشتون نازل شده و زير بناي عظمت طلبي و نفا ق قومي در افغانستان را گذاشتند. در زما ن زما مدا ری عبد ا لر حمن خا ن ا گر ا ستبدادي هم  بر قبايل پشتون رفته است ، علت آن را سر كشي و عدم اطاعت ا يشا ن از حا كميت ا مير تشكيل مي داده است،   نه مساله ديگر.  اين بر خورد تبعيضي امير و عاملين دستگاه وي را ميتوان از عملكرد امير و عمال ا و به شرح ذيل بيرون كشيد :  1-ولايت بادغيس كه عمدتا موطن جمشيدي ها ، ايماق ها ، تركمن ها و اقوام ديگر غير پشتون بود ، پس از حادثه پنجده  و تثبيت سرحد ميان افغانستان ومتصرفات روسيه تزاري ، اقوام تركمن و جمشيدي  توسط عمال امير كوچ داده شدند. زمينهاي زراعتي و ما لچر متعلق به ايشان براي قبايل پشتون  توزيع گرديد. ملا فيض محمد كاتب فرمان صادر شده از جانب امیر عبدالرحمن در این موردرا در کتاب خود به این شرح قید کرده است : « در اين وقت امري را كه براي خير و منفعت اقوام خود از عرصه هفت سال پيشنهاد خا طر دادم اين است كه ميخواستم مرغاب و بادغيس را از مضافات هرات به قوم خود پر و آباد كنم كه از عسرت معيشت مسرت حاصل كنند.بنابران مواضعي را كه مردم تركمان تاخت وتاراج نموده از اين واسطه خراب و بي آب گذاشته شده است، و اكنون آن مردم رشته اطاعت دولت روس را به گردن نهاده اند . زمينهايي را كه واقع بادغيسات و چراگاه مواشي  و دواب و در زير آب نهر مرغاب اند و نيكو چراگا ه حيواني و دلجوو محل سكناي  انساني ميباشند واز حدود مقبوظه دولت روس بواسطه تعيين سرحد جدا گرديده اند،  گويا براي مردم مالدار و زراعت كار صحرايي است خرم و علف خيز ، وماوايي است دلگشا  و شعف انگيز ، ومردم بي زمين را معيشتگاهي است مينو رنگ و صاحبان دواب و مواشي را چرا گاهي است مملو از گياه و گلهاي رنگا رنگ كه خداوند از عنايت بي غايت خويش آنرا به ما مرحمت نموده . پس شما مردم كوچي مالدار پشت رود قندهار را اعلام و ارقام ميشود كه از راه منفعت جويي در آنجا رفته سكني اختيار كنيد.  و تقاوي چون گاو وتخم و مصارف راه و كرايه بارگير هم از دولت داده ميشود وديگروجوه را به موهبت مجري داشته ،  تقاوي را از سال سوم و ماليات ديواني را ابتدا از سال چهارم به قرار حواله اهل ديوان با ماليه چار يك از دخل زراعت آبي ، وده يك از للمي سال به سال ادا مينمائيد.ودر اين امر باهم مشورت و صلاح كرده هرگاه راي شما قرار گرفت نزد حاكمان محال قريبهء خود شده مصارف و توشه راه گرفته رهسپار آن صوب شويد وبه كار فلاحت بپردازيد، فقط.» 23    2- سردار اسحق خان پسر كاكاي امير كه اداره ء ولايت تركستان را به دوش داشت ، در سال 1888  با انتقا د از استبداد ا میر دست به قيام زد. او،  در مقابله با سپاه اعزامي امير كه در منطقه غزني گك با هم روبرو گرديدند. پيروز شد.ولي ، در اثر اشتباهي كه كرد ، راه فرار به جانب بخارا را در پيش گرفت . از آن به بعد ، امير عبدالرحمن خان وارد بلخ شد . و با دست آويز قرار دادن همكاري مردم با اسحق خان،  عدهء بيشماري را اعدام  و نا بينا ساخت. اهالي ساكن در بلخ و قسمت شرقي آقچه را كه اوزبيك بودند،  كوچ داد . و به عوض آنها ناقلين پشتون چون صافي ها ، شينواري ها ، مهمند ها ، نورزايي ها و قسما هزاره ها را جا بجا كرد. به همين ترتيب ، صدها نفر ديگر را به كابل انتقال داد . و پس از بر گشت به شهر مذكور،  همه روزه  پانزده نفر ايشان را در ميدان مرا دخاني  كابل به ضرب شمشير جلادها به قتل رساند. 3-امير عبدالرحمن پس از ختم كار اسحق خان، هزاره هاي شيخ علي را به اتهام ايجاد مزاحمت در برابر كاروانها ، از دره هاي ترمش ، وادو  واشر، كوچ داد.  به عوض آنها ناقلين پشتون را که قبلا در دهنه غوري و مربوطات بغلان جا بجا شده بودند،  به اين مناطق انتقال و مسكون ساخت. مير محمد صديق فرهنگ اين مطلب از سراج التواريخ را به شرح ذيل نقل كرده است : « دره ترمش و دره  وادو  و دره اشرف و ساير نقاط موطن و مسكن هزاره شيخ علي از وجود ايشان وغيره مردم تهي گرديد. . .  و حضرت والا فرمان كرد كه مردم افاغنهء سكنهء غوري و بغلان   را در مواضع مذكوره  جاي بدهند. »   24   4- به همين ترتيب،  امير عبدالرحمن خان جهت فرو پاشي تشكل قومي  اقوام غير پشتون  و ايجاد يك قوت سر كوب كننده از قبايل پشتون  در صفحات شمال ، اقدامات وسيعي را از طريق اسكان قبايل مذكور در این ساحه روي د ست گرفت كه علاوه بر مثا ل هاي فوق در اين باره ،  مي توان به متن ذيل استناد ورزيد : « و هم در  خلال اين احوال از حضور ملاطفت دستور حضرت والا  اشتهارات عديده بنام مردم سكنه كوهستان كابل  و تگاب و نجراب و لمقان ‹ لغمان›  و كنر وجلال آبادو نواحي آن چون مردم خوگياني وغيره همه به يك مضمون شرف نفاذ و عز ارسال يافت كه هركه از مردم مواضع مذكوره بي زمين و كم ملك باشد با عيال و اطفالش  طوعا قلب مكان كرده راه  ولايت قطغن بر گيرد، تا در آنجا به اندازه كفاف ملك و زمين وتقاوي از دولت يافته تا چهار سال خود را از جميع تكاليف باج و خراج معاف دانسته ، پس از آن سال به سال ماليات ديواني را تنها با وجه تقاوي كه ميبرد ، ادا نمايد.و هم از صدور اين امر ميرزا عبدالرشيد خان سر دفتر شمالي را فرمان رفت كه به مردمي كه وارد قطغن شوند منزل و مسكن و تقاوي و زمين زراعتي ‹ زمين مردم بومي› به ايشان داده ثبت دفتر كند و ماليات را تا سه سال مرفوع القلم پنداشته پس از آن را با وجه  تقاوي سال به سال به مدارا  و مواسا  حواله و وصول نمايد  اما مردم محال مذكور قدر اين عطيهء عظمي و موهبهء كبري را ندانسته از عدم سعادت قبول اين دولت رايگان را ننموده  و درآن سرزمين نرفتند كه با وفوررزق قرين ميگشتند.»  25   به همين ترتيب ، حكام اميرعبدالرحمن چنان استبدادي را درمنا طق هزاره نشین معمول داشتند  كه ايشان مجبور به مقاومت هاي  پراگنده عليه آنها شدند.اين در حالي بود كه كوچي هاي  متعلق به قبایل پشتون  نيز هنگام آمد رفت  به ساحات ييلا قي، در برابر هزاره ها دست به اعمال خشونت مي زدند. كه پامال شدن كشت و زراعت مردم  هزاره توسط رمه هاي ایشان يكي از عادي ترين عمل ظالمانه آنان  به حساب مي رفت . به گونه مثال به متون ذيل مراجعه مي كنيم : - « مقارن اين حال مردم « نوروز خيل » تركي به اتفاق « ملك طوطي» و« ملك حكومت» و« مير ولي» و« ا كرو» و«شيردل» و« نورالله»  نامان كـوچـــي در شب به « قلـــعه نخعي» هزارهء « قره باغ»ريخته هفده تن زنان و دختران مردم قلعه را به اسيري بردند. و حكمران غزني به فرمان اعليحضرت والا كه از عرض و استعاله هزارگان شرف صدور يافت اقدام  در باز خواست كرده سه تن از  ملكان نوروز خيل را كه باني اين امر بودند محبوس كرده  روانه قندهار ساخت ، و پس از تحقيق ، جستجو چهار تن از زنان را كه در قندهار فروخته بودند با دو تن زن و يك دختر كه سردار گل محمد خان خريده بود، به امر پادشاهي به شوهران و كسان ايشان سپرده شد، ده تن ديگر دستياب نگشت. »       26  - غلام حسين خان  گدامدار از قيد مير فيض بيگ رها گرديده چون وارد تميزان شد ، علوفه بالاي مردم هزاره ء داي كندي حواله كرده امر نمود كه علوفه و آ ذوقهء سپاهي شاهي را  در تميزان مهيا  و آماده سازند، تا اگر مردم هزاره ء ياغيستان سر به فرمان ننهند و سردار عبدالقدوس خان از باميان راه سرزنش ايشان برگرفته وارد تميزان شود ، علوفه سپاه موجود و آ ماده باشد و با وجود حواله غله وغيره اجناس ضروريه دست ظلم نيز گشوده ستم بسياري بر روي كار آورد تا كه  آن مردم به ستوه آمده از جمله بزرگان ايشان كربلايي علي خان و ميرزا بيگ و مير ناصر بيگ ميران هزاره داي كندي از دادن علوفه سرباز زده واز راه فراردرعلاقه پاي داي زنگي نزدفيضك رفته پناه گزيدند.»    27 مردم هزاره پس از مواجه شدن به اينگونه مظالم از جانب عمال دولتي و پشتون های كوچي كه با گذشت هر روز فزوني مي يافت ، دست به اعمال انتقام جويانه  زدند. امير عبدالرحمن جهت فرو نشاندن خشم هزاره ها و جلوگيري از قيام  وسيع ايشان فرماني را عنواني مردم داي زنگي، داي كندي، و بهسود تهيه و به تاريخ 16 شوال 1310 هجري قمري فرستاد. بزرگان هزاره در پاسخ به فرمان امير عبدالرحمن خان نوشتند  : «فرمايش حضرت والا سراسر صحيح و برجا است. ليكن حكام و عمال ، افسران نظام ، مال و خون و زن و فرزند ما مردم را از رهگذري كه شيعه مي باشيم و مذهب اماميه اثنا عشريه داريم ، به فتواي علماي مذهب حقه، انيفه النيغهء ابي حنيفه ، حرام ندانسته و حلال پنداشته ، در سفك دماء و اسير عيال و تاراج مال ما مضايقه جايز نمي شمارند. چنانچه در اوايل حال ، طوايفي كه از هزاره سر بر خط فرمان نداشتند به فرامين اندرز آيين حضرت والا و نصيحت و اندرز سيدان و بزرگان خود بدون جنگ حلقه اطاعت خود به گوش و رشته انقياد به گردن نهاده آهنگ خدمت كرده ، قلاع خود را خراب كرده ، اسلحه خود را به دولت سپردند.و افسران نظام و كارگذاران دولت كه در بين مردم جا و مقام گرفتند ، همان دختراني را كه حضرت والا از فروختن منع فرموده بود . ايشان به ظلم وستم گرفته ، متصرف شدند و بدان اكتفا نكرده ، زنان شوهر دار را حلال دانسته ، در آغوش خويش كشيدند و آن مردم اين امر را بعيد از شريعت حضرت ختمي مرتبت دانسته كه يا د شد. هرچه كردند و ديدند، و علاوه برآن علماي ملت ، حكم و فتواي كفر داده ، آتش را بر افروختند كه روح پيغمبر صلي الله عليه وآله و سلم ، از كفر هزاره و اسلام افغان در فغان آمده خواهد بود. سپس احكام فرستادن كربلاييان وزواران كه خودرا به صرف مال و طلب جان ، مشرف به زيارت عتبات ساخته ، و روي هاي سياه پرگناه خود را به اميد شفاعت حضرت رسول كه جد امجد خفتگان آن مراقد منوره اند، به خاك آستان ايشان سوده اند. يا سيدان كه با صحبت نسبت و يا بدون آن ، خود را سيد مي دانند و نسبت خود را بر طبق امر شريعت شماع ، صحيح مي پندارند، طلب كابل شدند ديده ، ناچار بغاوت اختيار كردند كه با آن ، و بي آن ، نسوان و دختران ايشان و دختران را با خون و مال ايشان حلال مي دانند. پس از اينكه با دست بسته در حالت اطاعت ، كشته و بسته شوند ، به پاس حفظ و حمايت ناموس خود ، اگر در بغاوت به قتل برسند ، اولي ميدانند،  فقط » 28 امير عبدالرحمن خان با در يافت اينگونه نامه ها  و سرتسليم فرو نه آوردن مردم هزاره  ، امر لشكركشي به هزاره جات را صادر كرد. ميرمحمدصديق فرهنگ پيرامون جنگ ميان قواي متعرض امير و مردم هزاره مي نويسد : « جنگ براي سه سال از 1891 تا 1893 با نهايت شدت دوام كرد. امير كه توسط ملايان احساس مذهبي سني را به درجه غليان رسانده بود، بزرگترين قواي مختلط نظامي و قومي را از پنج سمت  كابل. غزني ، قندهار ، هرات و مزارشريف، به داخل هزارجات سوق داد. بزرگترين سرداران او مثل سردار عبدالقدوس خان ، سپهسالار غلام حيدر خان چرخي و جنرال امير محمد خان درآن جنگ سهم گرفته دره جات مختلف هزارجات را يكي بعد از ديگري به زور و قوه فتح كردند. هزاره ها كه براي بار اول با هم متحد شده بودند  . . .   هرقدر جنگ دوام مي يافت قهر و عصبانيت و بي رحمي جانبين كه تبليغات روحانيون آنرا قمچين ميكرد افزايش مي يافت. اما درحالي كه هزاره ها دستشان جز به افراد اردو به كسي نمي رسيد. نيروي حكومت و سران ايشان بر مردم ملكي بيداد ميكردند. اينها علاوه بر قتل و شكنجه مردان محارب و غير محارب ، بر زنان و اطفال هم ابقا نمي نمودند و ناموس زنان و دختران جوان را با كمال بيبا كي مورد تعرض قرار ميدادند. در هر منطقه كه اردوي حكومت داخل ميشد ، پس از كشتار مردان ، پسران و دختران و حتي زانا ن جوان را اسير مي ساخت و به عنوان غلام و كنيز در شهر ها به فروش ميرسانيد. در پايان جنگ ، امير پنجاه دختر زيبا را به عنوان صورتي براي تمتع خود و شهزادگان انتخاب كرد و پسران جوان ميران و بيگ ها را بطور غلام بچه ، جزء عملهء در بار ساخت. »     29     اين تنها نبود . طوريكه ملا فيض محمد كاتب هزاره مي نويسد ، امير عبدالرحمن خان هزارها هزار خانه وار هزاره را از نشيمنگا ه هاي شان كوچ داد ، زمين، خانه، باغ  و مواشي آنان را براي ناقلين پشتون  توزيع كرد. اين روند زيادتر از همه،  در ولايات ارزگان ، هلمند و غزني تحقق پذيرفت . اداره و پیشبرد ا مور مذكور كه در دست سردار دوست محمد خان بود، شيوه عملكرد وي در كتاب سراج التواريخ به اين شرح قيد شده است :   1- «   وهم در ا ين وقت ، احا د وافراد مردم هزاره كه اراضي و املاك ايشان را ايشيك آقاسي دوست محمد خان به مردم مهاجر و   «  نا قل» داده و مي داد . از دولت نا اميد شده ، يكي  از پي ديگري راه فرار بجانب مشهد، شا لكوت و بخارا برگرفته  و از جمله آناني كه از راه خمياب روي جانب « كركي »  نهاده و از آنجا در « پته كيسر» شده گلكاري و مزدوري اختيار كردند.» 30    2- واز صدور اين حكم بود كه دوست محمد خان مردم افغان كوچي را كه چهار ماه در افغانستان آمده ، بهره ياب علف و تجارت وغيره مي شوند و هشت ماه در هند و پنجاب و ديره جات و سند و ريگستان و پشاور مي روند و ملك و زمين ندارند و خانه به دوش اند ، در زمره بي ملك در قلم آورده ، بسيار مواضع از املاك هزاره را به ايشان داد . چه ايشان هم مهاجر و هم زمين ندارند.» 31   3- « و مقارن اين حال ، از عريضه ميرزا عبدالرحيم خان ، نويسندهء گيزاب حالي راي  والا شد كه، دوست محمد خان سرپرست مهاجرين صد خانوار از مردم افغان را در قريه جوجه خضري واقع محل سكناي هزاره ء  « بابلي» بابلي قرلق مير غلام رضا بيگ جاي داده و رعايا را از مسكن و ماواي ايشان كوچ داده در موضع « خلج» فرستاده و از اين رهگذر رعايا زراعت فصل خريف را ترك نموده ، و نيز دوست محمد خان املاك رعايا را بدون جريب و شمار به مهاجر داده بنابرآن لازم شمرده شد ، به عز عرض رسانيده شد.   و حضرت والا  در روز 24 ذي حجهء سنه 1315 فرمان كرده از دوست محمد خان جواب طلبيد و ايشان عريضه بر طبق مقصد ومدعاي خود به توسط ايشيك آقاسي عبدالقدوس خان ارسال پايه سرير سلطنت نمود و بر مرام خويش نايل آمد.»     32   4-  « و هم در اين آوان احمد جان بابا زايي و عبدالله كاكوزايي كه از علاقه « فوشنج »هجرت اختيار كرده ، وارد« ارغنداب » شده  و املاك واقع ناوه « لنگر پايان»  و ناوه « زمتو شينه» را جهت اقامت خود پسنديده ، در كابل آمده بودند ، شرف بار حاصل كرده ، اظهار كردند كه هفتصد خانوار با خود دارند كه از راه هجرت در ملك اسلام آمده اند، اراضي مذكور به ايشان عنايت و مرحمت شود. و حضرت والا در روز 4 صفر سنه 1314  دوست محمد خان را فرمان كرد كه خانوار ايشان را طبق ديگر مهاجرين ، زمين و تقاوي و جيره بدهد. و از املاك مذكوره درج حكم نفرموده ، اما ايشيك آقاسي دوست محمد خان املاك را به همان نا مي كه آ ن  د و تن ، در عريضه خود ياد كرده ، اكتفا نموده بودند، املاك مذكوره را تمام به مردم مهاجر و آن دو تن داد . فقط.»   33 5-  « و هم در اين هنگام از عريضه حاكم و قا ضي و جنرال محمد خان وغيره متصديان نظامي و بزرگان هزاره ارزگان ، به سمع فيض مجمع والا رسيد كه قبل بر اين رعاياي هزاره ارزگان ، ترك زراعت كرده ، چون از ايشان پرسيده شد ، در پاسخ گفتند كه اراضي و املاك مارا دوست محمد خان به مردم مهاجر مي دهد ، چگونه زراعت براي مردم بيگانه كنيم؟ و به فرمان حضرت والا ، كدخدايان ايشان را طلبيده ، از تسليات شافيه، دل به جاي آورده همه را مامور زراعت كرديم. چنانچه عريضه نگار حضور شديم ، فرمان صادر شد كه دوست محمد خان جهت تقسيم ملك چوره، به مردم مهاجر مامور و به او سر رشته داده شده و ايشان هزارگان  را به موجب اين فرمان تسليت داده ، مطمئن خاطر ساختند. و اكنون ده روز است كه مردم مهاجر خود سر وارد « سياه چوب ارزگان » شده و خود دوست محمد خان حاضر نيست ، مگر احوال نزد او فرستاده شد ، كه در باب دادن املاك ارزگان به مهاجر فرمان داشته ، بنمايد كه معمول گردد، ونيز مكتوب به دوست محمد خان فرستاده نگار دادند كه حضرت والا املاك « اوبه تو»  و « قول خار چنارتو» را به شما اجازت داده ، نه ارزگان ، باري مردم مهاجر دره به دره گردش مي كنند و مي گويند كه شما مردم هزاره را از ملك كشيده ، مايان سكنا پذير مي شويم . و از اين امر مردم هزاره نا اميد و متوهم شده است. و حضرت والا از اين عريضه آنان در روز پنجشنبه 8 ربيع الاول سنه 1316 دوست محمد خان را فرمان كرد كه : اگر تمام كار هاي شما همين طريق باشد ، سر رشته آن مشكل است كه شما بتوانيد .  معني اين حرف چيست كه براي مهاجرين اجازت رفتن ارزگان نباشد و شما آنها را مطلق العنان گذاشته ايد. مي خواهيد كه رعايا متوحش شده فرار كنند؟ پس به زودي خود را به علاقه ارزگان رسانيد ، آنها را مطابق فرمان و سر رشته، جا بجا بنماييد و سر رشته مهاجر را به قرار دستورالعمل مي داريد.كه ديگر استغاثه مردم هزاره به حضور نرسد . و او در پاسخ اين منشور عريضهء بر طبق مكنونات خاطر خويش كه فرار كردن عموم مردم هزاره بود، به توسط ايشيك آ قاسي عبدالقدوس خان ارسال حضور انور نموده و خواجه محمد خان برادرش كه در كابل بود ، فرماني به مهر ايشيك آقاسي موصوف حاصل كرد كه :  املاك مردم هزاره را ، از يك سر به مردم مهاجر داده ، در بين هزاره ، هزاره را مخل نگذارد. تا هر جايي كه برسد مردم مهاجر را متصل هم زمين بدهد، و او اين منشور را گرچه خلاف دستورالعمل بود سند خود داشته ، املاك هزاره را از ابتدا به مهاجر داده آمد، كه در مالستان جاغوري چنانچه بيايد رسانيد . »34  به همين ترتيب ، در ختم تعرضی که امیر بر مردم هزاره انجام داد ، علاوه بر اينكه اكثريت قوم هزاره در داخل  افغانستان و كشور ايران و كويته پاكستان تبعيد گر دید ند ودارايي و املاك ايشان به قبايل پشتون داده شد ، بقيه اين قوم كه گويا مورد عفو قرار گرفته بودند ، به گونه ي در معرض آزار و غارت كوچي هاي پشتون  نهاده شدند كه شرح كامل آن  ممکن  نیست. اينك با آوردن چند نمونه از آن اكتفا مي كنيم :    1- و هم در اين ايام از عريضهء رعاياي هزارهء سكنه لعل داي زنگي ، حالي راي والا شد كه مردم كوچي افغان قندهار ، به سركردگي سيف آخند زاده و حاجي عبدالستار سه سال است كه وارد سر جنگل شده چرا گاه ، بيده جا و زراعت ايشان را تما م تلف و علف دواب و مواشي خود كرده ، پسران و دختران ايشان را به سرقت با خود ميبرند و چون رفته دختر و پسر خود را دستياب كرده، مي خواهيم، نداده ادعاي خريد و نكاح ميكنند و قباله و نكاح نامه هم ظاهر نمي نمايند. و حضرت والا در روز پنج جمادي الثاني سنه 1315 هجري قمري فرمان كرد كه نزد حاكم و دفتري آنجا شده ، عرض حال خود را نمايند، تا ايشان پس از ثبوت معروض داشته ، مراسم باز خواست به تقديم رسيد 35 2- و هم در خلال احوالي كه به شرح رفت ، مردم كوچي افغان ، چهل خانوار از مردم هزارهء داي كندي را غارت و تاراج كرده وهفت نفر زن و دختر را اسير كرده با دو صد راس گوسفند و يكصد و پنجاه فرد گاوو تمامت مال و متاع ايشان ، بر داشته داخل علاقه ء « دولت يار» شدند . عبدالوهاب خان حاكم داي زنگي ، شير احمد خان عم زادة ء خود را به استرداد گماشته  ، اوبي نيل مرام باز گشت‌، بعدا او به ذريعه عريضه‌ ، به حضرت والا آ گهي داده ، در روز ده ربيع الثاني فرمان شد كه : قبيله و قوم افغانان را مشخص و معروض دارد كه بازخواست شود. و هم علي محمد خان ، حاكم فراه  و علي محمد خان حاكم پشت رود ، و محمد دين خان حكمران هرات و محمد علم خان حاكم قندهار را فرمان رفت كه افغانان مذكوره ء كوچي را دستياب كرده ، معروض دارند كه مراسم پرسش به روي روز آيد.  همچنين پنجصد باب دكان نساجي و دوصد باب رنگ ريزي در گيزاب بوده ، از عريضه ء غلام حسين خان فرح گير نوشته  شده‌ ، هم خراب و بي آ ب شدند.   3- وهم در اين وقت  ، غلام نبي خان باركزايي از استدعاي دوست محمد خان به حكومت افغان مهاجر مامور شده ، از قندهار راه هزاره جات بر گرفت . و مردم مهاجر به تعليم و تلقين بزرگان خود ، دست به سرقت به مال مردم هزاره گشوده از جمله ملك دين و محمد دين نامان ، از منسو بان محمد شريف خان مهاجر، يك ميل تفنگ و يك تخته شالگي ، و نود و هفت روپيه نقد از نزد محمد علي نام هزاره ، « در كتل كشكول يا كج قول» گرفته ؤ بعد چهار فرد گاو را از قلعه ؤ « يارقلي » واقع خلج ، دزديدند. و غلام رضا بيگ هزاره هردو تن را دستگير كرده ، معروض حضور انور نمود و حضرت والا در روز 27 ربيع الثاني سنه 1316 اورا فرمان كرد كه : غلام نبي خان حاكم ، در آنجا ميرسد ، حقيقت را نزد او باز دارد كه باز خواست كند، و در پايان كار باز خواست نشد.  و همچنين يكصدو شصت را س گوسفند را  از مال ولي محمد خان وغيره ، مردم تيرين و چند تن ديگر دزديدند و از سرقت خود نزد حاكم ارزگان اقرار كردند . از ايشان پرسيده نشد، فقط» . 36    4- و هم سه دختر هزاره كه عقب خاك تنور رفته بودند ، بر داشته بردند و هر چه خواستند كردند، تا كه سلطان محمد خان حاكم ارزگان از ايشان گرفته ، همه را به كسان ايشان سپرده . . .  باز خواست نگرديد. 37            وضع ا داره در زما ن حاکمیت ا مير حبيب الله           امير حبيب الله ، در اكتبر سال 1901 به امارت رسيد. اين هنگامي بود  كه پدر وي امير عبدالرحمن، حاكميت سرتاسري در افغانستان را تامين و زمينه هاي براندازي قدرت را از بين برده بود. اعمال خشونت از طريق قتل هاي دسته جمعي ،‌سلب ملكيت و تبعيد گرو ه هاي قبيلوي و قومي توسط امير كه در شكل گيري شرايط خفقان آور در كشور نقش داشت،  پس از مرگ وی در دستورکا ر پسرش امير حبيب الله قرارنگرفت. او بعداز بدست گرفتن عنان قدرت ، كار خود را با اجراآت ذيل آغاز كرد :   1 -  آزادي آن عده از اعضاي خانواده هاي اعيان مردم هزاره كه به شكل غلام و كنيز در دربار پدرش نگهداري مي شد.  2-  منع جزا هاي قطع دست و بريدن گوش و تعديل آن به جزا هاي محروم ساختن از آزادي به ميعاد مختلف .  3-  از بين بردن وحشت و ارعابي كه از طريق استبداد دستگاه  استخبارات امير بر جامعه مستولي شده  بود . 4-  منع قرار دادن تفتيش زندگي مردم و تظمين مسونيت منازل و آزاد گذاشتن آنان در تعيين سر نوشت شان . 5 -   تخفيف فشاري كه از طريق اخاذي بر مردم اعمال مي شد . 6-  اعلان باز گشت تبعيدي هاي داخلي و خارجي به محلات زندگي قبلي ايشان و وعده باز پس دهي ملكيت آنان كه به قبايل پشتون  داده شده بود . متن فرماني را كه اميردرمورد تحقق ما ده ششم آ ن صادر كرد،  مير محمد صديق فرهنگ  به اين شرح قيد كرده است: « ملك و زمين شما مردم كه تا حال به مردمان مهاجر و ناقل داده می شد ، حكم كرديم كه بعد از اين بدست خود شما باشد. و هرقدر ملكي كه از مردم هزاره قبلا به افغان داده شده باشد  . . .  در بدل آن از زمين هاي خالصه نو آباد سركاري ملك و زمين داده شود .»  38   اين چرخش بزرگ در طرز اداره استبدادي و بيگا نه با مدنيت جها ني آ ن عصر امير، شايد در اثر دخيل شدن اعضاي خانوادهء سردار محمد يوسف و سردار محمد آصف در دستگاه رهبري نظام  اقتداري وي صورت پذيرفته باشد . چون سرداران موصوف و اعضاي فاميل ايشان كه در منطقه « ديره دون » هند برتانوي زندگي مي كردند ، در طول مدت اقامت خويش در آنجا ، با فرهنگ و مدنيت انتقال يافته از غرب به هندوستان آشنا شدند. اينها با بهره مندي از امتياز مذكور، در آخرين سال امارت امير عبدالرحمن ، اجازه بازگشت به كشور را حاصل و وارد در بار او گرديدند. با در گذشت امير و به قدرت رسيدن پسرش حبيب الله خان، وظايف ذيل را بدست آوردند : 1- سردارمحمد يوسف وسردارمحمد آصف به صفت مصاحبين خاص امير. 2- سردار محمد نادر و سردار محمد علي خان پسران سردار محمد يوسف با اخذ رتبه هاي جنرالي به صفت قو ماندان قطعات محافظ امير . 3- سردار محمد عزيز خان ، سردار شاه ولي خان و سردار شاه محمود خان، پسران سردار محمد يوسف خان به صفت ، شاه آغاسي خارجه ، ركاب باشي و آمر قطعه سواره ، خانزاده گان .  به همين ترتيب ، محمد سليمان خان و احمد شاه خان پسران سردار محمد آصف  و سردار محمد هاشم پسر ديگر سردار محمد يوسف به وظايفي ازهمين دست در دربار حبيب الله گماشته شدند. اين در حالي بود كه به تعقيب ورود سرداران موصوف در دستگاه رهبري امارت اميرحبيب الله ، محمود بيگ طرزي نيز زندگي تبعيدي خويش در تركيه را ترك گفت و وارد افغانستان شد.ا و، كه شاعر، نويسنده ، مترجم و بهره مند از دانش معاصر بود ، به صفت حامل انديشه هاي فرهنگي و مدني مسلط در جامعه پيشرفته تركيه، در خدمت دربار قرار گرفت. پيوستن خانواده هاي سردار يوسف و محمود بيگ طرزي با دربار امير، زمينه وصلت امير با عليا جناب دختر دانشمند و اديب سردار محمد يوسف، ازدواج شهزاده امان الله و شهزاده عنايت الله با دختران مجهز با دانش فرهنگي و مدني معاصر محمود بيگ طرزي  را مساعد ساخت . در اثر ايجاد اينگونه مناسبات ميان خانواده امير و فاميل هاي سردار يوسف و محمود طرزي ، فضاي متحجر دربار تغيير پذيرفت. از این رو بود كه امير حبيب الله  در سال 1903 دستور تاسيس مكتب حبيبيه در شهر كابل را صادر كرد. اين موسسه تعليمي كه با نصاب درسي معاصر به كار پرداخت ، امور تدريس در آن را يك تعداد معلمين داخلي و استادان هندي و تركي پيش مي بردند. به تعقيب آن، در سال 1907  مكاتب حربيه ، ملك زاده گان جنوبي ، اردليان حضور و جديدالاسلام نورستان به اساس پيشنهاد سردار محمد نادر تا سيس شد. انتشار نشريه سراج الاخبار به مديريت مسوولي عبدالروف قندهاري در سال 1906 ميلادي ، گام ديگري بود كه در راستاي  ترويج مطبو عات معاصر برداشته شد. با بجا افتادن تحول مذكور در شهر كابل ، شرايط مساعدي در جهت شكل گيري نهضت روشنفكري در داخل در بار و پايتخت كشور فراهم آمد. هدايت دهنده گان اين نهضت ، نشريه هايي چون اختر استانبول و حبل المتين را از شهر هاي استانبول تركيه و كلكته هندوستان وارد كشور كرده و به دسترس علاقمندان قرار مي دادند.خوانندگان نشريه هاي مذكور با خوانش مطالب مندرج در آن ها از تحولاتي كه در جهان به وقوع مي پيوست آگاه مي شدند. علاوه بر اين، محمود طرزي از طريق تاليف و ترجمه آثار تنويري، طبع و نشر آن در ميان مردم ، اين پروسه را تقويت بخشيد. در نتيجه، ابتكارات تحول طلبانه مذكور شرايط ايجاد اولين نهضت سياسي تحت عنوان « جمعيت سري ملي » در كشور را آماده ساخت. اعضاي اين نهضت جهت وارد آمدن اصلاحات در اداره و تعديل آن از سيستم مطلقه به شاهي مشروطه كار مي كردند. بخش وسيع فعالين نهضت شامل سردار ها ، شهزاده گان ، كارمندان ادارات دولت و غلام بچه ها بود. ديري نگذشت كه اين نهضت  به اساس  راپوری که از جانب  محمد عظيم كارگر و ملا منهاج الدين جلال آبادي  در شكار گاه كله گوش براي امير تسليم داده شد، سركوب گرديد. مرحله دوم حركت روشنفكرانه ء مذكور هنگامي شكل گرفت كه  هيات مشترك آلماني،  تركي و هندي در 26 سپتمبر سال 1915 وارد كابل شد و در قصر باغ بابر اقامت گزيد. اين هيات كه حامل نامه هاي انور پاشا وزير حرب تركيه و امپراتور آلمان به امير حبيب الله بود ، در نظر داشت تا امير را در جنگ عليه انگليس تشو یق و آماده سازد. هيات مشترك موصوف شامل هينتينگ ونید ر ما ير آلماني ، كاظم بيگ تركي ، راجا مهند را پراتاب سنگ و مولانا بركت الله هندي بودند.مدتي از اقامت هيات در باغ بابر نگذشت  كه محل بود و باش آن به مركز تبليغي عليه انگليسها و كانون ديالوگ با روشنفكران دربار به رهبري شهزاده امان الله تبديل شد. تماس شبا روزي اعضاي هيات با در باريا ن تحول طلب از يك طرف موجب تحريك روحيه استقلال طلبي در بين خانواده و اطرافيان امير گرديد ،  از جانب ديگر بر علاقمندي عناصر روشنفکر  دربار پيرامون تغيير نظام از سيستم مطلقه به شاهي مشروطه افزود.اين در حالي بود كه امير حبيب الله با به امضا رسانيدن معاهده تاريخي 21 مارچ سال 1905 با نماينده انگليس ، معاهداتي را كه امير عبدالرحمن با انگليس ها بسته بود ، تاييد و در پا بندي به آن صادقانه عمل مي كرد. بنابر اين ، ا و، در اثر دريافت تاكيدات پيهم دوستان انگليسي خويش ، زير بار توقعات هيات بخاطر  اعلان جنگ عليه انگليس نرفت و بر موضع بيطرفي خويش در جنگ جهاني اول ثابت ماند. اتخاذ چنين موقفي از جانب وي ،  دستاويزي شد براي براندازي اش از طريق قتل اوبتاريخ 21 فبروري سال 1919 در شكارگاه كله گوش. وضع ا داره در زما ن زما مدا ری ا ما ن الله خا ن     امير امان الله پس از بدست گرفتن قدرت  ، طي اولين نطق خويش در 13 اپريل سال 1919، استقلال افغانستان از تحت الحمايه گي امپراتوري انگليس را اعلان كرد. لودويك آدمك متن ارائه شده توسط امان الله خان در اين مورد را  به شرح ذيل قيد كرده است :  « من خود و كشور خود را از لحاظ جميع امور داخلي و خارجي به صورت كلي آزاد، مستقل و غير وابسته  اعلان مي دارم ، كشور من بعد از اين از نعمت آزادي چنان برخوردار خواهد بود كه ساير كشور ها و قوم هاي جهان از آن مستفيد مي با شند. به هيچ قدرت خارجي اجازه داده نخواهد شد تا يكسر مو به حقوق و امور داخلي و سياست خارجي افغنستان مداخله كند و اگر كساني زماني چنان تجاوز نمايد ، من حاضرم تا با اين شمشير گردنش را قطع كنم .»   بعد از آن روي خود را بطرف نمايندهء بريتانيا گشتانده گفت :   « اي سفير آنچه من گفتم شما فهميديد ؟‌»‌  نماينده بريتانيا جواب داد : « بلي فهميدم » 39    از آن به بعد، ا مير جديد افغانستان،  طي نامه مورخ 3 مارچ 1919 عنواني وايسراي هند ، موضوع كشته شدن حبيب الله خان ، استعفاي سردار نصرالله خان از قدرت به نفع وي و جانشيني خود را به وايسرا اطلاع داد ،  ضمنا موضوع به رسميت شناخته شدن استقلال  افغانستان از جانب انگلستان و انعقاد عهد نامه هاي جديد ميان طرفين را براي او گوشزد كرد. وايسرا ،  در پاسخ به نامه امان الله خان مكتوبي را تهيه و به تاريخ 15 اپريل 1919 عنواني وي ارسال داشت. در اين مكتوب او از به شهادت رسيدن امير اظهار تاثر كرد، و پيرامون انعقاد عهد نامه هاي جديد و مساله به رسميت شناختن  استقلالیت افغانستان تماس نگرفت. بنا بر آن، ا ما ن الله خان پس از توسل به يك سلسله مانور هاي سياسي،  ارتش خويش را آماده تعرض بر متصرفات انگليس ساخت .  ا و، پلان حربي اش را طوري  ترتيب داد كه به اسا س آن، قوتهاي آماده شده مذكور از استقامت هاي خيبر ، خوست و قندهار به فرماندهي صالح محمد خان ، محمد نادر خان و سردار عبدالقدوس خان پيشروي كردند. اين تحركات نظامي امان الله خان،  زمينه آغاز جنگ سوم افغان و انگليس را فراهم آورد. درگيري مذكور جانب انگليسي مساله را حاضر به مذاكره با طرف افغاني  ساخت . در نتيجه، سردار عبدالرحمن خان به نماينده گي از دولت افغانستان و حافظ سيف الله خان به نماينده گي از وايسراي هند ، طي نشستي كه در شهر جلال آباد انجام دادند، مقدمات مذاكره صلح ميان طرفين را تهيه ديدند. گذشته ازاین، امان الله خان به تاريخ 24 ماه مي سال 1919 نامه يي را عنواني وايسرا گسيل داشت. متن نامه مذكور حا وي نيت نيك شا ه جديد جهت حفظ دوستي با حكومت هند برتانوي  و رابطه دادن اشتغال جنگ به سؤ تفاهم و تخطي قواي انگليس بود. وايسراي هند بعد از دريافت نامه مذكور تن به متاركه داد.  به تعقیب آ ن ، در اثر مذاكراتي كه بين نماينده گان امير امان الله و وايسراي هند صورت پذيرفت ، هر دو طرف  موافقه كردند تا مشكلات خويش را از طريق نشستي كه بايد در راولپندي صورت گيرد، حل كنند . مذاكره صلح راولپندي كه به تاريخ 26 جولاي سال 1919 در شهر راولپندي برگزار شد. نماينده گان شركت كننده در آن عبارت بودند از :  سردار محمد يونس خان ، سردار عبدالعزيز خان ، غلام محمد خان ناظر تجارت ، داكتر عبدالغني خان هندي از رهبران جنبش مشروطه ، نرنجن داس از هندو هاي افغانستان  و يك تعداد ديگر. و هيات انگليسي تحت رياست « سر هملتن گرانت»‌سكرتر امور خارجه هند برتانوي .  اين مذاكره كه تا تاريخ 6 آگست 1919 ادامه يا فت،  در نتيجه ، توافقات ذيل ميان طرفين صورت گرفت : 1-    برقرا ري صلح مجدد ميان دو كشور . 2-    منع توريد اسلحه به افغانستان . 3-    قطع شدن امداد پولي هند به افغانستان . 4- تصديق مجدد خط ديورند از جانب افغانستان و تعيين خط سرحد در حصه تورخم به ميل انگليس .  بعداز به امضا رسيدن اين معاهده ، قسمت باقي مانده خط ديورند در حصه تورخم در حالي توسط « جان مفي » افسر سياسي انگليس تعيين و تثبيت شد كه جنرال غلام حيدر خان به صفت نماينده امان الله خان ناظر آن بود.  به همين ترتيب ، در یا د دا شتی كه ضميمه اين عهد نامه گرديد، طرف انگليس استقلال افغانستان را در امور داخلي و خارجي اش به رسميت شناخت. از اينكه مطلب مندرج در نامه شامل متن اصلي عهد نامه نبود . اعتبار تعهد انگليس پيرامون به رسميت شناختن استقلال افغانستان را ضعيف مي ساخت.      مرحله دوم مذاكرات صلح در منصوري   اين مذاكره كه در ماه اپريل سال 1920 در منطقه منصوري واقع در دامنه كوه هاي هماليه صورت پذيرفت. رياست هيات افغاني را محمود طرزي وزير خارجه افغانستان به عهده داشت . در تركيب اين هيات شخصيت هاي سر شناسی چون، غلام محمد خان وزير تجارت ، نرنجنداس ، غلام صديق خان چرخي منشي اول سفارت افغانستان در دهلي و عبدالهادي خان داوي شامل بودند.  به همين ترتـــــيب ، هيات حــكومــت هـــند بـــرتانـــوي شامـــــل « سر هنري دابس» سكرتر امور خارجه به صفت ريس ، صاحب زاده عبدالقيوم خان و يك عده ديگر به صفت اعضا بود.  اين مذاكره كه   در 17 اپريل سال 1920 آغاز و تا 18 جولاي 1920 ادامه يافت ،.به خا طر عادي ساختن روابط دو كشور و امضاي معاهده دوستي ميان افغانستان و هند برتانوي  براه افتاد. مذاكره مذكور به اساس توافقي كه جهت بر گزاري آن در نشست راولپندي صورت گرفته  بود انجام شد. طرفين مذاكره بي آنكه نتيجه قابل ملاحظه ي از اين نشست بدست بیاورند ، به كار خود پايان دادند.                        دور سوم مذاكره صلح در كابل    ا ين د ور مذاكره ، هنگا مي آغا ز شد  كه  ا ما ن الله خان با فرستا دن نامه ای عنواني وا يسراي هند ،  ا ز ا و توقع برد تا هياتي را به كابل بفرستد. وازطريق آ ن مذ ا كرات قبلي ادامه داده شود. وايسرا از ا ين درخواست امير استقبال كردو« سرهنري دابس » را جهت انجام مذاكره به كابل فرستا د. او،  در ماه جنوري سال 1921 وارد كابل شد.  و با جانب افغاني به گفتگو پرداخت. اين مذاکره  جانبين مدت چند ماه ادامه يافت و بالاخره بي آنكه به نتيجه برسد پايان پذيرفت . امير امان الله در ختم كار هيا ت ، « سرهنري دا بس » را جهت صرف چاي به پغمان دعوت كرد.در صحبتي که  ميان دا بس و امان الله خان صورت گرفت ، در نتيجه هردو حاضر شدند تا عهد نامه يي را در 22 نوامبر 1921 به امضا برسانند. مير محمد صديق فرهنگ در اين مورد مي نويسد : «به موجب احكام اين عهد نامه كه در آن مواد مربوط به مناسبات سياسي دو كشور با نهايت دقت و احتياط به شكل متوازن ترتيب يافته  حكومت انگلستان سرانجام استقلال افغانستان را در امور داخلي و خارجي به الفاظ صريح وواضح تصديق نموده موافقت كرد كه وزارت مختاري هاي دو كشور در پايتخت هاي يكديگر تا سيس گردد. در مقابل حكومت ا فغانستا ن هم به ا لفاظ صريح وواضح خط ديورند را به  عنوان سرحد دو كشور تائيد نمود و به اين صورت ا ز تمام مدعيات خود در ماوراي خط مذكور منصرف گرديد. . .  »    ‹40›   پس از به رسميت شناخته شدن افغانستان به صفت يك كشور مستقل از جانب انگلستان ، ممالك ذيل حاضر به امضاي معاهده شناسايي با آن گرديدند :  1-    دولت  شوروی بتا ریخ 10 حوت سا ل 1299 شمسی 2-    دولت تر کیه بتا ریخ 11 حو ت 1299 شمسی 3-    دولت ا یتا لیا بتا ریخ 17 جو زا ی 1300 شمسی 4-    دولت ا یرا ن بتا ریخ ا ول سرطا ن 1300و 6 قوس 1306شمسی 5-    دولت بر یتا نیا بتا ریخ 3عقرب 1300 شمسی 6-    دولت فرانسه  بتاريخ 7 ثور 1301 شمسي  7-    دولت بلژيك بتاريخ 5 حوت 1301 شمسي 8-    دولت آ لما ن بتاريخ 12 حوت 1304 شمسي 9-    دولت پولند بتاريخ 10 عقرب 1306 شمسي 10- دولت سويس بتاريخ 26 دلو 1306 شمسي 11- دولت ليبريا  بتاريخ 27 ثور 1307 شمسي 12- دولت مصر بتاريخ 10 جوزا 1307 شمسي 13- دولت فنلند بتاريخ 26 سرطان 1307 شمسي 14- دولت جاپان بتاريخ 27 عقرب 1309 شمسي 15- دولت حجاز و نجد بتاريخ 17 ثور 1311 شمسي 16- دولت عراق بتاريخ 28 قوس 1311 شمسي 17- دولت برازيل بتاريخ 2 حوت 1311 شمسي 18- دولت مجارستان بتاريخ 1 سنبله 1313 شمسي 19- دولت امريكا بتاريخ 6 حمل 1315 شمسي 20- دولت چكو سلواكيا بتاريخ 20 ميزان 1316 شمسي 21- دولت هالند بتاريخ 2 اسد 1318 شمس 22- دولت سويدن بتاريخ 28 ميزان 1326 شمسي 23- دولت هند بتاريخ 14 جدي 1328 شمسي 24- دولت اردنيه هاشميه بتاريخ  10 سنبله 1329 شمسي 25- دولت لبنان بتاريخ 14 سنبله 1329 شمسي 26- دولت سوريه بتاريخ 19 ميزان 1329 شمسي 27- دولت يو گو سلاويا بتا ريخ 8 جدي 1333 شمسي 28- دولت اندونيز يا بتاريخ 3 ثور 1334 شمسي 29- دولت برما بتاريخ 16 عقرب 1335 شمسي 30- دوات اسپانيا بتاريخ 5 عقرب 1336 شمسي 31- دولت جمهوري مردم چين بتاريخ 4 سنبله 1339 شمسي پس از امضاي عهد نامه شناسايي ميان افغانستان و كشور هاي مذكور ، حكومات افغانستان نماينده گي هاي دايمي خويش را در مرا کز  ذيل تاسيس كردند:    1- واشــــنگتن  2- بغداد  3- مســـــكو  4- تهـــــران  5- پاريـــس  6-  راولپندي  7- لــــندن ؤ 8 – دهلـــــي  9- روم  10- پيكيــــنگ  11-پراگ  12 – جاكارتا  13 – بلگراد  14 توكيو  15- وارسا  16- نيو يارك ‹ نماينده گي دايمي افغانستان در ملل متحد ›  17 قاهره  18- جده  19- انقره  20- بن .  شاه جديد افغانستان با فراغت از مسايل خارجي ، اقداماتي را در جهت ايجاد نظم داخلي روی د ست گرفت  كه از جمله  مي توان بر توجه وي در قسمت انتطام تقسيمات ملكي اشاره كرد. امان الله خان  اولين زمامداري بود  كه تقسيمات ملكي كشور را به اين شرح تابع نظامنامه خاصي بنام « نظامنامه  تقسيمات ملكيه‌ء‌ا فغانستا ن » كرد : نظامنامه تقسيمات ملكيه افغانستان تا درجه علاقه داري تفصيلات لازمه را تهيه ميدارد.  افغانستان به ولا يات و حكومتي هاي اعلي تقسيم شده است . ولايات و حكومتي هاي اعلي به حكومتي هاي كلان و حكومتي ها و علاقه ها ، حكومتي هاي كلان به حكومتي ها و علاقه ها  و حكومتي ها به علاقه ها تقسيم مي يابد. در علاقه ها قريه ها موجود مي باشد. ولايتها عبارت اند از : 1-    قندهار  2- هرات  3- تركستان  4-  قطغن و بدخشان .  حكومتي هاي اعلي : 1 - حكومتي اعلي سمت مشرقي 2- حكومتي اعلي سمت جنوبي 3- حكومتي اعلي ميمنه 4- حكومتي اعلي فراه . ولايت كابل شامل حكومتي كابل ،  حكومتي كلان قسمت شمالي ، حكومتي كلان غزني و حكومتي كلان دايزنگي است . ولايت قندهار شامل  حكومتي قندهار ، حكومتي كلان پشت رود  و حكومتي كلان ارزگان است . در ولايت هرات حكومتي هاي شهرک ، بالا مرغاب ، اوبه ، چغچران ، غور، سبزوار، غوريان ، كشك و قره تيپه  و قلعه نو شامل اند.  در ولايت تركستان بلخ ، دره صوف ، سان چارك ، سرپل ، تاشقر غان و آي بيك شا مل است . در ولايت  قطغن و بدخشان ، قندوز ، حضرت امام ، نهرين ، تالقان ، غوري ، اندراب ، حكومتي كلان بدخشان  بشمول درواز، منجان ، شغنان ، واخان و پاميرات و رستاق شامل است . در حكومت اعلي مشرقي  جلال آباد ، كامه ، سرخرود ، حصارك غلجايي ، لغمان ، خوگياني ، شنوار ، اسمار ، نورستان ، دره پیچ  و كنرها شامل است .  در حكومتي اعلي فراه ، كهستان ، بكواه ، لاش جوين و چخانسور شامل است.  در حكومت اعلي ميمنه درزاب ، گرزيوان و اندخوي شمول دارد‹40›  ا ما ن الله خان در دوره پادشاهي 9 ساله خود كارهاي مهم ذيل را نيز انجام داد :    الف : ايجا د قا نون اساسي   قبل از پادشاهي امان الله خان ، امور كشور به اساس صدور فرامين از جانب امرا اداره گرديده و مسايل حقوقي   به اساس احكام  شريعت اسلامي حل و فصل مي شد. امان الله خان پس از بد ست آورد ن استقلال، اولین كار مهمي را كه انجام داد عبارت از ايجاد قانون اساسي بود. مسوده اين قانون در تحت نظر يك مشاور تركي بنام « بدري بيگ » كه در گذشته به صفت مدير امنيه شهر استانبول كار ميكرده است ، ترتيب گرديد. بعد از آماده شدن مسوده تحت عنوان « نظامنامه اساسي دولت عليه افغانستان »  شاه جوان جهت تصويب آن لويه جرگه جلال آباد را دعوت كرد. اعضاي لويه جرگه پس از جرو بحث پيرامون ماده هاي مندرج در آن، مسوده مذكور را به تاريخ هشتم حوت سال 1301 هجري شمسي مصادف به  ماه مارچ 1923، به تصويب رسانيدند.    متن این نظامنامه شا مل موا د ذ یل بود : 1 - دولت عليه افغانستان اداره امور داخله و خارجه خود را به استقلال تامه حايز بوده همه محلات و قطعات مملكت به زير امر و اداره سنيه ملوكانه به صورت يك وجود واحد تشكيل مي يابد و به هيچ حيثيت در اجزاي مملكت تفريق كرده نمي شود. 2- دين افغانستان دين مقدس اسلاميست . ديگر اديان مثل اهل هنود، يهودي كه در افغانستان هستند به شرطي كه آسايش و آداب عموميه را اخلال  نكنند، نيز در تحت تا مين گرفته ميشوند .  3- پايتخت مملكت افغانستان شهر كابل است. اهالي تمام مملكت افغانستان بالمساوي بنظر حكومت هستند كه هيچ امتيازي اهالي شهر كابل نسبت به ديگر شهر ها و قصبات مملكت محروسهء افغانيه ندارند.  4- بنابر خدمات فوق العاده ء اعليحضرت همايون كه در راه ترقي و تعالي واستقلال ملت افغانيه ابراز نموده اند، ملت نجيبهء افغانستان متعهد ميشوند كه سلطنت افغانستان به اولاد اين پادشاه ترقيخواه افغانيان باصول اولاديت بانتخاب اعليضرت پادشاهي و اهالي ملت انتقال ميكند و ذات ملوكانه در حين جلوس اريكه سلطنت بالمواجه اشراف و اهالي متعهد مي شوند كه مطابق شرع شريف و اين نظامنامة اساسي اجراي اوامر حكومت نموده و استقلال افغانستان را رعايت و براي وطن وملت خود صداقت نمايند 5- ذات حضرت پادشاهي خادم وحامي دين مبين اسلام و حكمدار و پادشاه عموم تبعهء افغانستان است. 6-  امور مملكت بذريعهء وزراي دولت ، كه به ارادهء سنيه  انتخاب و تعيين ميشوند اداره ميشود وهركدام از وزراء مسوول امور متعلقه شان شناخته ميشوند. از اين سبب ذات همايوني غير مسئول ميباشند. 7- در خطبه ها ذكر نام پادشاهي و ضرب سكه بنام پادشاه و تعيين رتب ، مناصب مطابق  قوانين مخصوصه و اعطاي نشان وانتخاب و تعيين صدراعظم  وديگر هيئت وزراء وعزل وتبديل شان و تصديق نظامات عموميه و اعلان مرعيت شان و محافظه و اجراي  احكام شرعيه و نظاميه و قومانداني عمومي قواي عسكري افغانستان و اعلان  حرب و عقد مصالحه و علي العموم معاهدات و عفو و تخفيف مجازات قانونيه عموما يا خصوصا از حقوق جليله پادشاهي شمرده ميشوند.                    حقوق عموميه تبعه افغانستان    8- همه افرادي كه در مملكت افغانستان ميباشند بلا تفريق ديني و مذهبي تبعه افغانستان گفته ميشوند ، صفت تابعيت افغانيه مطابق نظامنامه مخصوصه استحصال يا اضاعه كرده ميشود.   9- كافه تبعه افغانستان آزادي  شخصي خود را مالك بوده ، حريت ديگر اشخاص را اخلال و ضايع  نمي كنند.  10- حريت شخصيت از هرگونه تعرض و مداخلت مصئونست. هيچكس بدون امر شرعي و نظامات مقننه تحت توقيف گرفته و مجازات كرده نميشوند. در افغانستان اصول اسارت بالكل موقوف است از  زن ومرد هيچكس ديگري را بطور اسارت استخدام كرده نميتواند. 11- مطبوعات و اخبارات داخليه مطابق نظامنامه مخصوص آن آزاد مي باشند. نشراخبار فقط از حقوق حكومت و يا اهالي تبعه افغانيه است. در باره مطبوعات خارجه دولت عليه افغانستان بعضي شرايط و قيود نهاده ميتواند.  12-  تبعه افغانستان مطابق نظامات موضوعه براي تجارت و صنعت و زراعت هرگونه شركتها كرده ميتوانند. 13-  تبعه افغانستان مفردا  يا مجتمعا اگر خلاف شريعت غرا ويا نظامات دولت ازطرف مامورين يا ديگري حركت و رفتاري ملاحظه كنند، به اداره ها عرض ميكنند. اگر در دواير حكومتي مرجوعه اش به بازخواست و استماع عرض شان پرداخت نكنند علي الترتيب به مافوق شان استغاثه نمايند، در صورتيكه هيچ يك بازخواست نكرد ، راسا به حضور اشرف پادشاهي عرض نموده ميتوانند. 14- امر تدريس بالكل آزاد است ، مطابق نصاب معارف عموميه ، هرفرد تبعه افانستان بطور عمومي و خصوصي براي تدريسات ماء ذ ون و مجاز ميباشد.اما اشخاص اجنبي به استثناي نفري كه براي تعليم استخدام ميشوند بداخل مملكت افغانستان به افتتاح و ادارهء مكاتب مجاز نيستند.                     15- عموم مكاتب افغانستان در زير نظارت و تفتيش حكومت ميباشند، حكومت همه اسباب و تدابيري كه  براي تربيه علميه و مليه همه تبايع افغانستان برسياق انتظام و اتحاد ميباشند به نظر دقت ميگيرد، اما اصول تعليميه  كه به امور اعتقاديه و مذهبيه اهل ذمه و افراد مستا منه  تعلق دارد اخلال كرده نميشود. 16- كافه تبعه افغانستان بحضورشريعت غرا و نظامات دولت در حقوق ووظايف مملكت حق مساوات دارند. 17- عموم تبعه افغانستان به اندازه قابليت واهليت شان درهمه ماموريت ها به اندازه احتياج دولت استخدام ميشوند. 18- ماليات و محصولات مقرره مطابق نظامنامه هاي مخصوصه براي تبعه افغانستان به نسبت ثروت و اقتدار شان تعيين و گرفته ميشود. 19- درافغانستان هرشخص ازمال وملك خودش كه در تصرف او باشد، درامن ميباشد. اگر يك ملكي به مقصد منافع  عموميه  بكار دولت شود موافق نظامنامه مخصوصه آن اولا قيمت آنرا به صاحبش تاديه نموده  بعد ملك را گرفته ميتوانند. 20- مسكن و جاي هرفرد تبعه افغانستان از هرگونه تعرض مصئون است و هيچكس ازطرف حكومت و سائر بدون احكام نظامات به خانه شخصي جبرا و بلا استيذان داخل شده نميتواند.  21- درمحاكم عدليه عرض وداد عمومي مطابق شريعت و اصول محاكم حقوقيه و جزائيه فيصله كرده ميشود. 22- مصادره و بيگار بالكل ممنوع است . اما كار و تكاليفي كه در زمان محاربه پيش شود مطابق نظامنامه مخصوصه آن از اين قاعده مستثني است . 23-   خارج نظامات دولت از هيچكس  چيزي گرفته نميشود.  24-  شكنجه و ديگرانواع زجر تماما موقوف است و خارج نظامنامه جزاي عموميه  و عسكريه براي هيچكس مجازات داده نمي شود .                                      وزراء   25-  در افغانستان وظيفه اداره حكومت مفوض است به هيئت وزراء و اداره مستقله در حين اجتماع هيئت وزراء رياست مجلس را ذات ملوكانه  ايفا  مينمايند.اگر ذات شاهانه تشريف نداشته باشند صدر اعظم به وظيفه رياست ميپردازد واگر صدراعظم اثبات حضور نداشت ازجمله وزرا ،  وزير وزارت اول وظيفه نيابت را اجرا ميدارد.  26-  وكيل كه در حال غياب يكي از وزرا تعيين ميشود عينا اختيارات و حقوق همان وزير را داراست . 27-  در هر سال قبل جشن عمومي استقلال يك روز مخصوصي كه ازطرف ذات شاهانه معين فرموده ميشود در زير رياست شهر ياري يك دربار عالي انعقاد خواهد يافت دربار مذكور مركب است از رجال مامورين دولت واكابر و اشرافي كه از طرف ذات شاهانه انتخاب شده باشند در مواجه آن هروزير و مدير مستقله اجراآت و خدمات يكساله خودشان را عينا بيان و ايضاح خواهد نمود. 28-   صدراعظم وديگر وزرا ازطرف قرين الشرف پادشاهي انتخاب و تعيين مي شوند. 29-  مجلس وزرا مرجع امور مهمه داخلي و خارجي دولت است. مذاكرات مجلس وزرا و قراردادهاي كه محتاج تصديق ميشوند بعد امضاي اعليحضرت همايوني درمعرض اجرا گذاشته ميشوند. 30-  وزرا  امورات مربوطه وزارت متعلقه خود را به اندازه ای كه در حوصله اختيارات خود شان است اجرا و مافوق آنرا  آنچه راسا به حضور اشرف ملوكانه تقديم ميشود بحضور اعليحضرت پادشاهي و آنچه موافق تفصيل لايحه ء وظايف مجلس وزرا مواد متعلقه مجلس مذكور باشد به مجلس عالي وزرا  تقديم والقا مينمايند و مجلس وزرا در مواد مقدميه موافق نظامنامه مخصوصه مجلس وزرا مذاكره و مباحثه نموده حل و فصل وآراء خودرا امضا مينمايند. 31-  هريك ازوزرا در سياست عموميه دولت مشتركا و درامور موظفه وزارت متعلقه خود خصوصا بحضور اشرف ملوكانه  مسئول شناخته ميشوند. 32-  در اموري كه از حضور شاهانه به يكي از وزرا وياديگر مامورين امر شفاهي شود احكام تحريري آنرا به امضا ي همايوني حاصل دارند.  33-  يكي از وزرا ي دولت اگر از روي وظيفه ماموريت شان تحت محاكمه گرفته شوند محاكمه آنها به ديوان عالي عايد و راجع است و اصول محاكمه شان موافق نظامنامه مخصوصه حل وفصل مي گردد وديگر دعاوي شخصيه وزرا كه خارج وظيفه ماموريت شان باشد مانند ساير رعايا به محاكم عدليه مراجعت مي نمايند . 34-  وزيري كه ازطرف ديوان عالي تحت اتهام مي آيد الي نتيجه محاكمه و برائت وي از وظيفه  وزارت معطل ميماند . 35-  مقدار وزارت و تشكيلات دواير و وظايف شان در نظامنامه  تشكيلات اساسيه توضيح يافته. مامورين   36-  بالعموم مامورين مطابق موادي كه در نظامات مخصوصه ايضاح گرديده  به ماموريت هاي كه لايق و مناسب باشند تعيين كرده ميشوند و هيچيك مامورين تا زماني كه از وظيفه خود مستعفي نشوند و يا از سوء رفتار شان موجب عزل نگردند و يا از طرف دولت بنابر يك امرضروري لازم تبديل و موقوفي نباشند اصلا عزل و موقوف نمي شوند و ماموريني كه حسن سلوك و استقامت خدمت خودها را ابراز نمايند استحقاق ترقي رتبه و ماموريت و مستمري را دارند.  37-  وظايف مامورين در نظامات  مخصوصه تعيين و تفريق گرديده هرمامور موافق نظامنامه هاي مخصوص از وظايف موظفه اش مسئول شناخته ميشود.   38-  همه مامورين علي المراتب در اطاعت امر مافوق شان موافق نظامات دولت مكلف و موظف هستند ،واگر از طرف امر مافوق آنها در اجراي كدام امر خلاف نظامات دولت اصرار شود مامورين ما تحت شان بمركز وزارت اطلاع نمايند و هر گاه بدون اطلاع  مركز اوامر خلاف قانون را اجرا كنند آنها نيز مسئول شناخته ميشوند.               مجالس مشوره  و شوراي دولت    39-  در مركز دارالسلطنه يك هيئت شوراي دولت و در نائب الحكومگي هاي اعلي و حكومتي هاي درجه اول و دوم و سوم وعلاقه داري يك يك  مجلس مشوره موجود است . 40-  اعضاي مجالس مشوره و شوراي دولت از اعضاي طبيعيه و منتخبه مركب ميباشند.  41- اعضاي طبيعيه مجالس مشوره از ماموريني كه در نظامنامه  تشكيلات اساسيه توضيح يافته تشكيل مي يابد واعضاي طبيعيه شوراي دولت بالمساوي تعداد اعضاي منتخبه شوري اساسا از طرف قرين الشرف اعليحضرت همايوني منتخب و تعين كرده مي شوند. اعضاي منتخبه تماما از طرف اهالي معين و مقرر مي شوند در باب صورت انتخاب آنها در نظامنامه  تشكيلات اساسي مواد جداگانه موجود است.  42- مجالس مشوره و شوراي دولت علاوه بر وظايفي كه  در نظامنامه تشكيلات  اساسي نشان داده شده به وظايف ذيل موظف اند:  الف – براي ترقي صناعات ، تجارت ، زراعت ، معارف همه تكاليفي كه لازم ببينند بدولت عرض مي نمايند. ب – در خصوص ماليات و محصولات دولت و ديگر معاملات حكومت ، اگر مخالف اصول نظامات معاينه نمايند  بمقصد اصلاح اينچنين امور به حكومت عرض و الحاح نموده ميتوانند. ج – اگر در حقوق كه موافق اين نظامنامه براي اهالي داده شده از يكطرف اخلال و اضاعه ملاحظه كنند در نزد حكومت صلاحيت عرض و استغاثه را دارند. 43- فقراتي كه مجالس مشوره ولايات و محلات به حضور نايب الحكومه ها و حكام عرض و تقديم مي نمايند آنچه به اندازه اختيارات نايب الحكومه ها و حكام باشد خود شان اجرا و مافوق آنرا بوزارت متعلقه همان شعبه ارجاع ميدارند . از وزارت منسوبه اش اگر لازم اجرا باشد اجرا نموده والا بر وفق ماده ‹30› تعميل مي نمايد و اگر مساله مواد قانونيه باشد به موجب قاعده  ‹46› اين نظامنامه پردازند.  44- در فقراتي كه از مجالس مشوره براي نايب الحكومه  و حكام محلي عرض مي شود و از جانب آنها الي يك ماه نتيجه و جوابي براي شان ظاهر نشود مجالس مشوره صلاحيت دارند كه بشوراي دولت عرض حوايج خود را بنمايند . 45- شوراي دولت فقراتي كه مجلس مشوره شكايتا مينويسد راي خود را در آن باب نوشته بوزارت متعلقه همان فقره اطلاع ميدهد .اگر در اجراي آن از طرف وزارت معطلي واقع شود شوراي دولت آن فقره را تقديم حضور همايوني ميتواند.  46- نظامات دولت ازطرف شوراي دولت تدقيق گرديده به مجلس وزرا تقديم ميشود و بعد تصويب مجلس وزرا و منظوري حضور شاهانه درمواقع اجرا مي درايد.  47- علاوه براعضاي طبيعيه دايمي شوراي دولت ، مامورين ملكي از نايب الحكومه الي حكام اعلي واز منصبداران عسكري تا لوا مشر كه از ماموريت سبكدوش شده باشند به استثناي اشخاصي كه درتحت محاكمه بيايند در جمله اعضاي طبيعيه شوراي دولت موقتا الي تعين ماموريت شان داخل شده ميتوانند. 48- بودجه سالانه را كه به وزارت ماليه تنظيم وترتيب ميشود ، مطابق نظامنامه ، بودجه عمومي بشوراي دولت تدقيق مي نمايند .  49-  مقاولات و تعهدات كه به اجانب ميشود ازطرف شوراي دولت مذاكره و تدقيق ميگردد.           محا كم    50- در محاكم عدليه هرنوع محاكمات بطور علني اجرا ميشود ، بعضي فقراتي كه در نظامنامه مخصوصه محاكم نشان داده شده محاكمه آنرا قاضي بطور خفيه اجرا كرده ميتواند. 51-  درحضورمحاكم هركس براي محافظه حقوق خود همه وسايط مشروعه را پيشنهاد نموده ميتواند. 52- محاكم عدليه در رويت وفيصله دعاوي كه داخل وظيفه شان باشد تعطيل و مماطله كرده نميتوانند. 53-  همه محاكم ازهر گونه مداخلت آزاد هستند. 54-  صنوف ودرجات محاكم و صلاحيت شان به نظامنامه  تشكيلات اساسي ايضاح يافته . 55- هيچكس خارج محاكم عدليه براي تصفيه بعضي فقرات مخصوصه يك محكمه فوق ا لعا ده  تشكيل داده نميتواند.          ديوان عا لي    56- ديوان عالي خاص براي محاكمه وزراي دولت عند الاقتضا موقتا تشكيل مي يا بد و بعد از ايفا و سرانجام نمودن كاري كه به او سپرده شده فسخ ميشود. 57-  طرز تشكيل ديوان عالي و اصول محكمه در آن مطابق نظامنامه مخصوص آن اجرا شود .       امور ماليه   58-  همه محصولات دولت مطابق قانون مخصوص آن اخذ كرده ميشود.  59- هرسال براي واردات و مصارفات دولت يك بودجه تنظيم كرده ميشود و اين بودجه براي واردات و مصارفات دولت اساس بوده همه  واردات و مصارف آن از روي  آن اخذ و صرف ميشود . 60- بعداز تطبيق و اجراي بودجه سالانه يك محاسبه قطعيه تنظيم كرده ميشود و اين محاسبه قطعي مقدار حقيقي واردات و صرفيات اين سال را حاوي ميباشد. 61- براي تحقيق و تدقيق اينكه : آيا واردات و مصارفات دولت حقيقتا موافق نظامنامه ء بودجه ايفا گرديده است يا نه ‹ يك ديوان سنجش تشكيل مي يابد ›  در خصوص ديوان سنجش نظامنامه مخصوصه موجود است . 62- براي تنظيم محاسبه قطعيه وبراي تنظيم بودجه و صورت تطبيق و اجراي آن نظا منا مه مخصوصه  موجود است .                                 ادارهء ولا يا ت 63-اصول اداره ولايات از سه قاعده اساسيه مبني است : 1-توسيع مادونيت  .  2- تفريق وظايف . 3- تعين مسئوليت بنابر قواعد مذكور همه وظايف مامورين ولايات  مطابق نظامات  موضوعه تعيين وتفريق كرده شده است . اختيارات مامورين نيز بر طبق نظامات مخصوصه محدود است و هر مامور در وظايف خود علي المراتب نزد مافوقش بر طبق نظامات مخصوصه محدود است و هرمامور در وظايف خود علي ا لمراتب نزد مافوق مسئول شناخته ميشود . 64- در ولايات از هر شعبه وزارت مامورين جداگانه مقرر هستند. افراد اهالي براي اجراي  كار و انجاح حوايج خود ابتدا  به مامورين شعبات مراجعت نمايند. 65-      اگر اجراي كار اهالي بماموريتها نشود و يا در باره آنها مامورين خلاف نظامات دولت رفتار نمايند افراد اهالي از تعطيل كار و سؤ رفتار آنها نزد آمر مافوق شان و عندالا قتضا ء نزد نايب الحكومه  ها وحكام اعلي عرض و استغاثه كرده ميتوانند . 66-                        تشكيل دواير بلديه و وظايف در نظامنامه مخصوص توضيح يافته . 67-      هر گاه در يك حصه ء مملكت آثار عصيان و بغاوت كه مخل امنيت عموميه  باشد حس كرده شود ، دولت اعلان عسكريه مينمايد و اداره عسكريت تشكيل مييابد.     مواد متفرقه   68-      براي تبعه افغانستان درجه ابتدائيه  تحصيل معارف حتمي و مجبوريست درجات و تفرعا ت آن بيك نظامنامه مخصوص تعيين يافته كه بر طبق آن معمول ميشود .  69- يك ماده اين نظامنامه اساسي به هيچ سبب و حيثيت تعطيل و يا حكم اجراي آن ساقط نميشود. 70- بنابر ايجاب اگر از مواد مندرجه اين نظامنامه اساسيه لزوم تغيير و تبديل شود بعد آراي ثلث آ ن اعضاي شوراي دولت و تصويب مجلس عالي وزرا بحضور اشرف همايوني عرض ميشود ، بعد منظوري حضور شاهانه تغيير و تبديل آن ممكن است . 71-  تشريح و تفسير يك ماده  اين نظامنامه اساسي و ديگر نظامات دولت اگر لازم ديده شود بشوراي دولت حواله گرديده بعد تصحيح و توضيح شوراي دولت و تصويب مجلس عا لي وزرا طبع و نشر ميشود . 72-  در حين تنظيم نظامات معاملات اهالي و مقتضیا ت زمان مخصوصا احكام شرعيه بنظر دقت گرفته ميشود. 73-  مصئو نيت مكاتيب يكي از حقوق اها لي است و همه مكاتيب و مراسلات محصو لي اها لي كه توديع پوسته ميشود تا از طرف يك محكمه جواز تجسس نشود در هيچ پوسته خانه و ديگر جا باز كرده نميشود . همچنان سر بسته بمرسل اليه سپرده ميشود. مواد اين نظامنامه اساسي كه به اتفاق آراء  وزراي دولت و تمامي وكلاي ملت در مجلس لوي جرگه سمت مشرقي براي اساس دولت عليه افغانستان تصويب يا فته و هشتصدو هفتا د و دو نفر اعيان مجلس مذكور در مؤ فقيت آن  مهر و امضا كرده اند منظور است و ادخال آنرا در جمله نظامات دولت  اجراي احكام موادش را  امر وارده ميكنيم .           اين ترجمه فارسي با اصل نظامنامه اساسي موافق است .       ضميمه نظامنامه اساسي دولت عليه ا فغانستان           مواد اين نظامنا مه  اساسي كه به اتفاق آراي وزراي دولت و تمامي وكلاي ملت در مجلس لوي جرگه سمت مشرقي براي اساس دولت عليه افغانستان تصويب يافته در مجلس عالي لوي جرگه پغمان نيز عينا قرائت و حسب آراي وزراي دولت و تمامي وكلاي ملت و علما و سادات و مشايخ منظور گرديده است . مورخه 8 دلو 1303   . » ‹41› ب- در عرصه مطبوعا ت :  در زمان حاكميت امان الله خان، زمينه فعاليت براي نشر يه هاي دولتي و آزاد مساعد گرديد. قانون مطبو عات براي اولين بار در كشور نافذ شد. و حدود صلاحيت نشراتي مسو لين مطبو عات در اين قانون به شرح ذيل تعيين گرديد :  « نظامنامه مطبو عات ‹ 1303 › نشر اخبار را در افغانستان به تبعه افغانيه عايد و منحصر مينمايد. هر روز نامه و يا وسا يل يو ميه و موقوته بايد يك مدير مسؤل داشته باشد. صاحب روزنامه مدير مسؤل شده ميتواند. و يا يك شخص ديگر مدير مسؤل ميشود و هر دو بايد مرتكب جرمي مانند ساخته كاري  ، فريب بازي و سؤ اخلاق نگرديده از كتابت بقدر كافي بهره داشته باشد. مجازات قانونيه به مدير مسؤل و نويسنده در صورتيكه در زير يك مقاله دست خط كسي باشد و مسؤ ليت روز نامه مشتركا به صاحب روزنامه و مدير مسؤ ل راجع ميباشد. نشراتي كه بعداز محاكمه  در محكمه عدليه تحت تعزير مي آيد ، نشرات تحقير در باره  دين مبين اسلام و مذهب اسلاميه و طوايف مليه و نشرات مغاير آداب و مخل اخلاق و نشرات متضمن ذم در حق حكمداران و رؤ ساي حكومات دولتي كه با افغانستان دوستي دارند . در حق خاندان سلطنت ، در حق دواير و محاكمه  و هيئت رسنيه و قشون ، در حق مامورين  سياسيه و دول اجنبيه متحابه  و قنسلها و در حق مامورين و افراد و اهالي قابل مجازات ميباشد.  همچنين تشبث به تهديد افشا ء فقره كه اخلال ناموس و يا كسر اعتبار يك شخص را موجب ميشود و يا نشر كوايف بي اصل و اساس و يا محرف موجب مجازات است .»     ‹42›   بر مبناي احكام اين قانون،  نشريه هاي دولتي و آزاد ذيل در افغانستان به فعاليت پرداختند :  نشريه هاي دولتي 1- جريده سراج لاخبار در كابل . 2- جريده اتفاق اسلام در هرات . 3- جريده طلوع افغان در قندهار . 4- ستاره افغان در جبل السراج .  5- جريده بيدار در شهر مزار شريف . 6- اتحا د مشرقي در جلال آباد. 7-  نشريه ارشاد النسوان در كابل . 8- جريده امان افغان در كابل. 9- جريده اتحاد در خان آباد . 10- مجله معرف معارف در كابل ‹ اين مجله نشريه اختصاصي وزارت معارف بود› 11- آ يينه عرفان. 12-  مجله اردو . 13-  مير غلام محمد غبار از فعاليت روزنامه افغان به مديريت مسؤلي ميرزا محمد جعفر خان يا د آور شده است. 14-  روز نامه ابلاغ در كابل.     نشريه هاي آزاد    1- جريده انيس به صاحب امتيازي و مديريت مسؤلي غلام  محي الدين انيس . 2- جريده افغان به مديريت مسؤلي پاينده محمد خان وحدت . 3-  جريده نسيم سحر به مديريت مسؤلي احمد راتب . 4-  جريده پشتون ژغ  به مديريت مسؤلي فيض محمد ناصري . 5- جريده نوروز به مديريت مسؤلي محمد نوروز . قرار اظهار مير محمد صديق فرهنگ اين نشريه ها اعم از دولتي و آزاد ، داراي صلاحيت انتقاد از حكومت و ابراز نظر مستقلانه بودند.  به همين ترتيب،  در شهر كابل و ولاياتي كه در آنها جرايد دولتي  فعال بود ، مطابع سنگي نيز وجود داشت . ج- درعرصه معا رف امان الله خان با تاثير پذيري از پيشرفت فرهنگ و مدنيت در كشورهاي غربي ، تلاش ورزيد تا از طريق بلند بردن سطح رشد معارف در كشور  زمينه های ترويج و اشاعه فرهنگ و مدنيت معاصر را  در بين مردم افغانستان  فراهم آورد. به همين اساس بود  كه در زمان زمامداري وي نوآوري هاي ذيل در اين عرصه صورت پذيرفت  : 1- علاوه بر مكتب حبيبيه ، مكاتب استقلال ، امانيه و امانيه دوم درشهركابل ايجاد گرديد و معلمين افغاني ، فرانسوي ، آلماني ، تركي و هندي در آنها به تدريس پرداختند. 2- در مركز و ولايات كشور درفاصله ميان سالهاي 1924و1928 به تعداد 322 باب مكتب ابتدائيه ايجاد شد. وبه شمار 4823 شاگرد از مكاتب مذكور فارغ گرديد. درسال 1928 در تمام مكاتب فعال در كشور به تعداد 15000 نفر متعلم جديدالشمول وجود داشت . 3-    مكاتب مسلكي ايكه در اين د وره تاسيس شد عبارت بودند از: - مكتب ديني عصري تحت عناوين مكتب قضات و دارلحفاظ درچوكات وزارت عدليه دركابل . - يك باب مكتب ابتدائيه تحت عنوان اصول دفتري درچوكات وزارت داخله تاسيس شد ، كه شاگردان شامل در اين موسسه  آ موزش امور مالي ، محاسبه ، دفترداري و بودجه را به شكل عصري فرا ميگرفتند. علاوه برآن، دو باب مكتب ديگر نيز ازطريق اين وزارت دركابل فعال ساخته شد. در مكاتب مذكور پسران سرداران ، خوانين و كارمندان بلند پايه دولت و آنهايي كه مصدر خدمت به دولت گرديده بودند ، به آموزش پرداخته ودر ختم تحصيل به صفت علاقه دار ها ، ولسوالها و مامورين شعبات مهم گماشته مي شدند.  - مكاتب صنايع خفيفه و زراعت در شهر كابل . - مكتب هاي مستورات و عصمت كه در اين دو موسسه دختران و زنان علاقمند به  آموزش درس مي خواندند. - مكتب امانيه در شهرمزارشريف .ا ين مكتب بخاطر آموزش شيوه جمع آوري ماليات ايجاد گرديد. علاوه بر مكتب مذكور مكاتب ذيل نيز در شهر مزارشريف تا سیس شد. - مكتب مساحت كه درآن طرز تثبيت حدود زمين تدريس مي شد. - مكتب اختصاصي « تعليم قوانين » .   در اين مكتب پيرامون احكام قوانين و نظامنامه ها معلومات داده ميشد. - در شهر هرات يك باب دارالمعلمين ، مكاتب قضات و اصول دفتر  فعال ساخته شد. - در شهر  قندهار مكتب ايتدائيه تجارت و اصول دفتري و يك باب مكتب رشديه ايجاد گرديد. - درسمت مشرقي يك باب مكتب زراعت و يك باب مكتب رشديه . - در سمت قطغن وپكتيا يك يك باب مكتب رشد يه . - علاوه بر اين،  در زمان امان الله خان يك تعداد محصلين به  شرح که می آید خارج از فرستاد ه شدند  : - اولين گروپ محصلين افغا ني جهت آموزش در رشته تلگراف و بي سيم به تاشكند فرستاده شد. گروپ دوم محصلين كه شامل 27 تن بود ، به كشور هاي فرانسه و ايتاليا اعزام گرديد. گروپ سومي كه به تعداد 30 نفر بالغ ميگرديد، در سال 1301 وارد جرمني شد. گروپ چهارمي كه شامل 20 نفر محصل بود،  جهت آموزش هوا نوردي  وارد روسيه بلشويكي شد .اين تعداد با اعزام پنج تن ديگر در سال 1304 به 35 نفر رسيد.  به اين ترتيب ، تعداد محصليني كه در فاصله بين سالهاي 1303 و 1307 جهت آموزش به خارج از كشور فرستاده شدند،  به  151 نفر مي رسيد . اينها همه بعد ازفراگيري آموزش اختصاصي به كشور باز گشته و مصروف خدمت شدند. همچنان در سال 1307  يكعده از دختران جهت تحصيل به كشور تركيه اعزام شدند.  و در اثر بروز مخالفت عليه اين تصميم دولت ، پروتوكول تحصيل ايشان لغو گرديد.      د -  در عرصه نظامي    در دوره زمامداري امان الله خان  بود  كه اساس يك ارتش منظم گذاشته شد.  و اردوي افغانستان براي اولين بار صاحب قواي هوايي و زرهي گرديد. در قواي هوايي دور امانيه به تعدا د 11 فروند هوا پيما  ودر قطعات اردو يك تعداد وسايط زرهي ايتالوي تعبيه شد . امور تدريس در مكتب حربيه نظامي را استادان تركي پيش می بردند   و مشاور ين نظامي دولت نيز ازجمع ايشان استخدام گرديد. با وارد آمدن نوآوري مذكور در امور نظامي كشور ، شرايط زندگي سربازان و افسران بهبود يافت و انظباط قوي در بين ارتش بوجود آمد. علاوه بر اين،  فابريكه حربي با ظرفيت بيشتر به فعاليت پرداخت  و به تولید  موا د مورد ضرورت وزارت دفاع پر دا خت.    ر -  در قسمت تشكيلات اداري     ادرات قبلي در افغانستان  كه در تحت نظر امارت فعاليت داشتند ، امير هاي افغان از تشكيلاتي استفاده مي بردند كه به ايجاد آن احساس ضرورت مي كردند. يعني اين كه ، جهت پيشبرد اموري كه جديدا  به ظهور مي رسيد، دفتري  ايجاد و كارمنداني را در آ ن مي گماشتند. بنابرآن، تشكيلات اداري قبل از امان الله خان اساس قانوني نداشته و بنا بر لزوم ديد ا مرا ايجاد ولغو ميگرديد. با بوجود آمدن قانون اساسي درزمان امان الله  خان ،  اداره امور ماهيت قانوني كسب كرد. و در ظاهر امر قوه سه گانه ‹ اجرائيه ، قضائيه،   تقنينيه ›  به شكل ابتدايي بوجود آمد. در راس قوه  اجرائيه كه ظاهرا صدر اعظم قرار داشت ،  در واقعيت  كار آن را شخص شاه پيش مي برد .علاوه بر اين،  حكومت در نزد شاه مسؤ ل بود و پارلمان منتخبي و جود نداشت كه  از اشتراك مردم در امور اداره نمايندگي کند . وظيفه پارلمان بدوش شورايي گذاشته شده بود  كه اعضاي آن  بنابر صوابديد شخص شاه انتخاب مي گرديد. وظايف اين شورا كه بنام « شوراي دولت » ياد مي شد بي اهميت و سطحي بود.  درکابینه امان الله خان شخصيت هاي ذيل شامل بودند : 1-    سردار عبدالقدوس خان به صفت صدر اعظم . 2- سپهسالار صالح محمد خان، از آن به بعد، نادر خان ، ولي محمد خان و عبدالعزيز خان به صفت وزيرحربيه. 3-    محمود طرزي  بعد از آن محمد ولي خان و غلام صديق خان به صفت وزير خارجه . 4-    علي احمد خان ، بعداز وي عبدالاحد خا ن و شجاع الدوله  به صفت وزير داخله . 5-    شجاع الدوله به صفت وزير امنيه . 6-    غلام محمد خان،  سپس عبدالهادي داوي و علي محمد خان به صفت وزير تجارت . 7-    ميرزا محمود خان،  بعد از او مير هاشم خان به صفت وزير ماليه . 8- سردار عبدالحبيب خان  بعد از او سردار عبدالرحمن خان ، محمد سليمان خان سردار حيات الله خان و سردار فيض محمد خان به صفت وزير معارف . 9-    محمد ابراهيم خان  بعد از او سردار حيات الله خان به صفت وزير عدليه . 10- علي جان خان به صفت وزير زراعت ‹ بزودي منحل گرديد› . 11- غلام قادر خان به صفت وزير تعليمات ‹ بزودي منحل گرديد› 12- سردار محمد كبير خان به صفت مدير مستقل طبيه . 13- محمد يعقوب خان به صفت وزير دربار . 14- شير احمد خان و بعد از وي محمد يعقوب خان به صفت ريس شوراي دولت . به همين ترتيب ، در  راس اداره هر ولايت،  نايب الحكومه  ، مستوفي ، قاضي مرافعه ، قاضي ابتدائيه ، قوماندان كوتوالي ، مدير گمرك ، مدير نفوس ، مدير صحيه ، مدير معارف ، مدير پوسته ، مدير تحريرات مقام ولايت ، مامور خارجه و  خزانه دار قرار داشت . اضافه بر ادارات فوق،  قومانداني نظامي و ريس بلديه نيز در ولایات  موجود بود. امير امان الله خان با انتشار قدرت از طريق ادارات مذكور در اطراف و اكناف كشور،  پروسه فرستادن ناقلين پشتون  به صفحات شمال را كه در زمان امارت پدرش معطل شده بود ، از سر گرفت .و با تجديد اين پروسه گروه هاي بي شماري از ناقلين را به  ساحات قطغن و تركستان انتقال داد. و زمين هاي آبياري شده توسط مردم بومي را براي آنان توزيع كرد. به گونه مثال، احكام مندرج در نظامنامه ناقلين به سمت قطغن را كه در سال 1302 هجري شمسي صادر شده است،  در نظر مي گيريم :                                              بســــم الله الــــرحـــــمن الرحــــيم   نظام نا مه نا قلين به سمت  قطغن قاعده     1- كسانيكه از اهالي ولايت كابل و حكومتي هاي اعلي سمت مشرقي و جنوبي بر زمينداري ولايت قطغن راغب باشند ، و روانه قطغن ميشوند، نايب الحكومه قطغن و مدير زراعت قطغن فورا  براي سكونت شان مطابق مواد اين نظامنامه مكلف و مؤ ظف شمرده ميشوند.  2- مطابق نظامنامه تفريق وظايف حكام ، مدير زراعت  قطغن، قبل از رسيدن ناقلين زمينهاي قطغن به نظر دقت گرفته و براي اسكان ناقلين همه استحضارات اوليه را اجرا ميدارد ، از آن جمله زمينی كه حالا آب داشته و براي اسكان ناقلين تيار باشد مشخص ميكند و تعداد نفري ناقلين كه در اين زمينها سكونت وگذاره كرده ميتوانند ، تعين ميكند . مدير زراعت به ذريعه نايب الحكومه از مقدار زمين و گنجايش تعداد نفوس ناقلين به وزارت داخليه فورا  اطلاع ميدارد. وزارت داخليه مطابق اطلاع مدير زراعت قطغن حصه تعداد نفوس ولايت كابل و سمت مشرقي و جنوبي را تفريق كرده  به آنها خبر ميرساند ، والي كابل و حكام اعلاي سمت مشرقي و جنوبي مطابق اطلاع وزارت داخليه اعلان كرده كسانيكه خواهش رفتن را داشته باشند ،‌ روانه قطغن ميدارد. 3- علاوه بر زمينهاي كه تحت جوي آب ميباشند ،‌ نايب الحكومه و مدير زراعت قطغن مكلف و مؤظف هستند كه سر رشته نهر حضرت امام صاحب و امثال آنرا نيز ملاحظه ميكند ، نايب الحكومه به ذريعه مدير زراعت قطغن ، پيمايش آنها را مذكور به ذريعه وزارت تجارت تخصيصات لازمه منظوري حاصل ميدارد.  4- بعداز منظوري تخصيصات مدير زراعت قطغن . . . و اختتام كار و مقدار زمين و مقدار گنجايش  . . .  به صوابديد نايب الحكومه تعين ميدارد . . .  ، كار مطابق تفصيلات فوق از اختتام كار و مقدار زمين و مقدار گنجايش تعداد نفوس به وزارت داخليه حصص ولايت كابل و حكومتيهاي اعلاي سمت مشرقي و جنوبي را مشخص كرده براي والي ولايت كابل و حكام اعلاي سمت مشرقي و جنوبي اخبار مينمايد. والي كابل و حكام سمت مشرقي و جنوبي مطابق اطلاع وزارت داخليه براي اهالي متعلق حكومت خود اشتهار كرده مطابق تفصيلات اين نظامنامه كسانيكه آرزوي زمينداري قطغن را داشته باشند ، آنها را به طرف قطغن روانه ميدارند و يك سند بنام نايب الحكومه ء‌قطغن از طرف والي كابل با حكام اعلاي سمت مشرقي و جنوبي كه تعداد نفوس و جاي سكونت سابقه شان مندرج باشد ، براي اشخاصيكه به علاقهء‌ قطغن ميروند داده ميشود. همچنان يك راپورت نفري مذكور را به وزارت داخليه ميدهند.         صورت اسكان نا قلين   5- صورت انتقال ناقلين اهالي كابل و حكومتيهاي اعلاي سمت مشرقي و جنوبي درنواحي قطغن و تعيين جاي براي اسكان ناقلين صورت اسكان شان با معا فيا تيكه  از طرف دولت داده ميشود مطابق مواد اين نظامنامه تعميل ميشود. 6- كسانيكه با عيالداري خود از  رعاياي حكومتي تعلقه كابل و حكومتيهاي اعلاي سمت مشرقي و جنوبي خواهش زمينداري و رفتن قطغن را داشته باشند ، براي ترفيهء حال اوشان معافيات ذيل داده ميشود : الف : براي هرفرد ذكور و اناثيه ء خانواري كه هفت ساله و يا بالا باشد ،‌ في نفر هشت جريب زمين آبي از اراضي كه براي ناقلين مخصوص معين ميشود  در علاقه و نواحي حكومت قطغن داده ميشود.  ب :  قيمت زمين مذكور ازطرف نا قلين في جريب يك شاهي به خزينه دولت تسليم ميشود ، نايب الحكومه قطغن به موجب ماده ‹10› نظامنامه فروش اراضي قباله شرعي براي ناقلين ميدهد. ج  :  براي بذر اضافي سال اول في جريب 4 سير گندم و جو به ضمانت همديگر داده ميشود و بعد از سه سال در ظرف سه سال واپس به قرار  . . .  همان سال اول گرفته ميشود. د  :  براي 40 جريب زمين دوصد روپيه عوض قيمت خريد قلبه وغيره سامان زمينداري به ضمانت همديگر به طور تقاوي داده ميشود. بعد از سه سال در ظرف سه سال گرفته ميشود.  ه :  از اول کشت شش سال كامل از ماليات ديواني معاف مي باشند. و  :  از اول سال هفتم الي سه سال كامل مناصفه ماليه پلوانشريك گرفته ميشود. ز  :  محصول مال مواشي كه ناقلين با خود در قطغن آورده باشند در اول آمدن شان سياهه ميشود ودر مدت سه سال از محصول معاف ميباشند ونيز از محصول گاو قلبه يي كه در قطغن به قدر احتياج زراعت زمين خود خريداري ميدارند ، سه سال معاف هستند.  ح  :  محصول سر خانه كه في خا نه وار ده روپيه مقرر است ، ناقلين كه به موجب مواد اين نظامنامه روانه قطغن ميشوند ، در مدت سه سال از محصول سرخانه معاف گفته ميشوند.  8- تعين زمين و محل سكونت ناقلين وتفريق زمين براي ناقلين وهمه معاملاتي كه براي اسكان ناقلين تعلق داشته باشد ، از جمله وظايف  مجلس مشاوره شمرده ميشود.  9-  امتيازاتيكه براي ناقلين دراين نظامنامه مشخص شده است ، مطابق تجويز مجلس مشاوره از طرف مستوفي ویا مامور ماليه به مصرف رسانيده ميشود وصورت حساب اين مصرف مطابق نظامنه محاسبه مجرا داده ميشود . 10- مجالس مشاوره در هر ماه يك را پورت اجرا آت خودرا به ذريعه مستوفي به وزارت داخليه ميفرستد. در اين راپورت صورت اسكان و تعداد شان و مقداريكه از قسم زمين وغيره معافيات داده شده است عليحده عليحده نشان ميدهند . وزارت داخليه اقسامي كه لازم اطلاع حكومتي محل مسكن اصلي همان ناقلين لازم ميبيند ، اطلاع ميدارد. 11- مستوفي و مامورين ماليه ، قطغن جدول املاك را عندالطلب باين مجالس ناقلين ميدهند. 12- به اجراي اين نظامنامه وزارت داخليه مكلف ادخال و اجراي احكام اين نظامنامه يا در زمره نظامات دولت امر و منظور فرموديم .   مهراميرامان الله   ز- در عرصه تجارت     مناسبات تجارتي افغانستان كه قبل از به قدرت رسيدن شاه امان الله با امارت بخارا ، روسيه تزاري و هندوستان تامين بود.در زمان زمامداري وي ، با كشور  انگلستان وآلمان نيز برفرار شد. مير محمد صديق فرهنگ  در کتاب خود تحت عنوان افغانستان در پنج قرن اخیر  ميزان نرخ صادرات و واردات  كشور دراين دوره را بر حسب ذيل قيد كرده است :                          تجارت افغانستان با هند ‹ به پوند سترلنگ ›    سال صادرات واردات 19/1918 1،194000 2،020،000 20/1919 1،975،000 1،607،000 21/1920 1،534،200 1،328،500 22/1921 809،500 1.353،700 23/1922 1،606،160 1،575،240 24/1923 943،350 1،725،850           تجارت افغانستان با روسیه شوروی   سال صادرات واردات 24/1923 1،314،000 69،000 26/1925 3،271،000 2،541،000 27/1926 14،160،000 3،422،000 25/1927 6،6698،000 6،849،000 29/1928 11،718،000 7،007،000   عواید دولت از مدارک ذیل تهیه می گردید:   ماليه زمين 80 مليون روپیه ، ماليات مواشي 25 مليون روپیه ، ماليات گمركي 40 مليون روپیه ، محصول صكوك 10 مليون روپیه ، عوايد متفرقه 25 مليون روپيه . به همين ترتيب ، بلانس عوايد دولت در زمان زمامداري امان الله شاه نسبت به دوره پدرش بالا رفت . مير غلام محمد غبار در جلد اول کتاب خود تحت عنوان افغانستان در مسیر تاریخ آن را بيشتر از دو چند حساب داده است. به گونه ا یكه ، ا و عايد دولت را در دوران امارت امير حبيب الله سالانه 80 مليون روپيه و در زمان امان الله خان 180 مليون روپيه قيد كرده است. «43 »         قابل يا د آوري است كه امان الله شاه در زمان حاكميت خويش ، شهر كابل را با استفاده از نيروي برق آبي جبل السراج تنوير كرد و ولايات كشور را از طريق تمديد شبكه تيلفون به مركز رابطه داد. اولين دستگاه راديو در زمان وي در كابل تاسيس شد و پروسه وارد گرديدن وسايط نقليه كه در زمان زمامداري امير حبيب الله آغاز شده بود سرعت يافت .   علل سقوط ا مير امان الله      امير امان الله كه از آغاز با مفكوره تحول طلبي مجهز بود، پس از رسيدن به قدرت ، در دگرگون سازي وضع كشور  جامعه نا شنا سا نه عمل كرد. او، كه  شاهد حاكميت بي درد سر پدر خود امير حبيب الله و اطاعت بي چون و چراي مردم از فرامين وي بود ،  آرزو داشت تا جامعه مورد عملش در برابر توقعات او نيز ابراز مخالفت نكند. ولي چنين نشد. چون ديري نگذشت كه مردم جنوبي به رهبري ملا عبدالله وملا عبدالرشيد با بهانه قرار دادن غير اسلامي بودن مواردي از احكام قانون جزا كه از جانب شاه نافذ شده بود ، دست به اغتشاش زدند.  امان الله خان جهت خاموش ساختن شورش مذكور اگر از يك طرف به قوه نظامي توسل جست ، از جانب ديگر لويه جرگه سال 1303 پغمان را بخاطر وارد آوردن تعديل در قانون اساسي دعوت كرد. او،  درنظر داشت تا به اين ترتيب اتهامات وارده از ناحيه عدول از اساسات شريعت اسلامي در قانون را برطرف سازد. لويه جرگه مذكور كه در حدود هفتصد نفر عضو داشت ، در پايان كار خود تعديلاتي را در قانون اساسي وارد آورد . مير غلام محمد غبار اين تغيير در قانون را   در جلد اول کتاب خود بنام افغانستان درمسیر تاریخ به شرح ذيل قيد كرده است : « تعزير بالمال و جزاي مقدر و تحصيل زن در مدرسه لغو شد. نكاح دختر صغيره جايز گرديد . صلاحيت قاضي در تعزيرات مسلم شد ،‌كشتن سارق در تكرار عمل واجب و آثار توبه وصلاح در پيشاني جاني باعث تقليل مجازات گرديدو در محاكم مامورين دولت ، شركت قاضي و مفتي اجباري شد. براي تحصيل السنه خارجي در مدرسه خواندن عقايد و دينيات محصل تاكيد گرديد. گما شته شدن محتسبين براي احتساب لابدي شد. تنظيم امور ملا و موذن بر ذمت دولت گذاشته شد. كلمه آزادي فردي منحصر به امور شخصي گرديد، نه در امور سياسي و عقيدتي . قيد داشتن تذكره تابعيت و نفوس در امور شرعي لغو شد.نكاح نمودن مرد تا چهار زن  بدون قيد وشرط آزاد گرديد. تا سيس دارالعلوم عربي حتمي شد. همچنين موجوديت مكاتب حفظ قرآن تضمين گرديد.»        اين عقب نشيني شاه جديد تا تاريخ بازگشت وي در ماه جون 1928 از سفري كه به كشور هاي غربي داشت ، ادامه يافت. او،  كه در اين مسافرت  مرعوب فرهنگ و مدنيت پيشرفته غرب گرديده بود . در صدد شد تا اساسات رسيدن به آنرا در افغانستان فراهم سازد، به  همين اساس  مدتي بعداز ورود خود به كابل،  لويه جرگه را دعوت كرد . تا درجهت عيار ساختن مندرجات قانون اساسي ايكه خود  بابرگزاري لويه جرگه قبلي  شرايط تعديل آن را طبق خواست  شريعت گرايان  مساعد ساخته بود، از آن سود جويد.  روي همين ملحوظ،  كار اين لويه جرگه به تاريخ 6 سنبله سال 1307 مصادف با 28 آگست سال 1928 ميلادي در پغمان تدوير يافت . مير محمد  صديق فرهنگ پيرامون جريان كار اين لويه جرگه مي نويسد :  سپس شاه لويه جرگه را براي بررسي وتصويب اصلاحات تازه به كابل دعوت كرد و وكلا را مجبور ساخت تا براي شركت در آ ن عمامه و لباس محلي را كنار گذاشته لباس سياه اروپايي به تن كنند و كلا شاپو به سر بگذارند. آنها كه از اين تحميلات سخت ناراحت شده بودند ،  مرحله نخست در برابر اصلاحات جديد موضع مخالف اختيار كردند . . . شاه در آن چند خطابه راجع به مزاياي تمدن جديد و حقوق نسوان ايراد كرد.و تاسيس پارلماني را مركب از 150 عضو با تمديد مدت خدمت نظامي از دو سال به سه سال و جمع آوري يك اعانه عمومي بر اساس پنج افغاني از هرنفر و يك ماه معاش از هر مامور به مقصد خريداري اسلحه از خارج پيشنهاد كرد. همچنان تقاضا كرد كه ملكه ثريا به عنوان ملكه رسمي و پسر او سردار رحمت الله به عنوان وليعهد افغانستان قبول شوند. اين پيشنهاد ها با بي ميلي از   جانب لويه جرگه تصويب شد. اما پيشنهاد هاي ديگر او در باره محدود شدن تعداد زوجات و تعيين حد اقل سن ازدواج از جانب مجلس رد شد. و در پايان كار وكلا با ذهن مخالف و بر آشفته مجلس را ترك گفتند ودر باز گشت به محل سكونت شان شاه را برخي به بي ديني و بعضي به بدعت و نوآوري در دين متهم ساختند. »‹44›  بعد از برگزاري اين لويه جرگه ، اصلاحات شاه در موارد ذيل خلاصه گرديد :   1-    تعديل روز رخصتي از روز جمعه به روز پنجشنبه . 2-    نوشتن اين متن در پلا کارت های بزرگ: « هيچ زني با چادري نميتواند از اينجا عبور كند. » و آويختن آن در چار راهي ها و محلات مزدحم شهر  با اضافه تعقيب اين امر توسط پوليس هاي مؤظف . 3-    مكلف شدن مردم كابل به پوشيدن دريشي و كلاه و جريمه نقدي گرديدن متخلفين . 4- تغيير در سلام دادن از شكل تقرير و اشارهء دست به برداشتن كلاه از سر با حركت تعظيم آميز . شايد، امان الله خان اين اصلاحات را از« پتر كبير» تقليد كرده باشد . چون تزار مذكور پس از سفري كه به اروپا داشت و در اثر از دست رفتن قدرتش توسط كودتايي كه از جانب خواهر او براه افتاد ، در سال 1689 به روسيه باز گشت ودر روزهاي اول حاكميت خود پس ازسرکو ب كودتا،  بزرگان دولت ودربار را كه با ريشهاي دراز و لباسهاي فراخ ملبس بودند ، ا حضا ر کرد وبعداز تراشيدن ريش و قيچي كردن لباسهاي دراز شان همه را مجبور ساخت تا با دريشي و كلاه ملبس شوند. اين امر نه تنها بر شخصيت هاي دولتي و درباري تطبيق شد ، بلكه مردم شهر نشين روسيه نيز به اطاعت از آن عمل كردند. ولي ، امان الله خان اين را ندانسته بود كه  نه او پتر كبير بود و نه هم شرايط مسلط بر روسيهء آن روزي در افغانستان وجودداشت . بنا بر آ ن ، می تو ا ن گفت که   شاه امان الله با براه انداختن چنين برخورد هاي بيگانه با عنعنه مردم ا فغا نستا ن، خود زمينه اغتشاش عليه خويش را مساعد ساخت.  اين در حالي بود  كه شاه موصوف در سياست خارجي اش موضع ضد انگليسي اختيار كرد و با دولت سوسيالستي روسيه بلشويكي از در دوستي پيش آمد . او،  جهت تحت فشار قرار دادن انگليسها زمينه فعاليت اعضاي حكومت موقت هند را كه در شب اول ماه دسمبر سال 1915 در اتاقي واقع در باغ بابر كابل به رهبري راجا مهارا پراتاب سنگ  ايجاد شده بود،  مساعد ساخت. در تركيب حكومت مذكور پراتاب سنگ به صفت ريس دولت ، مولوي بركت الله به صفت صدراعظم و مولوي عبيدالله سندي به صفت وزير داخله كار ميكردند. امان الله شاه رابطه ايشان را با دولت روسيه تامين كرد ودر خزان سال 1924 زمينه سفر مها را پراتاب سنگ را از راه روسيه به اروپا و امريكا مساعد ساخت . تا در مورد انتخاب شدن او به صفت خليفه جهان اسلام تبليغ كند. بعداز ايجاد هسته مذكور در كابل،  تلاشهاي زيادي صورت پذيرفت تا اين حلقه كوچك وسعت يافته و حركات خويش را در هندوستان و نقاط ديگر جهان تنظيم كند. ازاین رو بود  كه رهبري آن اولا « جمعيت محصلان لاهور»  و بعدا  گروه « جنود ربائيه» را دركابل ايجاد و در راه بوجودآوردن حلقاتي از اين قبيل جديت به خرج داد. ميرمحمدشريف پا كراي در اين مورد مي نويسد  : « وقتيكه در مسكو « جماعت اشتراكي هندوستاني » تاسيس گرديد يك مركرآن در تاشكند بود ، كه رهبر آن مهندرا پراتاب تعيين گرديد ، كه چند سال آنرا ادره مينمود. . .  اين مناسبات پيهم تقويه ميگرديد ومخصوصا اينكه در سال 1918 خلافت اسلامي تركيه ازدست انگليسها شكست يافته بود . مولانا عبيدالله نيز خود به اين نتيجه رسيده بود كه براي آزادي هندوستان و عالم اسلام از چنگال آهنين انگليس غير از اينكه به اتحاد شوروي مناسبات قايم و تقويه گردد  راه ديگري وجود ندارد.كه در اين صورت از اتحاد شوروي هرنوع كمكي دراين راه بدست آمده ميتواند. »  ‹45›   اينگونه تحريكات امان الله شاه عليه حكومت هند برتانوي  ، مقامات انگليس را برآن داشت تا با استفاده از حركات تجدد طلبانه و بدون زمينه شاه ، مردم را عليه وي تحريك كند. ازاین رو بود که مرجع استخباراتي انگليس بر حبيب الله كلكاني سرمايه گذاري كرد و زمينه را طوري عيار ساخت تا اين مرد جسور  دست به قيام زده و پس از فرار امير، عنان قدرت را بدست گيرد. پيش از اينكه حبيب الله موصوف وارد صحنه گردد ، مردم سنكو خيل  شينوار عليه حكومت برخاست. مدتي نگذ شت كه دامنه اين شورش وسيع گرديد و رهبري آن را محمد افضل خان شينواري به عهده گرفت . شورش مذکور مقدمه ای بود براي  سقوط  امان الله شاه توسط حبيب الله كلكاني در ماه جدي سال  1308 هجري .شمسي .    وضع ا داره در د وران پادشاهي حبيب الله كلكا ني    حبيب الله كه شخص بي سواد و داراي خصوصيات عياري بود ، در زمان زمامداري امان الله خان يكجا با سيد حسين در منطقه شمالي رهزني مي كرد. با گذشت زمان نام او به صفت يك مرد عيار و غيور در ساحات شمالي و شهر كابل روي زبانهاافتاد ، ديري نگذشت كه وي با بجا گذاشتن كار نامه هايي از خود، توجه مردم را به صفت يك مرد سيا سي معطوف ساخت . از آن به بعد، كار او از عمل رهزني به رهبري قيام سياسي عليه امانالله شاه بالا گرفت. اين در خالي بود ، كه دولت امانيه در برابر شورش مردم شينوار و بعدا  مشرقي قرار گرفت  و توانايي سركوب آن را از دست داد. حبيب الله كلكاني با استفاده از مصروفيت  حکو مت ا ما ن ا لله در مشرقی شهر كابل را مورد هجوم قرار داد و پس از فرار شا ه ، ا داره امور را در ماه جدي سال 1308 بدست گرفت. او پس از دست يافتن به قدرت ،  قانون اساسي دوره امانيه را ملغي قرار داد و دروازه هاي مكاتب را بر رخ دانش آموزان بست . طي فرماني كه صادر كرد ، مردم را از تا د يه ماليات معاف گردانيد و نظام اجباري خدمت عسكري را باطل ساخت. بعدا ،  صلاحيتهاي اداري و نظامي را به خود اختصاص داد و دوستان دوران رهزني ا ش چون سيدحسين ، ملك محسن ، پردل ، غياث الدين وعده ديگري  ، را كه القاب جرنيل هاي خود مختارو كرنيل هاي خود مختار  كسب كرده بودند،  شريك حاكميت خويش گردانيد. او،  روشنفكراني چون  شير جان خان وزير دربار ، عطا ا لحق خان وزير خارجه ، محمد صد يق خان فرقه مشر رئيس تنظيميه جنوبي ، عبدالغفور خان تگابي ، محمد اعظم خان تتم دره يي ، ميرزا مجتبي خان ، ميرزا محمد يوسف خان ، عبدالقيوم خان پغماني ، محمد عمرخان سور جرنيل و عبدالرحيم خان كوهستاني را نيز جهت پيشبرد امور، استخدام كرد.اين جمع كه خواستار ايجاد نظم و حاكميت قانون بودند ، هيچگونه تاثيري در تصميم گيري حبيب لله كلكاني نداشتند. از این رو بود كه با گذشت زمان حركات لا قيدانه سيدحسين وزير حرب ، ملك محسن والي كابل ، جرنيل ها و كرنيل هاي خود مختار مسير اداره را به جانب بي سروساماني و فرو پاشي سوق داد. چنان كه تاريخ اين مزاح خود با مردم افغانستان را 63 سال بعد در حاكميت منطقوي جنرال دوستم ، حكومت استاد رباني ، اداره استبدادي طالبان و حاكميت غير مستقيم مارشال فهيم تكرار كرد.  در حالي كه خرابي وضع در كشور گسترش مي يافت ، سردار نادر خان از فرانسه وارد هند برتانوي شد و از آنجا با برادران خود از طريق جنوب داخل افغانستان گرديدند. برادران او  مردم جنوبي را عليه حبيب الله كلكاني تحريك و با حمايت ايشان شهر كابل را تسخير كردند.حبيب الله كلكاني به جبل لسراج عقب نشست و پس از تعهدي كه نادر خان ازطريق مهر بر روي قرآن با او بست ، به كابل برگشت و يكجا با دوستان خود به دار آويخته شد.            وضع اداره در زمان زمامداري نادر خان    سردار محمد نادر خان پسر سردار محمد يوسف خان پسر سردار يحي خان از اولادهء سلطان محمد طلايي برادر امير دوست محمد خان بود.او،  به تاريخ 23ميزان سال 1308 هجري شمسي وارد كابل شد.در آغاز ورودش به شهر كابل قبايل جنوبي به صفت حامي وي در رسيدن به قدرت ، دست به غارت ارگ سلطنتي و دارايي مردم شهر زدند .ا ز این  رو بو د  که  نادر خان روز هاي اول زندگي اش در كابل را در خانه يكي از اقارب خود بنام فتح محمد خان امين العسس سپري كرد. ا و ، وقتي كه وارد ارگ شاهي شد ، مجلس بزرگي را كه در آن سران قبايل جنوبي ، يكعده از اعضاي كابينه حكومت امان الله خان و صاحب رسوخان شهر كابل و اطراف آن حضور داشتند ، دایرکرد . او، دراین مجلس هدف حركت خود به جانب كابل را نجات افغانستان از شر رهزنان وا نمود ساخت. و اظهار داشت  كه لويه جرگه را دعوت و در آن موضوع انتخاب شاه  جديد افغانستان را مطرح خواهد كرد. در پايان اظهارات وي عده يي از سران قبايل  بر لزوم بر گزاري لويه جرگه اعتراض كردند و او را به صفت شاه اعلان داشتند. بعدا فيض محمد خان  وزير سابق معارف ضمن صحبتي از موجوديت اكثر اعضاي لويه جرگهء دوره امان الله خان در مجلس حرف زدو رضاي همه را جهت گزينش وي به صفت شاه ابلاغ كرد . نادر خان به اين ترتيب به مقام شاهي رسيد.ا و، پس از رسيد ن به قدرت ، ابلاغيه يي را تحت عنوان « خط مشي دولت » صادر كرد. نادرخان ، بعد از صدور اعلاميه فوق، دست به ايجاد حكومت زد . و از طريق آن تشكيل  اداري دولت خويش را تنظيم كرد.  ميرغلام محمد غبار اعضاي حكومت وي را اينگونه معرفي داشته است : 1-سردار محمد هاشم خان به صفت صدر اعظم  ‹ برادر شاه›  2-شاه محمود خان به صفت وزير حربيه ‹ برادر شاه› 3-فيض محمد زكريا به صفت وزير خارجه ‹ ازخويشا وندان شاه ›  1-     محمد گل خان مهمند به صفت وزير داخله 2-    ميرزا محمد ايوب خان به صفت وزير ماليه  3-    علي محمد خان به صفت وزير معارف 7- نورالمشايخ فضل عمر مجددي يه صفت وزير عدليه     8-  ميرزا محمد خان يفتلي به صفت وزير تجارت 9-  محد اكبر خان مدير مستقل طبيه 10- رحيم الله خان مدير مستقل مخابرات «46»  این در حالی بود که شاه جدید قبل از ايجاد حكومت و دستگاه محاكماتي در نظام اداری خویش ، اشخاص ذيل را بدون محاكمه و تثبيت جرم اعدام كرده بود  : جنرال پينين بيگ خان ،ميرزا محمد اكبر خان ، ا مرالدين خان ، عبدالطيف خان كوهاتي ، محمد نعيم خان كوهاتي ، عيسي خان قلعه سفيدي ، تازه گل خان لوگري ، سلطان محمد خان مراد خاني ، محمد حكيم خان چار دهي وال ، احمد شاه خان كندك مشر احتياط ، دوست محمد خان غند مشر پغماني و سيد محمد خان كندك مشر قندهاري      ا و، بعدا ، جنرال غلام نبي  خان چرخي را پس از بگو مگوي كوتاه با و ی، در قسمت پاييني راه زينه قصر دلكشا توسط لت و كوب محافظين خويش به تاريخ 16 عقرب سال 1311 به قتل رسانيد.به تعقيب آن ، شخصيت هايی چون محمد ولي خان بدخشي ، جنرال غلام جيلاني خان چرخي ، جنرال شير محمد خان چرخي ، فقير محمد خان و ميرزا محمد مهدي خان را پس از محاكمه ء فرمايشي، بتاريخ 4 سنبله  سال 1312 به دار كشيد.«47» به همين ترتيب ، آغاز حاكميت نادر خان با شورش هايي همراه بود  كه توسط قبايل غلجايي ساكن در فاصله بين ولايات غزني و قندها و مردم  شينوار براه افتاد .شورش هاي مذكوردر اثر پادر مياني سران قبايل و نمايندگان نادر شاه خاموش شد.  به تعقيب آن ، مردم شمالي قيام وسيعي را در برابر دولت سازمان دادند. اين قيا م در اثر استبداد گماشته گان دولت چون، محمد يعقوب خان والي كابل و عبدالوكيل خان نايب سالار صورت گرفت . ايشان كه به صفت مسؤ لين جمع آوري اسلحه و پول منتقل شده توسط  حبيب الله كلكاني به جبل السراج ، وارد  شمالي شده بودند، با استفاده از فرصت ، مردم را شكنجه داده و ظلم فراواني را بر ايشان تعميل كردند. اين عمل آنان موجب مقاومت اهالي در برابرشا ن گرديد. در جريان برخورد هاي نظا مي ا يكه در ماه سرطان سال 1309 ميان طرفين صورت گرفت ، عبدالوكيل خان به قتل رسيد. باكشته شدن وي ، قواي دولتي در موضع تدافعي قرار گرفت . نادر خان با ملاحظه وضع ، باز هم دست توقع به جانب قبايل جنوبي دراز كرد.  سران قبيله هاي احمد زايي ، كرو خيل ، جاجي ،  منگل ، طوطي خيل و وزيري ساكن در جنوب كشور. و مردم وردك  و تگاب به تعداد بيست و پنجهزار نفر را تهيه و پس از تسليح در كابل، به جبهه شمالي سوق دادند . در پهلوي قواي قبايلي قطعات منظم دولتي نيز موجود بود .  فرماندهي قواي مذكور را جنرال محمد غوث خان  و وزير محمد گل مهمند كه در اين جريان به صفت  نايب الحكومه شمالي تعيين شده بود، بدست گرفتند . اين قوت بزرگ،  خط مقدم جبهه را درهم كوفت و از طريق آ تش زدن و تخريب قلعه هاي مردم، راه را جهت سر كوب قطعي قيام كنندگان باز كرد. جنگ جويان قبايلي پس از پيروزي ايكه نصيب شان شد،  دست به غارت دارايي مردم زدند . آنان در اين راستا با چنان خشونت و رفتار غير اخلاقي عمل كردند  كه حتي  از اختطاف دختران و زنان جوان نيز دست كوتاه نداشتند اين تنها نبود ، چون  قرار اظهار غلام محمد غبار در جلد دوم كتاب اش بنام افغانستان در مسير تاريخ ، درختم جنگ و زیر محمد گل مهمند 15 نفر را بدون محاكمه خود  تير باران كرد وبه تعداد 617 نفررا  اسيرو به  كابل فرستاد. به همين ترتيب ، او ، قسمتي از شهرها ی چاريكار و سراي خواجه و چهار قريه مربوط به منطقه كلكان را در جريا ن جنگ آتش زد.از آن به بعد ، بهترين زمينهاي مردم شمالي را براي قبايل پشتون توزيع كرد. بعد از اين قيام ، حركت ديگري كه در برابر دولت صورت پذيرفت ، عبارت  از مقاومت ابراهيم بيگ لقي در ولايات تخار ، قندوز و بغلان بود. ابراهيم بيگ لقي كه از بقاياي مخا لفین دولت بلشويكي روسيه بود، در اوايل زمامداري امان الله خان به افغانستان پناه آورد. امان الله خان اورا اجازه اقامت در كشور داد و حبيب الله كلكاني امداد تسليحاتي اش كرد. با رسيدن عنان قدرت بدست نادر خان ، او ،  با امضاي قسم نامه با معاون ولايت قطغن  به صفت نماينده دولت ، بعيت  خويش از شاه جديد را اعلان و از انجام عمليات نظامي در خارج از افغانستان بدون مشوره با دولت منصرف شد. ولي ، نادر خان پس از دريافت احتجاجيه هاي پيهم از حكومت بلشويكي روسيه ، تعهدي را كه با وي بسته بود، نا ديده گرفت و از او تقا ضا به عمل آورد تا اسلحه دست داشته خود را به دولت تسليم دهد. ابراهيم بيگ از دادن اسلحه به دولت امتناع ورزيد  و مورد تعقيب قرار گرفت . اين بر خورد نادر خان با او، موجب آغازدر گيري ها  ميان قواي دولتي  و مبارزين مسلح وي گرديد. حكومت كابل پس از دريافت اطلاع از مقاومت  ابراهيم بيگ در برابر نیرو های محلی ، قوتي را با تركيب يك غند منظم دولتي و ملیشه ها یی از قبايل وزيري ، مسعودي ، جدراني ، منگلي وغيره تهيه ودر تحت قيادت  شاه محمود خان وزير حربيه خويش ، جهت سر كوب آن به قطغن فرستاد. جنگ شاه محمود خان با ابراهيم بيگ به كمك خوانين منطقه ،  از ماه قوس سال 1309آغاز و در ماه اسد سال 1310 هجري شمسي خا تمه يافت . در نتيجه،  قواي ابراهيم بيگ  پس از مقاومت جبري در برابر تعرض قطعات دولتي و قومي  پيوسته  به آن ، از صحنه بيرون رفت و طي پخش ابلاغيه يي در ميان همرزمان خويش ، آنان را در تصميم گيري جهت تعيين سرنوشت شان آزاد گذاشت . آ نگا ه ، خود پس از ورود به منطقهء  ينگي قلعه ولايت تخار،  رود آمو را عبور و وارد خاك تاجكستان فعلي گرديد . در آنجا از جانب  نيرو هاي امنيتي روسيه دستگير و بعدا  تير باران شد. در جريان اين جنگ ، گروه هاي مسلح قبايلي كه در عقب جنگ جويان قومي عليه ابراهيم بيگ حركت مي كردند، دارايي مردم ساكن در قريه جات تخليه شده از مبارزين ابراهيم بيگ راغارت و استبداد زيادي را بر اهالي بي دفاع آن ا نجا م می دا دند.آثار خشونت و بي رحمي ايشان بر مردم تحت  شكنجه آنان تا امروز موجود است . به گونه  ا یكه ، در ساحات ياد شده هنوز هم مادران بخاطر خاموش ساختن گريهء اطفال خويش آنان را با اداي جمله  وحشت آور « چپ باش كه اوغان آمد » مي ترسانند. جمله ء مذكور را مادران اوزبيك اينگونه بكار مي برند « دم تور اوغان كيلدي» . قراري كه مشروح افتا د، نا در خان با بكار برد چنين استبدادي ، مؤفق شد تا اساس يك حكومت مركزي قوي در افغانستان را بگذارد. او، پس از انتظام امور در سرتا سر كشور، در صدد برآمد تا قانون اساسي دوران خويش را تدوين كند. روي اين ملحوظ ، در ماه  ميزان سال 1309 لويه جرگه را دعوت كرد. ترکیب اعضای اين لو یه جرگه بر جست ذیل بود: از ولايت كابل 51 نفر،‌ از ولايت قطغن وبدخشان 27 نفر ، از حكومت اعلي مشرقي 44 نفر ، ازحكومت اعلي جنوبي 53 نفر، از حكومت اعلي فراه و چخانسور 41 نفر واز حكومت اعلي ميمنه 32 نفر.  اعضاي كابينه ، اراكين بلند پايه دولت به شمول شاه 16 نفر ، از صدارت و مربوطات آن  6 نفر ، از كارمندان وزارت داخله 10 نفر ، ٍاز وزارت تجارت 16 نفر ، اعضاي شوراي دولتي 33 نفر،از مديريت مستقله طبيه يك نفر، از وزارت در بار 14 نفر ،  ياوران ملكي و فني شاهي 7 نفر ،  ياوران حربي شاه 10 نفر،  مستوفيت كابل 8 نفر ، مديريت تحريرات ولايت كابل 7 نفر، از مديريت جريده اصلاح 5 نفر، ازمديريت جريده انيس 3 نفر . به اين ترتيب ، در جمع مذكور تعداد وكلاي فرمایشی مردم 301 نفر و اشخاص انتصابي از ادارات  دولتي 219 نفر شامل بودند.  در اين لويه جرگه  تعداد هيئت هاي سياسي  از ممالك خارجي به 186 نفر مي رسيد.  نمايندگان ولايات  که به اساس تا ييد شاه تعيين  شده بودند،   شامل بزر گان اقوام ، قبا يل و علماي ديني ای مي گردیدند که به صوابدید مقامات دولتی به لویه جرگه راه یافته بودند .   كار لويه جرگه مذکور روي تصويب پادشاهي نادر خان ،  اصولنامه انتخابات  شوراي ملي ، قانون اساسي و اتخاذ تصميم پيرامون تقاضاي امان الله خان جهت تسليم دهي دارايي شخصي اش براي وي، آغاز و ادامه يافت . در نتيجه، اعضاي آن پادشاهي نادر خان را به تصويب رسانيدند  و به تقاضاي  امان الله خان جواب رد دادند.مسآله تصويب قانون اساسي را به تصميم 150 نفر نماينده  از جمع اعضای این لویه جرگه محول ساختند كه در نها دي بنام « شوراي ملي » تنظيم شدند. اين شورا، پس از تسويد و تصويب قانون اساسي تحت عنوان « اصول اساسي دولت عليه  افغانستان»، به صفت پارلمان مملكت به كار خود ادامه داد.  مير غلام محمد غبار در مورد قانون اساسي نادر خان مي نويسد : «   شاه در اكتوبر 1931 ‹1310شمسي›  «  اصولنامه اساسي » جديدي را شكل داد. در اين قانون اساسي سعي شده بود ،كه سلطنت با صبغه «مشروعيت » در انظار مردم جلوه گر گردد.  مثلا در ماده نهم تساوي اتباع افغاني  بدون تفريق دين و مذهب تذكر داده شده بود. در ماده يازدهم مصئو نيت حريت شخصيه و اينكه هيچكس بدون امر شرع و اصولنامه توقيف  و مجازات نمي شود ، مذكور بود. در ماده سيزدم هم تساوي حقوق همه مردم در وظايف مملكتي و استخدام حكومتي تامين گرديده و در ماده شانزدهم مصئو نيت مسكن و جاي تصريح  شده بود. در ماده هاي 17-18 و 19 ضبط املاك و اموال ، مصادره ، بيگار ، انواع زجر و شكنجه تحريم گرديده و در ماده 23 آزادي مطبوعات بشرطي كه مخالف مذهب نباشد وعده داده شده بود.بالا خره در ماده 76 مسؤ ليت وزرا در نزد شوراي ملي تصريح گرديده بود. اين نمايش قانون البته نماينده نهايي رياكاري و كذب دستگاه حاكمه بود وتا مرگ نادر شاه يك ما ده آن عملي نگرديد. حتي وزراي كشور از محتويات اين قانون چيزي نميدانستند. مجلدات اين قانون در تحویلخانه ها افتاده و در دسترس هيچ مامور و افسر و تبعه افغاني نبود .در طول چهار سال سلطنت نادر شاه يك فيصله يي هم از مجلس وزرا ي او و تما م دواير حكومت بدست نمي آمد. كه در آن استناد و يا اشاره يي به قانون اساسي شده باشد.  زيرا همه مي دانستند ، كه اين قانون اساسي به غرض تبع و ترجمه براي ممالك خارجي بوجود آمده نه  براي تطبيق در امور داخلي  ا فغانستان . مردم ميديدند كه سلطنت موجوده تمام قوانين مدني و جزايي سابق را ملغي نموده و اينك زندانها را از بنديها بدون محاكمه پر ساخته  است. در فاصله هاي ايام ، دارايي  افراد ضبط ، خانه ها تاراج ، مردان اعدام و زنان محبوس ميگرديدند و در كشور هيچ قانون اعم از عصري و اسلامي وجود نــــدارد. قانـــون افغانســــــتان فقــــط لبهاي برادران حكمران است و بس . »  ‹48›    چگونگي وضع معارف و مطـــبوعات در دورا ن حا كميت نا در خان        پس از سقوط اداره حبيب الله كلكاني ، نادر خان فرما ن د وباره فعال گرديدن مكاتب ابتدايي را  كه در زمان امان الله خان ايجاد و توسط حبیب الله کلکانی بسته شده بود ،  صا در كرد. در قانون اساسي نادري  تعليمات ابتدايي در كشور ضروري اعلان گرديد. و به اساس آن ، تدريس  براي پسر و دختر داراي سن وسال مساعد به شموليت در مكاتب جبري شد.  در سال 1921 اساس مكتب طبي در ساحه  قلعه باقر خان گذاشته شد. و يك سال بعد ، تشكيل آن به فاكولته ارتقا  یا فت. رياست اين فاكولته را پروفيسور رشاد تركي به دوش داشت. بعدا، دارالعلوم عربيه ، دارالايتام نادري ، مكتب سپورت ، موء سسه حارندوي و مكتب دوا سازي ، يكي پي دیگر در كابل ايجاد و به فعاليت پرداختند. در زمان نادر خان ، جرايد دولتي ايكه به اثر توجه امان الله خان تاسيس و فعال گرديده بودند ، كار خودرا از سر گرفتند. علاوه بر اين،   نادر خان  كه خود جريده اصلاح را در جريان مبارزه اش جهت رسيدن به قدرت انتشار مي دا د. بعداز دستيابي به آن ، جريده مذكور را به خانواده جرايد دولتي افزود. او، نشريه آزاد انيس را پس از به زندان افگندن غلام محي الدين خان انيس ،  دولتي  ساخت . و انجمني را تحت عنوان « انجمن ادبي » با مجله اختصاصي ماهوارش بنام  « مجله كابل » تاسيس كرد. ولي‌، هيچگاهي حاضر نگرديد تابه مطبو عا ت آ زاد اجازه فعاليت دهد .   نادر خان پس از پي افگندن يك اداره استبدادي مركز گرا ، به تاريخ 17  عقرب سال 1312 شمسي توسط جواني بنام عبدالخالق در ارگ شاهي به قتل رسيد.  بعد از كشته شدن نادر شاه در مراسم توزيع انعام براي متعلمين ممتاز در صحن چمن قصر د لكشا ، سردار شاه محمود خان برادر شاه مقتول اداره امور را بدست گرفت. چون سردار محمد هاشم صدر اعظم در اين جريان مصروف بازديد از صفحات شمال كشور بود . شاه محمود خان اولين كاري را كه انجام داد ، عبارت از اعلان محمد ظاهر پسر شاه مقتول به صفت جانشين وي بود. بعد از آن ، هيئتي را جهت بررسي موضوع و محاكمه دست داشته  گان در قتل شاه  تعيين كرد. در تشكيل هيئات مذكور اشخاص ذيل شامل بودند : الله نواز خان هندوستاني ، فيض محمد خان زكريا  وزير خارجه ، ميرزا محمد شاه ريس ضبط احوالات ، عبدالغني خان قلعه بيگي ارگ شاهي ، و طره باز خان  قوماندان كوتوالي كابل .  شاه محمود خان خود به صفت اداره كننده ء جريان تحقيق ، امر گرفتاري تعدادي از متعلمين مكتب و اعضاي خانواده هاي عبدالخالق قاتل و غلام نبي خان چرخي را صادر كرد. هيئت موصوف،  پس از اعمال شكنجه  هاي تحمل نا پذير بر گرفتار شده گان ، دوسيه ايشان را ترتيب و به اين شرح به جزا هاي اعدام و حبس ابد محكوم شان كرد:   1-    اعدا م شده گا ن :        عبدالخالق هزاره قا تل شاه ، محمود معا ون قا تل ، خدا داد پدر عبدالخالق ، مولا داد كاكاي عبد الخالق ، قربانعلي ماماي عبدالخالق ، علي اكبر خان غند  مشر كاكاي محمود معاون عبدالخالق ، غلام رباني ، مصطفي  و عبدالطيف پسران خانواده چرخي. محمد ايوب خان معاون ليسه نجات كه عبدالخالق در آن درس مي خواند. و مير عزيز ، مير مسجدي ، محمود خان دوم ، محمد زمان ، ميرزا محمد و امير محمد .  اتهام پنج نفر اخير، پخش شبنامه عليه دولت بود. اين در حالي بود  كه عبدالخالق خود مسؤ ليت قتل را به عهده گرفته و هيچ كسي را به صفت شريك جرم خويش قلمداد نكرده بود. بنابرآن،  جرم اعدام شده گا ن ديگر را دوستي با عبدالخالق و وابسته بودن ايشان به فاميل وي و غلام نبي خان چرخي تشكيل مي داد. برادران شاه را عقيده بر اين بود  كه عبد الخالق بنابر اعتقادي كه بر بزرگا ن قبلا  اعدام شده خانواده چرخي توسط شاه مقتول داشت ، جهت اخذ انتقام ايشان از نادر خان  دست به قتل وي زده است . 2-    محبوس شده گا ن :   محمد اسحق ، عبدالله ، اعظم خواجه ، مير سيد قاسم خان معين وزارت معارف .   به همين ترتيب ، عبدالهادي داوي ، مير غلام محمد غبار ، انور بسمل و سرور جويا كه شامل اين دوسيه نبودند در عين محكمه به حبس ابد محكوم شدند.     وضع اداره در زمان صدارت سردار محمد هاشم     قراري كه  ذكر شد. محمد ظاهر بعد از به قتل رسيدن نادر خان،  به صفت پادشاه افغانستان اعلان شد. ولي در واقعيت مقام وي كاملا  تشريفاتي بود. چون محمد هاشم خان كاكاي شاه جديدو صدر اعظم کشور  كسي بود كه قدرت واقعي  را بدست داشت .  سردار موصوف  پس از کشته شدن برادر خود ، باز هم خط مشي خود را بر مبناي ‌آنچه كه يك اداره ا ستبدادي بر آن حكم ميكند ، گذاشت. او، از اين طريق  آرزوي برادر مقتول خويش را برآورده ساخت . او، گفته بود : « من افغانستان را چنان اصلاح خواهم نمود كه يك نفر پيشخدمت دولت بتواند با يك چوب . . . سرتاسر كشور را بگردد و هيچ فردي در برابر او جرئت تيز ديدن نداشته باشد .»  49     با آنكه  در زمان صدارت محمد ها شم خا ن نظام اداري در افغانستان ظاهرا  پارلماني بود ، ولي از طرز اداره وی  چنین بر می آ مد  كه حاكميت خاندان نادر خان يكي از اقتداري ترين حاكميت در عصر خود بود. چون مردم افغانستان هيچگونه سهمي در اداره امور و تصمیم گيري هاي حكومت نداشتند . پارلمان يكصدو يازده نفري در دوره صدارت محمد هاشم خان متشكل از نماينده گا ني بود  كه همه بنا بر استشاره دولت تعيين مي گرديدند. در ولايات افغانستان و مناطق اطراف آن  ازيك طرف درجه اشتراك مردم در انتخابات بي نهايت ضعيف بود و از جانب ديگر  مقامات حاكم نيز بر آراي ايشان ارزشي قايل نمی شدند. از این رو  بود  كه ولسوالان  و والي هاي ولايات، در هنگا م فرا رسي انتخابات  چند تن مرد متنفذ و عالم دين منطقه ايرا كه در آ ن حوزه انتخاباتي ا یجا د مي گرديد ، احضار مي كردند و وثيقه ايرا كه وكالت عنصر انتصابي دولت را مشرو عیت می بخشید ، توسط ايشا ن به امضا مي رسانيدند. و بعدا ، شخص مذكور وارد كابل مي شد و به صفت نماينده  در پارلمان شركت مي جست .   اين در حالي بود كه ريس پارلمان از جانب شاه انتصاب مي گرديد. پارلمان حق انتخاب ريس خويش را نداشت . به همين اساس ، عبدالاحد ماهيار تا زنده بود ، اين وظيفه را كه از جانب شاه برايش محول شده بود پيش برد.  بنابر اظهار غبار در جلد دوم كتاب افغانستان در مسير تاريخ ، عبدالعزيز خان وكيل قندهار طي بيانيه يي گفت  كه تعيين ريس شورا حق وكلا است نه اينكه از جانب دولت بر شورا تحميل گردد. او، به همين جرم ؟ زنداني شد و مدت 13 سا ل از آزادي محروم گرديد.   پارلمان کشور متشکل از ولسی جرگه و مشرانو جرگه بود . مشرانو جرگه که 27 نفر عضوداشت  ، همه از جانب شاه انتصاب مي شدند.  این ها ، از جمع  اشراف ، روحانيون و تحصيل كرده گا ن مقرب به دربا ر، دست چین می گردیدند . مجلس مذكور حق داشت تا مصوباتي را كه در شورا صورت مي پذيرفت ،  تا یید و یا رد کند. همچنان لوايح و مقرره هایي كه از جانب دولت مسوده مي شد ، بعد از تصويب مجلس اعيان به ولسی جرگه  راجع مي گرديد. و ولسی جرگه  مكلف بود تا آنرا تا ييد كند. اداره اقتداري محمد هاشم خان که متشكل از قواي اجرائيه ، قواي قضائيه و قواي مقننه بود . قوه هاي مذكور، همه وهمه در اختيار وي قرار داشت . و او بود كه پيرامون اجرا و يا عد م ا جرا ی هر امري تصميم مي گرفت ، نه نهاد هاي ياد شده . قانون اساسي نادر خان كه ظاهرا  مواد خوبي را در خود داشت.   يك قانون اساسي اعطايي بود . چون نه در كار تسويد آن نماينده گا ن واقعي مردم حضور داشتند. ونه هم تصويب آن توسط وكلاي مردم صورت گرفته بود. طوري كه شرح داده شد ، در لويه جرگه  تصويب قانون اساسي نادر شاه ،357 نماينده تشريفاتي مردم و160 نفر وکیل انتصابی شرکت داشت، نماینده های مردم همه در اثر تاكيد شاه و صدرا عظم به شوری راه یافته و هيچ يكي  از آنان دارای مشخصاتي نبودند كه يك نماينده واقعي بايد با آن مجهزمی بود. روي اين دليل ، قانون مذكور تنها به صفت يك سند برائت دهنده تاريخي خا ندا ن   شا ه تدوين گرديد وتا آخر طبق احكام آن كاري صورت نپذيرفت.  مرجع حراست از قانون در اين دوره بوجود نيامد.  و اگر هم مي آمد نمي توانست با استقلاليت  كار كند.  به همين ترتيب ، آنهايي كه شامل كابينه و يا دسته خاص اداره كننده گا ن امور بودند، در برا بر هيچ يكی  از آنان با معياري بر خورد نمي شد  كه شايسته مقام شان باشد. اينها ، جز آدمك هاي بي اراده و دعا گوي خاندان نادري ، کس های دیگری نبودند. ميرغلام محمد غبار در اين رابطه مي نويسد : « در بار افغانستان كه در راس اداره كشور قرار داشت ، عبارت از شاه و برادران و خانواده شخصي او بود.اينها به شكل دسته جمعي خود شانرا محصل استقلال افغانستان و هم نجات دهنده مملكت از حكومت اغتشاشي بچه سقا پنداشته مردم افغانستان را مديون ابدي و بنده احسان خويش محسوب مينمودند. لهذا در مناسبات رسمي و خصوصي ميخواستند معامله خادمي  -  مخدومي را با ايشان انجام دهند.حتي وزراي كشور را به حيث نوكران شخصي خود استعمال مي نمودند. علي محمد خان بدخشي وزير معارف و خارجه حين ورود در مجالس رسمي دست يك وزير ديگر -  شاه محمود خان را مي بوسيد. محمد داود خان برادر زاده شاه ‹ نادرخان› حيني كه والي قندهار بود ، كتبا يك نفر وزير را محكوم به پنجهزار افغاني جريمه نمود. اين تنها نبود. او محمد كريم خان حاكم اعلي فراه را كه معمولا هم شان خودش بود ، در قندهار احضار و حبس نمود. و باز درزندان كابل تحويل داد.»50        ولي همين اراكين ، در اعمال استبداد بر مردم،  با چنان صلا حیتی عمل مي كردند  كه  به مشكل مي شد فرق  ميان شخصيت اولي و دومي شان قايل گردید. به گونه مثال ، وزير محمد گل خان مهمند هنگامي كه نايب الحكومه تركستان بود ، كسي را كه با او به دري حرف مي زد مورد توهين و مجازات قرار مي داد. عارضين مجبور بودند ورقه هاي عرض خويش را به پشتو بنويسند. در غير اينصورت به عرض شان گوش داده نمي شد. نايب الحكمه موصوف ، در زمان حاكميت خود در تركستان ، نام  ا ضا فه ترا ز90 قريه ، ولسوالي ، بندر گاه و محلات تاريخي را از تركي  و دري به پشتو تبديل كرد. وزمينهاي زراعتي مردم بومي را براي نا قلين پشتون داد .قرار روايت هاي موجود در آي بيك مركز ولايت سمنگان ، زمينداري كه ملكيت آن به نا قل داده مي شد ،  بايد زمين مذكور را شخم مي زد ، كشت مي كرد ، حاصل آن را جمع و به نا قل مي داد. اگر صاحب زمين بخاطر قلبه كردن ملكيت خود يك گا و مي داشت ، عاملين نايب الحكومه يك طرف يوغ را در گردن گاو و طرف ديگر آن را در گردن خود وي مي گذاشتند. آنگاه  زمين وي را قلبه مي كردند. تااز حاصلش ناقل پشتون  بهره بگيرد. وزير محمد گل مهمند ، علاوه بر اين ، اكثر سنگ نوشته هاي موجود در محلات تاريخي را مي تراشيد ، مي شكست و به دريا مي انداخت . آثار خطي ا یكه پيرامون تاريخ و فرهنگ مردم بومي نوشته شده بود، همه را گرد مي آورد و نابود مي ساخت . اين عمل فرهنگ ستيزانه او كه اكثرا  در ولسوالي بلخ صورت گرفته است،  فعلا هم به صفت يكي از حكايه هاي درد ناك ذهن مردم محل راتخریش می کند .  او در صدد بود ،‌تا از اين طريق ، تاريخ منطقه  را بنام پشتونها تغيير دهد. و وانمود سازد كه ساحات شمال كشور در اصل مسكن قبايل پشتون بوده و اقوام بومي آن همه ، مهاجراني استند كه از آسياي ميانه  به اينجا سرازير شده اند. همچنا ن ، وزير محمد گل موصوف  كه در سا ل 1318 از تركستان به قطغن گماشته شد ، در آ نجا نیز دست به چنين اجرا آتي زد.  در كابينه سردارمحمد هاشم ، اشخاص ذيل شامل بودند : 1- عبدالرحيم خان و بعدا  محمد نعيم برادر زاده سردار محمد هاشم به صفت معاون صدر اعظم   2-    شاه محمود خان به صفت وزير حربيه 3-    فيض محمد زكريا و بعدا  علي محمد خان بدخشي به صفت وزير خارجه  4- محمد گل مهمند و بعدا  غلام فاروق خان عثمان از خانواده شاهي ، محمد نوروز خان و غلام فاروق خان به صفت وزير داخله  5-    فضل عمر مجددي و بعدا  فضل احمد مجددي  به صفت وزير عدليه 6- محمد ايوب خان به صفت وزير ماليه . این شخص در سا ل 1933 به اتهام اشتراك در مراسم فاتحه خواني خويشاوندش محمد مهدي خان كه از جانب دولت اعدام شده بود ، از وزارت بر كنار و زنداني گرديد. بعدا  ميرزا محمد خان يفتلي و محمد نوروز خان به اين سمت انتصاب شدند.  7- حاجي محمد اكبر خان،  بعدا  ميرزا محمد خان يفتلي و عبدالمجيد زابلي به صفت وزير تجارت . 8-    علي محمد خان و بعدا  احمد علي سليمان و محمد نعيم خان به صفت وزير معارف  9- الله نواز خان سر از سا ل 1333  به صفت وزير فوايد عا مه ، چون قبل بران ، اين وزارت تشكيل نشده بود. بعد از الله نواز خان ، عبدالرحيم خان ،‌ عبدالحسين عزيز ،‌رحيم الله خان و محمد كبير لودين در اين مقام كار كردند. 10- محمد اكبر خان به صفت مدير مستقل طبيه ، و بعد از اينكه تشكيل مديريت مذكور به وزارت ارتقا يافت ، غلام يحي خان طرزي و سلطان احمد شير زوي به صفت وزير آن اجراي وظيفه كردند.  11- رحيم الله خان به صفت مدير مستقل پست وتلگراف .  تشكيل اين مديريت بعدا  به رياست و از آن به بعد به وزارت ارتقا يافت و عبدالحسين عزيز و غلام يحي خان طرزي یکی بعد دیگر در راس آن گماشته شدند. 12-  مير محمد يوسف خان به صفت ريس  رياست مستقل زراعت 13-  محمد كريم خان به صفت ريس  رياست مستقل معادن . با بلند رفتن تشكيل اين رياست به وزارت ، رحيم الله خان و بعدا غلام محمد شير زاد به صفت وزرا در آن كار كردند. 14-  صلاح الدين سلجوقي به صفت ريس  رياست مستقل مطبو عات قرار اظهار مير محمد صديق فرهنگ ، علاوه بر اشخاص فوق ، اراكين ذيل نيز به صفت گردانندگا ن چرخ  اداره ، در مجالس كابينه اشتراك مي ورزيدند :   احمد شاه خان وزير دربار ،عبدالاحد خان ماهيار ريس شوراي ملي  ، مير عطا محمد خان حسيني ريس مجلس اعيان ، محمد نوروز خان و بعدا  مير محمد حيدر حسيني سر منشي .   وضع معارف درزمان صدارت سردار محمد ها شم خا ن   بنابر اظهارات حبــيب الله رفيع و جمـــيل الرحــمن كامگار در كتابهاي « په افغانستان كي د عصري شووني او روزني پيل او پرمختيا »  و « تاريخ معارف افغانستان » ، در زمان صدارت محمد هاشم خان تحولات ذيل در عرصه معارف كشور وارد گرديد :    1-    تاسيس ليسه احمد شاه بابا در سا ل 1936 در ولا يت قندهار 2-    ايجاد ليسه هاي نعمان  چاريكار و بغلان در سا ل 1937 3-    ايجاد مكتب ميخانيكي كابل و ليسه تجارت در  سا ل 1937 4-    ايجاد فاكولته حقوق در سا ل 1938 5- دارالمعلميني كه در كابل فعال بود  با وارد آمدن تغيير در نصاب تدريسي اش، به بخشهاي متوسطه و ابتدائيه تقسیم گردید و به ولسوالي پغمان ا نتقال يافت . 6-    تاسيس ليسه اداره عامه در سا ل 1938 7-    تاسيس فاكولته نسوان در سا ل 1939 8-    تاسيس ليسه خان آباد در سا ل 1940 9-    ارتقاي مكتب ابتدائيه « نوي كابل» به مكتب ثانوي در سا ل 1941      10 ارتقاي مكاتب زرغونه كابل و لغمان به ليسه،  در سا ل 1941 11- ايجاد مكتب پرستاري كابل در سا ل 1941 12- ايجاد مكتب پست ، تلگراف و تيلفون در سا ل 1941 13- تاسيس مكتب ابتدائيه داي ميرداد هزاره جات  در سا ل 1941 14- تاسيس مكتب حصارك غلجايي در مشرقي در سا ل 1941 15- ايجاد موسسه تعليمي « قندهار شونكي لوستحي » در ولايت قندهار،  در سا ل 1941 16- ايجاد مكتب ابتدائيه نيش و ارغستان در قندهار در سا ل 1941 17- ايجاد سه باب مكتب ابتدائيه در سا ل 1941 در فراه  18- ايجاد فاكولته سیا نس ، ليسه هوتلداري و پوهنحي ادبيات و علوم بشري در سالهاي 1942- 1943 - 1944  در كابل  . 19- ايجاد مدرسه شرعيه در سا ل 1944 در ولسوالي پغمان 20- در سا ل 1944 پوهنتون كابل رسما  افتتاح گردید. 21- ايجاد ليسه غياث الدين در سا ل 1946 در شهر هرات .   در زمان صدارت  سردار محمد ها شم کارهای مهم دیگری که       صورت پذیرفت ، عبارت از تاسیس بانک ملی و ایجاد  سرك شيبر ‹شا ه بهار› بود  كه ولايا ت شمال افغانستان را به كابل وصل مي کرد .   انتخابات   داکتر ابولفضل قاضي انتخابات را اينگونه تعريف کرده است: «انتخابات مجموعة علملياتي است کـه  در جهت گزينش فرمانروايان ياتعين ناظراني براي مهار کردن قدرت ، تدبير شده است . از اين ديدگاه، انتخابات بمعني فنون گزينش و شيوه هاي مختلف تعين نماينده گان است . ابزاري است که بوسيله آن ميتوان ارادة شهروندان را در شکل گيري نهادهاي سياسي و تعين متصديان اعمال اقتدار سياسي مداخله داد.»52      اساس انتخابات معاصر براي اولين بار در انگلستان گذاشته شد . منطق به عمل پيوستن آن هنگامي پذير فتني گرديد که نماينده گان اشراف و نجباي روحاني و نظامي اين کشور وارد شوراي تصميم گيري سلطنت شدند و در ادارة امور شرکت جستند . ازآن به بعد، عمليه مذکور با ما شينيزه شدن صنعت توليد و شکل گيري بورژوازي صنعتي و تجارتي ،در پهناي وسيعتري تحقق پذيرفت.  به گونه ييکه، بورژواها و روشنفکران ايديالوگ ايشان نيز جهت رسيدن به چنين امتيازي تلاش ورزيدند. و از طريق براه انداختن مبارزات جدي سياسي به آن دست يافتند . از آنجا ييکه گزينش نماينده از جانب آنان جهت اشتراک در شوراي سلطنتي، بخاطر سهم گيري در حاکميت از اين طريق  ضروري شد . طيف تازه ظهور مذکور ، زياد تراز پيش به عملية انتخابات علاقه گرفت و در انکشاف آن تاحد رسيدن به يک نظام منسجم به پيش رفت . پس از رواجيابي اين پديده متناسب با فرهنگ پوياي بورژوازي در انگلستان، ممالک همجوار آن نيز با تا ثير پذيري ازتحول وارده در کشور مذکور، پروسه دگرگون سازي ساختار کهنة اداري و مناسبات اجتماعي خود  را آغاز کردند . از این رو بود  که اين وسيلة مهار کردن قدرت جهاني گرديد و در قرنهاي هفده و هژده تحولات بزرگي را موجب شد.  بوجود آمدن رژيمهاي نماينده يي و نظريه «حاکميت ملي» بر مبناي عموميت يافتن اصل نماينده سالاري، مولود آن است . معقوليت و پذير فتني شدن طرح «حاکميت ملي»  به نوبه خود، شرايطي را فراهم آورد که از اثر آن نظرية حاکميت مردم « روسو» رنگ باخت و طرح دموکراسي مستقيم در برابر نظریه «حاکمیت ملی»به شکست مواجه شد. اساس شکست نظريه حاکميت مردم «روسو»، در برابر طرح «حاکميت ملي»، به کوتاهي هاي ذيل که در آن متبارز بود، رابطه مي گرفت:   1-            حضور يافتن عموم مردم جهت تصويب قوانين ، انتخاب قضات و متصد يان امور که شالودة اين طرح را مي ساخت، مشکل ساز و غير ممکن به نظر بود . 2-            به اساس نظريه مذکور که حکومت بايد جهت اتخاذ تصاميم مهم به عموم مردم مراجعه مي کرد، تحقق اين امر گذشته از تقاضاي زمان کافي، به هزينه و خدمات و سيعي ضرورت داشت که بالاثر دستگاه حاکمه در فاصله بين دوانتخابات با مصروف شدن در تنظیم امور اعمال آرای مستقیم مردم. کمتر می توانست  به کار هاي ديگر  بپردازد. 3-      به اساس رعايت نظريه "دموکراسي مستقيم" ، تسلط فرهنگ و تفکر نازل شهروندان عادي در تصميم گيري دولت حتمي بوده و با لوسيله ازسرعت رشد وتحولات حياتي جامعه کاهش به عمل مي آمد . بنابرآن، نظريه استفاده از" دموکراسي مستقيم" معقوليت خود را از دست داد و بجاي آن طرح " حاکميت ملي " عموميت يافت . نظرية حاکميت ملي که ابتدا در چار چوب حقوقي و مدني منعکس شد ، قبل از سال 1789 در چوکات حقوق عمومي جاگرفته بود . اين نظريه، پس از به پيروزي رسيدن انقلاب کبير فرانسه به عمل پيوست و در اکثر کشورها مورد پذيرش واقع شد . طراحا ن "حاکميت ملي"عقيده دارند که نماينده ها عبارت از کساني اند که خواسته هاي ايشان تبارز دهنده خواسته هاي ملت است . هر گاهي که نماينده ها دست به اتخاذ تصميمي مي يازند . در حقيقت ملت است که از طريق ايشان مي خواهد سرنوشت خود را مشخص سازد . لهذا، با اساس قرار دادن آن، گفته مي توانيم که ارادة ملي  ريشه در اراده نماينده گان ملت داشته و به وسيله آنها تجلي مي يابد . يعني ، هر فيصله ايکه توسط ايشان صورت پذيرفته و مبتني بر آن تصاميمي اخذ مي شود ، نهايي بوده و ديگر ضرورتي براي مراجعه به آراء مردم و نظارت شهروندان بر تصاميم مذکور احساس نمي گردد. موضوعاتي که انتخابات به آن علاقمندي دارد، عبارت اند از : 1-    راي، انتخاب کردن و انتخاب شدن. 2-    اجراي انتخابات 3-    احزاب و انتخابات 4-    نظامهاي انتخاباتي الف:  راي، انتخاب کردن و انتخاب شدن - راي چيست؟ حق و يا تکليف؟ "راي عبارت از کار کرد حقوقي و تشريفاتي ميباشد که شهروندان بارعايت ضوابط و شرايط قانوني از طريق آن به انتخاب نماينده ونماينده گان مي پردازند ." 53      اين عمل حقوقی ـ سياسي راي دهنده که موجب برگزيدن نماينده يانماينده گان ميشود ، زمينة شرکت غير مستقيم آنان را در ادارة امور مساعد ميگرداند .  نظر يه پردازان قرن هجدهم در مورد عمل راي دهي، باداشتن دوطرزديد به دو دسته تقسيم مي شد. اولي را عقيده براين بود  که راي دادن حق افراد است. گروه دومي اظهار مي داشت که اين عمل يک کارکرد اجتماعي و يا تکليفي است که به شهروندان رابطه دارد . بنا برآن، در آغاز عصر دموکراسي راجع به اين موضوع دو نظر ذيل بوجود آمد : 1- نظرية حق راي 2- نظرية کار خاص راي   نظرية حق را ي اين نظريه که از جانب روسو وشاگردان وي طرح گرديد ، انعکاس دهندة اين مفهوم است که «حاکميت مردم» جمع سهميه هاي حاکميت شهروند مي باشد . بناءً ، هر شهروند حق دارد که در شکل دادن به حکومت و نظم بخشيدن به اقتدارعالي سياسي دخالت ورزيده و همکاري کند . اگر اين حق، از طريق انتخابات براي يک شهروند تجويز گردد،  راي دادن حق مشروع متعلق به فرد است . پس تصميم استفاده و عدم استفاده از آن نيز به اراده وی رابطه گرفته واورا مخيرمي سازد تا در اين مورد، خود فيصله کند.   نظرية کار خاص راي      اين طرز ديد که ريشه در انديشة "حاکميت ملي " دارد ، حاکي از آن است که هر شهروند بادادن راي وظيفه اجتماعي خود را انجام ميدهد . و اصل، "حاکميت ملي" است. چون شهروندان از ارکان و اجزاي سازنده اين حاکميت بوده و موقف بالاتر از آن را ندارند. بارناو، يکي از طرا حان اين طرز ديد نوشته است: «راي دادن چيزي جز يک کار عمومي نيست و هيچ کس در اين باب حقي ندارد . جامعه حق دارد ، درصورتيکه سود خود را در آن ببيند ، کسي را از اين کار معاف کند ، يااينکه اعمال اين قدرت را براي کسي تجويز دارد» . بنابر آن، ميتوان گفت که راي دادن يک تکليف خاص اجتماعي است. و اگر منافع جامعه ايجاب کند ، ميتواند آن را الزامي سازد و سر پيچي از آن را ممنوع و تاحد تعين مجازات براي امتناع کننده آن پيش برود ، گذشته از اين، اگر نظريه حق راي را به بررسي گرفته و احکام مربوط به آن را مرور کنيم، مي بينيم که اين طرزديد ، موارد ذيل را در برمي گيرد :  راي محدود  راي همه گاني   1- راي محدود از آغاز قانوني شدن انتخابات جهت گزينش نماينده گان و فرمانروايان ، اشخاص و مراجع قانون ساز در صدد شدند تا مقرراتي را وارد قوانين اساسي و انتخابات  سازند، که به اساس آن، اداره امور در اختيار عوام الناس قرار نگيرد ، اين طرز تفکر ،از لحاظ اجتماعي  پس از ايجاد و مسلط گرديدن مناسبات سرمايه داري در کشور هاي پيثرفته بوجود آمد. بورَژواها و بالاخص سرمايه داران بزرگي که به تازه گي قدرت سياسي را از اختيار اشراف و نجبا خارج ساخته بودند، آرزو داشتند که اين امتياز را توسط نخبه گان و شايسته  ترين هاي جامعه، حفظ و حراست کرده و خطر نفوذ مردم عادي در مراجع تصميم گيري را از طريق مذکور منتفي سازند . به همين اساس، تلاش ورزيدند تا شرايطي در قوانين وضع گردد که برمبناي آن حق راي براي شهروندان محدود ساخته شود . بابجا آمدن اين امر، شرايط محدود سازي ذيل  قانوني  گرديد و به اجرا در آمد : - شرط مالياتي - شرط شايسته گزيني   شرط مالياتي به اساس اين شرط، حق راي به آنهايي اختصاص مي يافت که مقدار معين ماليات مستقيم را تحت عنوان «ماليات انتخاباتي» به دولت مي پرداختند . ميزان ماليات مذکور از طريق قانون به ترتيبي تعين مي گرديد که با تادية آن ، امکانات مادي راي دهنده در حد قابل ملاخطه اي تثبيت مي شد . طراحان اين نظر مي گفتند که ماليه دهنده گان مذکوراند که قدرنعمات مادي جامعه را بيشتر از ديگران دانسته و در نگهداري وحفظ آن که متعلق به ملت است ،از لحاظ روحي و معنوي پابندي نشان مي دهند . همين ها اند که تحميلات وارده از طريق تصاميم حکومتي مبتني برتهية مدارک قابل پرداخت را بدوش کشيده و بردرستي و نا درستي برنامه هاي روي دست آمده از جانب دستگاه رهبري دولت، و قوف کامل دارند . لهذا ، جمع مذکور مستحق اند، تا توسط رفتن به پاي صندوق هاي راي، سر نوست اداره کشور را رقم زنند. در برخي از کشورها، اين شرط در رابطه به تملک مردم برحدود معيني از اراضي مطالعه مي گرديد و در قرن 19 اسباب بروز رقابتهاي جدي ميان اشراف زميندار وبورژواهارا جهت رسيدن به قدرت  فراهم آورد . ازاثر به وجور آمدن اين رقابت ها ميان ايشان، شرايطي تهيه گرديد که اشراف زميندار بر رقيب بورژواي خود فايق آمد و کرسي قدرت در کشور را به طبقة خود کمايي کرد.   شرط شايسته گي ياشايسته گزيني بنابر ايجابات اين شرط ، حق راي به کساني تجويز مي گرديد که بايد سواد خواندن و نوشتن را دارا مي بودند . پيشنهاد کننده گان اين طرح، مخالفين خود را نيز داشتند. به عقيده مخالفين ايشان، محروم کردن بي سوادان از حق راي موجب بوجود آمدن نوعي از اليگارشي اجتماعي بجاي دموکراسي مي شود. اين دور از انصاف است که بخش بزرگي از جامعه را ناديده گرفت و از حق مسلم شان محروم ساخت . شرط مذکورمردم را به دوبخش شهروند که در متن جامعه جا دارد و غير شهروند که خارج از آن زندگي مي کند، مجزا مي سازد. علاوه برآن،شايسته گزينان اکثر کشورهاتا کيدمي ورزيدندکه راي دهنده بايد توانايي اين را داشته باشدتابااستفاده از مطبوعات، کتب، رسايل و وسايل خبري حقايق را دريافته و به اين ترتيت موضع سالمي  را برگزيند. موضعي که بالوسيله به حفط آزادي اراده خويش پرداخته و به انجام وظيفه بسيار مهم راي دادن جهت گزينش فرمانروايان و نماينده گان مطلوب مبادرت ورزد . به اساس مرعي بودن اين گونه محدوديت در اعطاي حق راي براي شهروندان ، ديده مي شود که در کشور هاي مانند شيلي ( چلي ) و فليپين، راي دهنده بايد از سوادخواندن و نوشتن برخور دار باشد. به همين ترتيب، در بعضي از ايالات جنوبي امريکا اين شرط قيد گرديده است که آنهايي که به پای  صندوق راي مي روند، بايد به اثبات برسانند که استعداد خوانش قانون اساسي ايالتي خويش را  دارند. و در برخي از ايالات ديگر حتي دادن توضيحات کافي در مورد قانون اساسي نيز يکي از شرايط دريافت حق راي مي باشد . علاوه بر محدوديت هايي که بر شمرده شد . تاريخ انتخابات شاهد  تعميل محدوديتهاي ديگري نيز بوده است که برروند نماينده گزيني اجتماعات بشري سايه افگنده است . و اين محدوديت ها عبارت انداز: - محدوديت جنسي - حدوديت نژادی   محدوديت جنسي اين محدوديت عموماً در جوامع مرد سالار وضع گرديده و مبتني برآن، زنها حق نداشتند در انتخابات شرکت ورزند . محدوديت مذکور براي اولين بار در سال 1890 در ايالت "وايو مينگ" امريکا و به تعقب آن در تعداد ديگري از ايالات اين کشور، ممالک تحت الحمايه انگليس و اروپا از بين برده شد. همچنان، ممنوعيت اشتراک زنان در انتخابات فدرال در ايالات متحدة امريکا در سال 1920 ودر بريتانيا درسال 1928 از بين رفت . فرانسه و موناکو ممالک ديگري بودند که درسالهاي 1944 و 1964 اين محدوديت را برطرف کرده و حق سهم گيري زنان در انتخابات را وارد قانون ساختند .   محدوديت نژادي برخورد متعصبانه و تبعيض آميز عده يي از فرمانراويان و حکومات وابسته به اقوام و ملل حاکم برسرنوشت اقليت هاي قومي، ملي و نژادي در يک کشور، سبب گرديده بود تا اين محدوديت بر محکومين مذکور وضع شده و بالوسيله حق اشتراک آنها در انتخابات زايل گردد. به گونه مثال ميتوان از محروم گرديدن يهودها در آلمان نازي و سيا هان در عده يي از ايالات جنوبي امريکا و افريقاي جنوبي ياد آورشد.   2- راي همگاني   در اين نوع رای و یا انتخابات، با اينکه محدوديتهاي مالياتي، شايسته گزيني، جنسي و نژادي و جودندارد. ولي فارغ از يک سلسله محدوديت هايي نمي باشد که قوانين اساسي و يا انتخاباتي کشورها با وضع شرايطي آن را مرعي ميدارند . به گونة  مثال مي توان از شرايط ذيل نام برد :  تابعيت  عمر        وضع رواني       اهليت اخلاقي    داشتن وظايف دولتي ايکه اصولاحق دادن راي ازکارمندرازايل ميسازد .  تخطي از مقررات انتخاباتي در جريان راي دهي . انواع را ي انواع راي به ترتيب ذيل شناسايي شده است : راي فردي و راي اجتماعي راي برابر و راي چند گانه راي اختياري و راي اجباري راي وکالتي و راي مکاتبه ي راي علني و راي مخفي  راي تکنام و راي چند نام ليست بسته و ليست باز   الف: راي فردي و راي اجتماعي راي فردي آن نوع رایي راگونيد که به شخص شهروند تعلق داشته و او مي تواند که آن را در محل اقامت و يا کار خويش به شخص مورد اعتماد خود بدهد. ولي ، هر گاهي که يک شهروند نسبت عضويتي که در يک گروه اجتماعي ، تشکل اقتصادي و يا حرفه يي داشته و حق راي به همين اعتبار براي وي تجويز گردد، اين راي را راي اجتماعي گويند .   ب: راي برابر و راي چند گانه راي برابر به آن گونه راي اطلاق مي شود  که يک فرد شهروند در تمام حالات داراي حق يک راي است . او مي تواند که از اين راي جهت گزينش کانديد مورد نظر خود استفاده کند . راي  چند گانه که در شرايط امروزي چند ان معمول نيست، به آن رايي گفته مي شد که يک شخص نظر به موقف اجتماعي خاصي که داشت ، حق اين را در مي يافت تا به صفت نماينده اعضاي صغير خانواده اش نيز راي بدهد. و يا اين که، علاوه براعطاي راي به شخص مورد نظرش يک راي ديگر را نيز به شکل فوق العاده در اختيار داشت تا از آن استفاده کند. علاوه بر آن، پيش از سال 1951 ميلادي، درانگلستان معمول بود که يک شخص در حالي که مي توانست يک راي را در حوزه انتخاباتي محل کار خويش به صندوق باند ازد، پيوسته براین، حق اين را نير. داشت تا وارد حوزه انتخاباتي دانشگاهي که در َآن تحصيل کرده بود شده و يک راي ديگررا در حوزه مذکور به کار ببرد .   ج: راي اختياري و راي اجباري راي اختياري عبارت از رايي مي باشد که شهروند حق دارد تا در مورد اشتراک و يا عدم آن در انتخابات، آزادانه تصميم بگيرد. در اينصورت ، هیچ گونه تعميلاتي از جانب مراجع مسئول جهت اتخاد موضع موافق و يا مخالف در اين مورد در کار نيست. ولي، در راي اجباري وضع به گونه ديگري است . دراين طرز اعمال راي، هر شهروند مجبور و مکلف است تا به پاي صندوق راي رفته مکلفيت اعمال راي را بجا آورد . منطق توسل به اين شيوه عمدتاً در علاقه نگرفتن شهروندان به پروسه انتخابات و گرداننده گان چرخ سياست يا بيهود ه پنداشتن اين کار در گزينش سياست بازاني که به نظر ايشان راي مردم را به مسخره مي گيرند، متبارزمي گردد. بناً، دستگاه هاي قانون گذاری در بعضي از کشورها جهت جلوگيري ازاين نقص، اشتراک شهروندان در انتخابات را اجباري ساخته و جهت تحقق اين امر، براي متخلفين جزاي نقدي تجويز کرده اند. راي  اجباري در ممالکي چون ، بلژيک ، لوکزا مبورک، هالند و چند کانتون از کنفد را سيون کشور سويس رواج دارد .   د: راي و کالتي و راي مکاتبه ي 1- راي وکالتي راي وکالتي هنگامي اعمال مي شود  که شهروند نسبت معاذيري که دارد وارد حوزه انتخاباتي شده نمي تواند. مثلاً، کسی که معلول يامريض است، نظامياني که بخاطر مناسب نبودن موقعيت کاري شان نمي توانند وارد حوزات راي دهي گردند، مسافرين و غيره. در اينصورت، شهروندان مذکور حق دارند تا جهت سهم گيري در انتخابات، به گرفتن وکيل متوسل گردند. اين در حالي است که استفاده از چنين شيوه ، اکثراً باتقلبات، اعمال فشارها و حق تلفي هاي زيادي همراه بوده است . ولي ،استفاده از تدابير تجربي ايکه در اثر کار برد شيوه مذکور بدست آمده است، تاحد قابل ملا حظه ي اين تقايص برطرف و به شرحي که مي آيد مورد استفاده مي باشد :  در کشور فرانسه، دريانوردان، نظاميان، کا رمندان فرانسوي مقيم خارج و خدمه هاي تجارتي مي توانند از راي وکالتي استفاده کنند .  در انگلستان اين راي براي اعضاي قواي مسلح کشور مختص مي باشد.  درسوريه تنها همسران مي توانند که به وکالت يکديگر راي بدهند. در هالند يکي از اعضاي خانواده و يا شخص با اعتباري که در محل زندگي شهروند وکيل پذير بود و باش دارد، حق اين را  دارا مي باشد تا به صفت وکيل وي اعمال راي کند.   2- راي مکتوبي راي مکتوبي هنگامي مي تواند مورد پذيرش قرار گيرد که راي دهنده قبل از تدوير انتخابات تشريفات قانوني راي دهي را انجام داده باشد . اين گونه اعمال راي، در ممالکي چون آلمان فدرال طبق قانون انتخابات 1954 و در بريتا نيا به ترتيب ذيل صورت مي گيرد : - در شهروند راي دهنده بايد هژده روز قبل از برگزاری انتخابات  کارت و تکت راي دهي خويش را در حالي براي مسئول انتخابات بفرستد که در روي تکت از صورت خانه پري کارت توسط خودش اطمنان دهد. - در انگلستان اين طريقه وقتي مي تواند قانونيت کسب کند که قبل از تدوير انتخابات راي دهنده اسم خود را در کتاب مخصوص ثبت نام راي دهنده گان مکتوبي ثبت کرده باشد . بعداً تکت راي خود را يکجا باورقه اي به آدرس مسئول انتخابات حوزه ايکه شهروند مذکور حق اعمال راي در آن را دارد،  بفرستد .   ذ: راي علني و راي مخفي راي علني به اساس تجربيات حاصله از روند تاريخي انتخابات منطق استفادة خويش را از دست داده است . چون، در جريان راي دهي ثابت گرديده است که اکثر راي دهنده گان در هنگام اعمال راي به اين شيوه، نسبت تحت تاء ثير قرار گرفتن از لحاظ اخلاقي درحد حياي حضور ، تهديد شدن درپايان مراسم انتخابات، مورد انتقام جويي قرار گرفتن و غيره  متضرر گرديده ويا جبراً به دادن راي براي آنهايي که قصد اعطاي راي برايشان را نداشته اند، وادار ساخته شده اند. با آنهم، متفکريني چون «مونتسکيو» و «روبيسپير»  بر تأئيد اين شيوه پافشرده اند . ايشان را عقيده بر اين است که شهروند عادي در انيصورت مي تواند به گزينش بهتر از راهنمايي خبره گان وسرشناسان دست يا بند و يا با بکار برد اين شيوه درجه شجاعت مردم بالا رفته و از تحت تاثير تعميلات وزور گويي آزاد مي شوند . علاوه بر آن، راي علني پس از ايجاد اتحاد شوروي، در مربوطات آن رايج گرديد. مبتنی بر آن، و راي دهنده گان بابلند کردن دست موضع خود در مورد را اعلان مي کردند .   ر: راي تک نام و راي چند نام : راي تک نام در صورتي مورد استفاده قرار مي گيرد که در حوزه انتخاباتي تنها يک کرسي موجود باشد . دراينصورت ،راي دهنده گان به کانديد دلخواه خود راي مي د هند . اين شيوه لزوماً درانتخابات رياست جمهوري به کار رفته و همچنان در کشورها يي که داراي حوزه هاي کوچک انتخاباتي باشند نيز مورد استفاده قرار مي گيرد . ولي ، راي چند نام در حوزه هايي بکار برده مي شود  که داراي کرسي هاي متعدد بوده و براي احراز هر يکي از آنها ميان کانديدان شامل ليستها رقابت صورت گيرد. بناً، راي دهنده گان بايد براي فهرستي از نام هايي راي دهند که در ليست خاص قيد شده است. اين شيوه با در نظر گيري فوائيدي که راي تک نام براي راي دهنده دارد، آنقدر پذيرفتني نيست . چون ، در طرز راي تک نام هر شهروند مي تواند با تمام صفات کانديد مورد نظر خويش آشنايي حاصل کرده و به گزينش دقيق توسل جويد . در حالي که در راي چند نام که به آن آراي ليستي نيز گفته مي شود.اين ارجهيت موجود نبوده و بر مبنای آن ، راي دهنده گان بي آنکه بدانند براي چه کسي راي داده اند، باليستي از نام شخصيت هاي ناشناس مواجه مي گردند، بکار برد اين دو شيوه، عمدتاً  وابسته به نظامهاي انتخاباتي چون اکثريتي و يا تناسبي مي باشد .  در نظام اکثريتي عموماً از طرز راي تک نام و در نظام تناسبي از طرز راي چند نام و يا آري ليستي استفاده به عمل مي آيد .   ز: ليست بسته وليست باز : ليست بسته به آن ليستي گفته مي شود که راي دهنده باید بدون کم وکاست، فهرستي از نامهايي را در ليستي که درآن به صفت کانديدان يک حزب خاص درج است ، تائيد کرده و ليست مذکور را به صندوق باندازد . ولي ، درليست باز شهروند حق دارد تا دراطراف بعضي از نامها دايره کشيده و به اين ترتيب عدم رضائيت خود در دادن راي براي آن را وانمود کند، و يا اينکه بجاي آن نام کانديد ديگري را که در لیست موجود است نشانی کند و یا از ردیف های پایین و بال ببرد آنگاه ليست را وارد صندوق سازد .   ب-  اجراي انتخابات در اين مبحث موارد ذيل در نظر گرفته مي شود : -   حوزه بندي انتخاباتي 2-   فنون تعين و تشخيص هئيات راي دهنده 3- راي  گيري ، قرائت آرا و اعلام نتيجه 4-   مجازات تقلبات  درانتخابات5-  دعا وي انتخاباتي نسبت ضروري نبودن تشريح تمام فاکت های مذکور، تنها به بحث روي حوزه بندي انتخاباتي که ضروري پندا شته مي شود، مي پردازيم .   - حوزه بندي هاي انتخاباتي اين عمليه به تعداد نفوس وجغرافياي سکونت شهروندان دريک کشورعلاقمندي نشان مي دهد .  چون، هر نماينده منتخب، از جمع تعدادي برگزيده مي شود که قوانين اساسي و يا انتخاباتي يک مملکت آنرا معين مي دارد . و اين تعداد از بدنه کوچکي ازمجموع نفوس جامعه اي  است که در يک سرزمين زندگي دارند. و سرزمين مذکور جهت بوجود آمدن تسهيلات درجريان انتخابات بايد به حوزه هاي انتخاباتي تقسيم گرديده و تناسب ميان تعداد نفوس هر حوزه و کرسي هاي پارلمان مشخص شود. تا اينکه انتخابات به شکل عادلانه برگزارگرديده و حق هيچ شهروندي در جريان راي دهي تلف نشود . ازاین رو است که در قوانين اساسي و يا انتخابات دراکثر ممالک ، تعداد کرسي هاي پارلمان معين بوده و اين مسئله نيز و ضاحت مي يابد که يک نماينده بايد از جانب چه تعدادي از راي دهنده گان انتخاب شود.مسئله مهمي که در اين رابطه بايد به آن توجه صورت گيرد ،عبارت از اين است که حوزه هاي انتخاباتي از لحاظ تعداد، وسعت و ميزا ن جمعيت ثابت نمي ماند، چون، با ازدياد نفوس در نفس حوزه، کوچ کشي از آن و سکونت پذيري شهروندان مراجعه کننده در آن در مقاطع مختلف زماني، مي تواند که اسباب دگرکوني وضع در حوزه ها را فراهم آورد. بناً، لازمي است که در فاصله بين دو انتخابات،احصاية دقيق نفوس حوزات گرفته شده و به اساس آن به تقسيم کرسي ها پرداخته شود.   ج- احزاب سياسي و انتخابات جهان پيشرفتة امروزي که عمدتاً توسط نظام هاي يک حزبي ، دو حزبي و چند حزبي اداره مي گردد . مبتني برآن ، درممالکي که داراي يکي ازاين نظامها استند، شرايط برگزاري انتخابات در آن ها طوري عيار شده  واعتبار قانوني مي يابد که ادارة مسلط برآن تاکيد ورزيده و مناسبات اجتماعي وسطع رشد فرهنگي مردم ايجاب آن را مي کند. بناً، کارکرد اين نظامها در براه اندازي انتخابات به شرح ذيل متجلي ميگردد:   1- نظام يک حزبي اساس نظام مذکور که در آلمان نا زي و اتحاد شوروي گذاشته شد . عموماً براي حکومات اقتدارگرا و دکتاتوري پسند معقوليت دارد.  دراين نظام، دستگاه رهبري حزب حاکم است که کانديد مورد نظر خويش را وارد حوزه هاي انتخاباتي کرده و زمينة  بدست آوردن آراء  راي دهنده گان به او را تهيه مي بينند. قانون انتخابات در نظام هاي يک حزبي به گونه ي تنظيم مي گردد که به اساس آن محدوديت هاي مشخص جهت حقوقي گرديدن شخصيت راي دهنده وضع شده و به اين ترتيب ، از نامزدي کانديد هاي گوناگون در انتخابات جلوگيري بعمل مي آيد. معتقدين به اين طرز ديد چنين مي پندارند که حکومات ايجاد شده از جانب حزب حاکم، ممثــل اراده طبقات محتاج جامعه که داراي اکثريت مطلق استند، بوده و هرگامي که برميدارد هدف از آن مساعد ساختن شرايط زندگي براي همه مردم است .   2- نظام دو حزبي در کشو هايي که نظام دو حزبي برسرنوشت جامعه حاکم است ، رعايت قوانين انتخاباتي در آن، از مشکل شهروندان درجريان راي دهي کاسته و شرايط گزينش را بسيط مي سازد . در همين نظام است که انتخاب کننده دربرگزيني کانديدای دلخواه خويش کمتر به تردد و سردرگمي مواجه مي شود. چون، نظريات و ديدگاههاي رقيبان انتخاب شونده که نماينده گي از دو حزب را مي کنند، مشخص بوده و هر کدام باشعارهاي خاصي که دارند وارد عرصه مي گردند. در نظامهاي دو حزبي، موضوع بسيط بودن معادلة انتخابات به اين مسئله  نيز رابطه دارد که هر يکي از آن  مي تواند با کسب اکثريت لازم آرا برنده گرديده و به تشکيل حکومت بپردازد . حکومات مولود نظامهاي دو حزبي که از پشتيباني ثابت و مطمئن در پارلمان برخورداراند . به ندرت به خطر انحلال مواجه مي شوند . چه ، که اگر احزاب مذکور مانند حزب هاي مطرح در انگلستان از انضباط مناسب تشکيلاتي بهره داشته باشند .   3- نظامهاي چند حزبي نظامهاي چند حزبي طبيعتاً در ممالکی معمول است که اجتماعات مسکون درآن ها از لحاظ طبقاتي، نژادي، قومي، ديني و مذهبي يکسان نمي باشند. ناهمگوني هاي مذکور همان طوري که اسباب تبارز ايديولوژي ها، عنعنه، سنن، فرهنگ و مدنيت خاص مربوط به هر گروهي از آن ها را مهيا مي سازد. به همين ترتيب، شرايطي را نيز فراهم مي آورد که متناسب به آن احزاب و سازمانهاي سياسي نيز شکل مي گيرد . با بوجود آمدن و شرکت چنين احزابي در مبارزات انتخاباتي اين کشورها، مسلم است که نظريات و خواسته هاي گوناگون سياسي، ايديولوژيک، اجتماعي و اقتصادي از جانب آنها مطرح گرديده و هر کدام بخشي از جامعه را به دنبال مي کشند . پس، با ارائه  ديدگاهها و توقعات ناهمگون از جانب شان است که راي دهنده گان در اثر استماع آنها دچار سردرگمي فکري گرديده و در تصميم گيري خود به مشکل مواجه مي شوند. با اينکه در چنين کشورها، از طريق آزاد بودن اتباع در گزينش نماينده گان دموکراسی بهتر تحقق مي پذيرد . ولي ، نقص عمدة آن اين است که کمتراحزابي اين توانايي را درمي يا بند تا اکثريت پارلماني را بدست آورده و از طريق مذکور يک حکومت مقتدر و باثبات را ايجاد کنند. از اينکه حکومات در اين نوع نظامها مولود شکل گيري ائتلافها ميان احزاب مي باشد، ثبات آنها در پابند ماندن شان به تعهداتي که مي کنند، ارتباط مي گيرد به محکم و يا شکننده بودن ائتلافاتي که به اساس منافع مشترک خويش آن را پي مي ريزند.   د- نظامهاي انتخاباتي عملیه انتخابات نماینده گان  در جهان ، علي العموم با دو نظام انتخاباتی ذيل سروکار دارند : - نظامهاي اکثريتي     - نظامهاي تناسبي .  به همين ترتيب ، اين نظامها نيز به شعبات ذيل تقسيم مي شوند . - نظام اکثريتي  يک مرحله ي یا ساده و نظام اکثريتي دو مرحله ي - نظام تناسبي کامل و نظام تناسبي نزديک   1- نظام اکثريتي ساده ، یا یک مر حله ای در نظام اکثريتي ساده، انتخابات در يک مرحله صورت پذيرفته ودر نتيجه، کانديدایي برنده مي شود که رای بیشتر در انتخابات را بدست آورده باشد. از اين شيوه در انگلستان جهت انتخاب نماينده گان مجلس عوام و در امريکا براي انتخاب سناتورها استفاده به عمل مي آيد . ازشيوة انتخاباتي مذکور مي شود که بخاطر انتخاب يک نماينده در  يک حوزه راي دهي  و يا چند نماينده استفاده به عمل آید. به گونه يي که، در صورت موجوديت اضافه تر از يک نماينده در يک حوزة انتخاباتي که به اساس لیست باید صورت پزیرد، راي دهنده گان مي توانند برروي کارت هاي راي دهي خويش نام چند کانديد را نوشته و به اين ترتيب نقش خود در انتخاب نماينده گان پارلماني را انجام دهند. بناءً ، در حوزه هايي که داراي چند کرسي مي باشند، کانديد ان مي توانند با در نظرداشت تعداد کرسی ها در حوزۀ انتخاباتی، با دريافت آراء  بیشتر ، با الترتیب برنده شوند. در این نظام ، احزاب کوچک در برابر احزاب بزرگ شکست می خورند . و نظام مذکور زمینه رفتن جامعه به سوی دو حزبی شدن را مساعد می سازد .   نظام اکثریتی دو مرحله یی   نظام اکثريتي دو مرحله يي هنگامي در نظر گرفته مي شود که کانديدان يک حوزه  راي لازم را که عبارت از نصف آراء جمع يک باشد ، بدست آورده نمی توانند . در اين صورت انتخابات براي بار دوم دايرمی گردد. مثلاً ،در يک حوزه سه کرسي وجود داشته و بخاطر بدست آوردن آن ها کانديدان پنج حزب به رقابت مي پردازند. در اين صورت، اگر کانديدهاي مذکور هيچ کدام موفق به اخذ اکثريت مطلق آرا  نگردند، ايجاب مي کند که جهت تعين گرديدن سر نوشت هر سه کرسي انتخابات برای بار  دوم براه انداخته شود.  دراين دور، بدست آمدن نتيجه به اساس اکثريت نسبي یعنی آن کاندید ا و یا کاندیدایی که آرای بیشتر نسبت به رقیب و یا رقبای خویش را کمایی کنند ، با الترتیب برنده گردیده و به این شکل مشکل عايده راه حل مي یابد .   نظامهاي تناسبي نظامهاي مذکور اکثراًًًً در ممالکی مرعي است که در آنها کثرت احزاب وجود دارد. این نظام ، بخاطر رفع معا ذیر نظام اکثریتی به وجود آمد . چون در نظام اکثریتی تعداد آرایی را  که با زندگان هر حوزه کسب کر ده اند، از محاسبه خارج می شود . بی نماینده ماندن آرای با زندگان اکثرآ موجب این می گردد که برنده ها با آرای ضعیف به پارلمان راه یابند.دراینصورت این پارلمان ازاکثر یت قاطع شهروندان نمایندگی کرده نتوانسته وباضـــعف اعتبارمواجــه می شود. جهت به اجرادر آمدن نظام تناسبی از روش های ذ یل استفاده می گردد : - تعین ضریب انتخاباتی - تعین معیار واحد - ضریب ملی بدست . الف- ضریب انتخاباتی :* بخاطر تعین این ضریب در یک حوزۀ انتخاباتی، نخست تعداد آرای قابل محاسبهُ ریخته شده در صندوقها( غیر از آ راء پوچ و باطل ) تثبیت می گردد . بعدآ ، تعداد مذکور بالای کرسی های تجویز شده در این حوزه ، تقسیم می شود. نتیجه بدست آمده از آن، عبارت از ضریب انتخاباتی می باشد . به گونهُ  مثال اگر در یک حوزه پنج کرسی نمایند گی موجود باشد و سه  حزب بخاطر بدست آوردن آن به مبارزه بپردازند . درین صورت اگرآرای ریخته شده قابل محاسبه درصندوق ها600000                             *- دکتور منوچهر طباطبایی موتمنی در کتاب خود تحت عنوان "حقوق اساسی" این ضریب انتخاباتی  را بنام ضریب حوزه ای معرفی کرده است                                                                                         باشد،ضریب انتخاباتی حوزه عبارت است از   120000    =   600000                  5                                                                                            بعد از آن ، اگر تعداد آرای قابل محاسبه بین 3 لیست را به ترتیب ذیل توزیع کنیم:             لیست    الف          255000                           "       ب           215000                   "       ج           13000                                  600000     آنگاه ، با استناد به ضریب انتخاباتی می بینیم که لیست هابه اساس آرایی  که بدست آورده اند برنده چند کرسی شده می توانند     لیست  ها   آراء   ضریب انتخاباتی   تعداد نماینده   آراء باقیمانده الف 255000 120000 2 15000 ب 215000 120000 1 95000 ج 130000 120000 1 10000   طوری که دیده  می شود ، سر نوشت 4 کرسی معلوم شد و تکلیف یک کرسی بافیمانده  نا معلوم  است. این در حالی است که از هر لیست تعدادی از آرا بدون نماینده  بافیمانده  است . جهت روشن شدن سر نوشت باقیماندها باید از معیار واحد استفاده گردد .   ب- معیار واحد:  این معیار در حالی تحقق می پزیرد که ضریب انتخاباتی پیش از شما رش آراء توسط قانون مشخص گردیده باشد . درا ینصورت ، ضریب مذکور بالای آرای حساب شده در حوزه ها تقسـیم می گردد . و به این تر تیب ، کرسی هایی که باید به هر حوزه تجویز شود، تعین می گردد . از اینکه در معیار واحد  کرسی های مر بوط به حوزه ها قبل از شما رش آرا مشخص نمی گردد، این امر به شمارش آرا رابطه گرفته و معیار واحد که از جانب قانون وضع می شود در سراسر کشور به گونه همسان مورداستفاده قرار می گیرد.   به گونهُ  مثال ، اگر معیار واحد برای توزیع یک کرسی ، در قانون 20000 تعین شده باشد و تعداد کل آرا در یک حوزه 340000  حساب گر دیده باشد . آرای مذکور  به ترتیب ذیل میان 4 لیست توزیع می شود.       لیست   رای   معیار   تعداد نماینده   با قیمانده ها الف   96500   20000 4 16500 ب   88450   20000 4 8450 ج   78000 20000 3 18000 د 77150 20000 3   17150   درین صورت می بینیم  که لیست الف دارای 4 نماینده و 16500 رای  با قیمانده ، لیست ب دارای 4 نماینده و 8450 رای باقیمانده لیست ج  دارای 3 کرسی و 18000 رای باقیمانده و لیست د دارای 3 کرسی و 17150 رای باقیمانده است . طوری که دیده می شــــود در ضــــریب واحد نیز سر نوشــــت با قیــــمانده ها مـــعلوم نشده اسـت .     ج – ضریب ملی :   بخاطر معلوم گردیدن ضریب ملی ، تعداد آرای حساب شده در تمام کشور بر کرسی های پارلمان که توسط قانون معین گردیده است ، تقسیم    می شود . حاصل این تقسیم عبارت از ضریب ملی است . از اینکه استــفاده از ضــریب ملی با عث تلف گردیدن وقت زیاد شـــده وطریق اجرای آن بی نهایت پیچیده می باشد. استفاده ازآن آنقدرها معمول نیست. قراری که در فوق دیده شد، سر نوشت باقیمانده ها از طریق تعین ضریب انتــــخاباتی حوزه ای و ضــــریب  واحد مشــــخص نگردید . بنا بر این ، بــخاطر رفع این مشکل از نظام های تناسبی کامل و تناسـی نزدیک اســــــتفاده به عمل می آید.   الف- نظام تناسبی کامل:   دراین نظام ، کرسی باقیمانده به اساس آرای باقیمانده در لیست های متعلق به هر حزب با در نظر داشت  ضابطه معیار واحد و یا احتمالآ ضریب ملی در سطح کشور  توزیع می شـود. مثلآ اگر در سطح کشور شش حزب در رقابت با هم قرار داشته باشند و احزاب مذکــــور هر یــــک دارای آ رای کل باقیـــــمانده ذیل با شــند:   حزب –     الف                      250000 "          ب                       130000 "          ج                       120000 "          د                       150000 "        هــ                      94000   و معیار واحد تعین شده به اساس قانون 90000 باشد، احزاب رقیب بالتریب کرسی های ذیل را بدست می آورند:   احزاب   تعداد نماینده   با قیمانده   الف 2       70000 ب 1 40000 ج   1   30000   د 1 60000 هــ 1 4000         الف- نظام تناسبی نزد یک : در نظام تناسبی نزدیک سر نوشت انتخابات یک حوزه در خود آن حوزه تعین می گردد . به گونه ای که تعداد کرسی های حوزه قبل از آغاز انتخابات توسط قانون تثبیت می شود . از آن به بعد توزیع کرسی ها میان لیست های احزاب در دو مر حله صورت می گیرد . در مر حله اول  آرای محاسبه شده در حوزه تقسیم کرسی ها می گردد تا از این طریق ضریب انتخاباتی معین شود. به گونه مثال اگر آرای محاسبه شده در یک حوزه 780000 و تعداد کرسی ها 4 باشد . در این صورت ضریب انتخاباتی 195000 تثبیت می گردد . اگر در حوزه مذکور 3 حزب بخاطر بدست آور دن کرسی ها به رقابت بپردازند . توزیع آرا بر جست ذیل صورت می پزیرد:     لیست ها     آرا     تعداد نماینده     با قیمانده ها   الف 345000 195000   1   150000 ب   223000 195000     1     128000   ج 212000 195000   1 117000        طوریکه دیده می شود سر نوشت 3 کرسی تعین گردیده و تکلیف یک کرسی دیگر باقیمانده است . در مر حله دوم باید سر نوشت یک کرسی با قیمانده تعین گردد . به این خا طر از دو شیوه ذیل استفاده صورت می گیرد : 1-    از طریق حد اکثر باقیمانده 2-     از طریق پیدا کردن حد اوسط قوی    -          حد اکثر باقیمانده  : با تحقق این شیوه، یک کرسی باقیمانده باید به لیست الف توزیع گردد. چون طوری که در جدول و فوق ملا حظه می شود تعداد آرای باقیمانده آن از تعداد باقیماندۀ لیست های ب و ج اضافه است .   -          حد اوست قوی در صورت اجرای این شیوه ، نخست از همه یک یک کرسی مجازی بر کرسی های توزیع شده برای لیست ها اضافه می شود . در مرحله  بعدی تعداد باقیمانده هر لیست بر تعداد کرسی های اصلی آن که  عبارت از کرسی های اصلی جمع یک کرسی مجازی می باشد ، تقسیم می گردد . دراینصورت می بینیم که:   لیست ها تعداد آرا حد اوسط   الف   150000 1+1 75000 ب   128000 1+1 64000   ج   117000 1+1   58500   قراری که ملا حظه می گردد حد اوسط لیست الف بیشتر از لیست های ب و ج است . بنا بر این ، یک کرسی با قیمانده برای لیست الف توزیع می شود   پيشينة برگزاري انتخابات در افغانستان قبل از بوجود آمدن قانون انتخابات دردهة دموکراسي ، طرز اعمال راي در حوزه هاي انتخاباتي خيلي ساده وبسيط بود. دستگاه حاکم به اساس ضرورتي که جهت تدوير انتخابات بخاطر گزينش نماينده گان مردم در پارلمان احساس مي کرد، موضوع را براي رؤساي تنظيميه، نايب الحکومه ها و واليان با معرفي آنهايي که بايد به صفت نماينده به مرکز بيايند، اطلاع مي داد. آنگاه، عدة محدودي از موي سفيدان و اهالي ساکن در مراکز شهري  وارد محل برگزاري مراسم گزينش مي گرديدند. بعداً، حاکم يا قاضي محل که قبلاً باکانديد ويا کانديدان ملاقات کرده و موضوع را به آگاهي شان رسانيده بود، پيرامون شخصيت و سجاياي آنها حرف مي زدند .در ختم صحبت ،از اهل همايش تقاضا مي کردند تا با بلند کردن دست به کانديد مورد نظر خود راي دهند. اين تشريفات در اندک زمان به پايان رسيده و وثيقة مربوط به معرفي نماينده از جانب محکمه تهيه ونمايندة مذکور بخاطر اشتراک در لويه جرگه و يا پارلمان عازم کابل مي گرديد . مير محمد صديق فرهنگ راجع به انتخابات پارلمانی دورة نادر خان که گوياي براه افتادن انتخابات باچنين شيوه مي باشد، مي نويسد: «چندي بعد از تصويب قانون اساسي مجلس اعيان مرکب از بيست و هفت نفر تماماً به انتخاب شخص شاه تاسيس شد و به دنبال آن در سال  1932 شوراي جديد مرکب  از يک نفر از هر حکومتي و دو نفرازشهر کابل به راي گيري شفاهي وعلني به ميان آمد . طبعاً بحش بزرگ اعضاي اين مجلس را بلي گويان حکومت تشکيل ميداد که به صوابديد حاکم محلي و صحة رياست ضبط احوالات به کابل فرستاده ميشدند. معذالک چون مقامات مذکور هنوز کاملاً به اوضاع در اطراف و اکناف مملکت مسلط نبودند، تعداد محدود از اشخاص داراي فکر و راي مستقل نيز در مجلس راه يافتند. اينان سعي کردند که به رهبري عبدالعزيز خان وکيل قندهار که از روشنفکران آن شهر بود ، هستة گروه مستقل و مخالف دولت را در شورا پي ريزي کنند. اما نادر شاه به ايشان مجال نداد . عبدالعزيز خان را قهراً از مجلس اخراج نمود و سائرين را تهديد و از مخالفت باز داشت . بعد ها در اثر درخواست تحريري مردم قندهار جهت باز گشت عبدالعزيز خان به آن شهر شاه او را به عنوان مدير مطبوعات در وزارت خارجه مقرر کرد .»54 اين در حالي بود  که اکثر خوانين و متنفذين قومي که با داشتن تسلط بر قبايل و اقوام مربوط به خويش  اگر وارد پروسة انتخابات مي شدند ، موفقيت ايشان حتمي بود . چون، از يک طرف مردم بخاطر نفوذ چندين بعديي که اينها در ميان ايشان داشتند براي آنان راي می دادند، و از جانب ديگر، حکام محلي نيز نسبت وفاداريي که گروه مذکور به دولت نشان مي داد، در برابرآن ممانعتي ايجاد نمي کردند. ولي، اينها بخاطر بهره ور بودن از امتيازات اقتداري، رفاه و تفرج عالي در محلات زيست خويش، حاضر نبودند وارد کابل گردند . چون ، از يک طرف طي طريق تا کابل بخاطر نبود وسايل ترانسپورتي لوکس و خرابي راه که عمدتاً از حيوانات استفاده به عمل مي آمد، براي شان طاقت فرسا بود و از جانب ديگر ، زندگي در کابل نسبت عدم جاي بود و باش  دلخواه و معيشت طبق ميل شان برای آنان خوش آيند تمام نمي شد. بنابر آن، کوشش مي کردند تا مامور، ميرزای متقاعد و يا يکی از درباريان از دل بيرون خويش را باتادية مصارف راه و خورد و خواب در کابل، به پارلمان معرفي کنند . اين روند تا فرارسي دورة هفت يا به عبارة ديگر دورة آزمايش دموکراسي نيم بند در کشور، جاري بود.     انتخابات دورۀ هفت ولسی جرگه  دورة مذکور که بعد از بر کناري هاشم خان دکتاتور از مقام صدارت وروي صحنه آمدن شاه محمود خان دموکرات در ماه مي سال 1946 ميلادي ، آغاریافت . او، پس از نشستن به کرسی صدارت يک سلسله آزادي ها را براي مردم وعده  داد و طبق آن عمل کرد. از آن جمله مي توان بر تدویر انتخابات پارلمانی اشاره کرد. این انتخابات که در سال 1949 م بر گزار شد ، مداخله دولت در آن محسوس نبود . اجرای انتخابات تنها در شهر کابل به شکل کتبی سری و مستقیم صورت گرفت . در ولایات دیگر باز هم به شکل علنی انجام یافت . در انتخابات دورۀ هفت یک عده از روشنفکران مشروطه خواه چون داکتر عبدالرحمن محمودی ، غلام محمد غبار ، گل پاچا الفت ، محمد کریم نزیهی ، صلاح الدین سلجوقی ، عبدالحی حبیبی ، سید محمد دهقان ، عبدالاول قریشی ، خال محمد خسته و نظر محمد نوا با استفاده از شرایطی  که مساعد گردید ه بود ، خود ها را در حوزه های انتخاباتی مختلف کشور کا ندید کردند و به پیروزی رسیدند . مو جودیت این جمع ترقی خواه در شورای ملی سبب شد تا شورای کشور دیگر شورایی نباشد که با حفظ منا فع دولت عمل کند . در این دوره ، نمایند گان مرد م موفق شدند  تا با استقلا لیت رای تصمیم گرفته و به این تر تیب آزادی قوۀ  مقننه را به نمایش بگــذ ارند .   انتخابات دوره هشت ولسي جرگه طوري که اشاره شد، با روي صحنه آمدن شاه محمود خان به صفت صدراعظم  در نهم ماه مي سال 1946م، فضاي خفقان آور سياسي قبلي دگر گون گردید. شرايط جديد همانگونه که زمينه ساز انتخابات آزاد و تشکيل پارلمان تا حدی مردمي بود، شرایطی را  مهیا کرد که مبني بر آن قانون مطبوعات در سال 1350 تصويب و نافذ شد. با بوجود آمدن قانون مطبوعات، جرايد آزاد و وابسته به احزاب سياسي به شرح ذ يل در کابل و ميمنه تأسيس و فعال گردید: 1- جريدة  نيلاب در کابل 2- جريدة آيينه در کابل 3- جريدة اتوم در ميمنه 4- جريدة انگار، نشريه اختصاصي حزب ويش زلميان 5- جريدة وطن، نشريه اختصاصي حزب وطن 6- جريدة نداي خلق، نشريه اختصاصي حزب خلق      نشريه هاي مذکور با پخش مضامين و مطالب تند انقلابي و تحول طلب، شور و شوق بزرگي را در ميان تحصيل کرده گان شهر کابل و بعضي از شهر هاي ديگر کشور ايجاد کرد. علاقمندي گروه هاي روشنفکري و اقشار مختلف اجتماعي شهر نشين به مدني گرد يدن جامعه و سياسي شدن فضا از اين طريق، ادارة نا آشنا با دموکراسي جديد را به وحشت انداخت. از این رو بود که شاه محمود خان دموکرات تغير عقيده داد و راه سرکوب گرداننده گان حرکت مذکور را در پيش گرفت.ا و قبل از بد گزاری انتخابات دوره هشت شورای جراید آزاد را توقیف کرد . و دستگاه استخبارات را دستور داد  تا بخاطر برنده شدن کاندید ان طرفدار دولت دست به کار شود . با آغاز انتخابات ، عبدالحکیم خان شاه عالمی والی کابل نما یندۀ یک نفر کاندید  در کابل را گرفتار و زندانی ساخت. این عمل خلاف والی کابل با عث براه افتادن تظاهرات رای دهند گان در شهر گردید . دیری نه گذشت که رهبری مظاهره  بد ست اتحادیه محصلین پوهنتون کابل افتاد . تظاهر کننده گان بجانب در وازه ارگ رفته و خواهان لغو انتخابا ت فرمایشی شدند . مقامات دولتی نه تنها به خواست ایشان پاسخ مثبت نداد ، بلکه چندی بعد ، عبدالرحمن محمودی ، غلام محمد غبار و گر دانند گان دستگاه رهبری احزاب وطن ، خلق و و یش زلمیان را زندانی ساختند . این پیش در آمدی بود برای لغو د موکراسی و احیای حاکمیت اقتداری در کشور توسط سر دار محمد داود که پس از کنار رفتن شاه محمود خان از کرسی صدارت ، جای آن را گرفت .      جنگ جهانی دوم و تاثیر آن بر وضع اداره وانــتخابات   قبل از جنگ دوم جهانی، حکومت افغانستان با کشور آلمان روابط دوستانة سياسی، تجارتی وخدماتی داشت. با بلند شدن شعار برتری جويي نژادی از جانب نازيست ها به رهبری هيتلر در آلمان، حلقة برتری طلب در بار، چون ،هاشم خان صدراعظم، سردار محمد داود و سردار محمد نعيم با دا شتن محمد گل خان مهمند و يک عدة ديگر در جوار خود، سياست خارجی حکومت را بيشتر از پيش بجانب تحکيم و گسترش مناسبات دوستی با حکومت هتلری آلمان جهت دادند. به همين اساس ، مقامات دولتی افغانستان به ترتيب ذيل راه مسافرت به آن کشور را در پيش گرفتند: در اوايل سال 1936 شاه محمود خان وزير حربيه افغانستان جهت اشتراک در مراسم آغاز بازی های المپيک وارد آلمان گردید . و در خزان همين سال سردار محمد هاشم خان به بهانه معالجه راهی کشور مذکور شد. از آن به بعد، فيض محمد خان وزير خارجه و عبدالمجيد خان وزير اقتصاد ملی به منظور مذاکره پيرامون خريد اسلحه، ماشينهای صنعتی، استخدام کار شناسان و بدست آوردن اعتبارات مالی، وارد اين کشور گرديدند. ايشان در جريان سفر خويش به آ لمان ، ملاقاتهای زيادی را با اعضای رهبری حزب « نا سيونال سوسياليست » از جمله شخص هيتلر انجام دادند. وزير خارجه افغانستان ، طی ديداری با هيتلر گفت: «افغانستان آرزو مند است تا از آلمان که آنرا برادر بزرگتر و پيشرفته تر آرين خود می شمارد کمک حاصل کند»* در نتيجه ، طرفين مذاکرات ، مقاولاتی را در زمينه های ذکر شده  ميان خويش به امضا رسانيدند. اين مناسبات تا شکست آلمان در برابر اتحاد شوروی، انگلستان، فرانسه و ايالات متحده بحال خود باقی بود. در ختم جنگ، تحولات و موضع گيری های ذيل در ممالک ايران، هند برتانوی و افغانستان بعمل آمد. 1- در کشور ايران:  حکومت ايران که درآغازجنگ جهانی دوم اعلان بي طرفی کرده بود. بعد از فراگير شدن آن ، مورد تجاوز ارتش شوروی و انگليس قرار گرفت. و توسط دول موصوف اشغال گرديد. از آن به بعد، قسمت شمالی ايران را روسها و جنوب آن را انگليس ها در تحت تصرف خويش نگهداشتند. ايالات متحده امريکا نيز از طريق استخدام 28000 سرباز خدماتی وظيفه  لوژستيکی قوتهای اتحاد شوروی و انگلستان را بدوش گرفت. در پايان کار، جو حاکم سياسی در منطقه نشان مي داد که قوت *- فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر   های اشغالگر مواضعی را که گرفته اند، ترک نخواهند کرد. بنابر اين،   شاه ايران شخصی بنام « حسين اعلا » را به صفت نماينده خويش به امريکا فرستاد. تا توجه «ترومن» رئيس جمهور اين کشور را  جهت و ادار ساختن به خروج  قوای اتحاد شوروی و انگليس از ايران جلب کند. « حسين اعلا» در مذاکره تاريخی 24 نوامبر 1945 خويش با « ترومن » گفت: «آقای ترومن! در اين موقعيت و خيم، من ملتمسانه از شما ميخواهم تا به حمايت از حقوق ايران که استقلال و تماميت آن در حال لگد مال شدن است. ادامه دهيد.» 55 و ترومن وعده همکاری و تأمين روابط دوستانه با ايران را متعهد شد. اين تنها نبود. چون آقای «قوام السلطنه»  صدراعظم آن وقت ايران جهت خروج روسها از قسمت شمالی این کشور به مانورهان سياسی متوسل شد، تا توانست به هدفی که داشت ، نايل آيد. حسنين هيکل در اين مورد می نويسد: «اما در آن لحظه «قوام» ابتکار عمل را بدست داشت، زيرا متقاعد بود که معما، بحران نفت می باشد. با اين عقيده او با مهارت کامل دست به مانورزد، روسها را تطميع کرد که امتياز نفت اغلب منطقة شمال ايران را به آنها اعطا خواهد نمود و اين امتياز، منافع مورد نظر شان را برای 25 سال تأمين خواهد کرد. برای نشان دادن حسن نيت بيشتر، او ممانعت برگزاری ميتنگهای «حزب توده» را لغو کرد، روزنامه های ضد روسی را تحت فشار گذاشت و دستور داد تا عناصر معروف ضد شوروی را در دولت دستگير کنند. در عوض توانست از روسها تعهد بگيرد که تا پايان ماه مارس سر بازارن خود را از ايران خارج کنند.56 به همين اساس ،ارتش اشغالگر شوروی در ماه می سال 1946 خاک ايران را ترک گفت. ولی؛ امتيازات وعده شده برای روسيه هيچگاهی داده نشد. چون، انگليس ها نيز با ملاحظه خروج روسها از ايران خارج شدند. و ايران دست دوستی با امريکا را دراز داشت. امريکايی ها بابدست آوردن ايران، تکيه گاه مطمئينی برای حضور خويش در خليج فارس و بحيره عرب تهيه ديدند. از آن به بعد، روسيه و انگليس که طی اضافه تر از يک قرن اداره امور ايران را از طريق انجام معاملات با شاهان کشور مذکور به شکل غير مستقيم بدست داشتند، از صحنه خارج گرديدند. و جای خويش را برای آمريکا خالی گذاشتند. اين در حالی بود که ا تحاد شوروی هنوز هم در صدد رسيدن به خليج فارس از طريق اشغال ايران بود. ولی؛ بعد از جنگ دوم جها نی ايالات متحده چون مانعه قوی در برابر آن قرار گرفت. حسنين هيکل چگونگی آغاز جنگ سرد ميان اين دو ابر قدرت بر سر مساله ايران و موضع جانب امريکايی در اين مورد را به استناد راپوری که « ليلاند موريس » سفير امريکا در ايران به وزارت خارجه کشور خويش می فرستاده بود در کتاب خود بنام " ایران روایتی که نا گفته ماند"،اينگونه قيد کرده است: «اهداف نهايی روسها ميتواند شامل دسترسی به خليج فارس و رخنه به مناطق ديگر خاور نزديک باشد. اما اهداف کنونی آنها احتمالا محدود به حفظ يک منطقه حايل در ايران برای جلو گيری حمله از جانب جنوب ميشود. من فکر ميکنم که هدف اصلی آنها در حال حاضر برقراری يک دولت به اصطلاح «خلقی» در تهران، مانند رژيم «کروزا» در رومانی ميباشد، که رهبری آن در دست مردان تحت نفوذ شوروی است. مردانی که به تقاضای روسيه گردن بگذارند و با ديگر ملتهای خارجی دشمنی بورزند» سفير در اين گزارش اشاره کرد که سلطه شوروی بر دولت ايران به چهار دليل برای منافع امريکايی نهايت مضر خواهد بود: 1.    در يک چنين صورتی خطوط هوايی امريکا از ايران بر چيده ميشود. 2.    اين امر به تجارت ايران جهتگيری روسی ميدهد و به منافع تجارتی ما زيان وارد ميسازد. 3.    اين مساله امکان کسب امتياز نفت از سوی امريکا در ايران را از بين خواهد برد. 4.    مهمتر از همه اينکه، اين امر به مفهوم توسعة نفوذ شوروی سوی سواحل خليج فارس خواهد بود که تهديدی بالقوه برای اموال نفتی بسيارغنی مادرعربستان سعودی، بحرين وکويت ميباشد. » همچنان حسنين هيکل نويسنده همين کتاب درقسمت ديگری نوشته است: «در مارس 1946 با رسيدن گزارشات و خيم از «تبريز» در بارة نقل و انتقلات سر بازان شوروی نقشه يی در وزارت خارجة امريکا تهيه شد که چندين تير حرکت شوروی را در چهار جهت نشان ميداد، حرکت بطرف مرزهای عراق و ترکيه، حرکت بطرف تهران و حرکت بطرف مخازن نفت در جنوب، نقشه را به« جيمز، آف، بيرنز» وزير امور خارجه امريکا نشان دادند. و او گفت: «اکنون روشن است که اتحاد جماهير شوروی تهاجم نظامی را به خرابکاری سياسی در ايران افزوده است.» او در حاليکه مشت خود را بدست ديگرش ميکوبيد بانک بر آورد«: در هردو جبهه با آنها مقابله خواهيم کرد». بعداً، ترومن ادعا کرد که در نتيجة اوليتماتوم امريکا بود که روسها سربازان شان را از ايران بيرون کشيدند. اما اين ادعای ترومن به اثبات نرسيد.»   2- در کشور هند برتانوی: پس از جنگ جهانی دوم، امپراتوری بريتانيا دچار ضعف اقتصادی و نظامی گرديد. بناً، توانايی حفظ حاکميت خويش در هندوستان را از دست داد. در جریان این جنگ جنبش آزادی خواهی هند به رهبری «گاندی» به مبارزات خویش جدیت بیشتر بخشید و جايگاه خاصی در ميان مردم اين کشور پيدا کرد. در اثر مبارزۀ مثمر گاندی و پیروان وی بود که امپراتوری بريتانيا به اعاده استقلال نيم قاره مذکور تن داد. ولی؛ آزادی ايکه در 14 حوت 1947 تجزيه کشوری بنام پاکستان از هند را با خود داشت . بعد از بوجود آمدن پاکستان در تحت رهبری «محمد علی جنأ» رئيس حزب مسلم ليگ، کشور مذکور ي با ايالات متحدة امريکا روابط دوستانه برقرار ساخت. به همين اساس، مسافرت اولين هيات بلند پاية امريکا به کشور مذکور که در ترکيب آن، «السنوروزولت »، «ريچارد نيکسون» و «مستر دالس» شامل بودند صورت پذيرفت. مقامات پاکستانی با استفاده از فرصت، به هيت مهمان خويش اظهار داشتند:« اگر دولت امريکا حاضر گردد تا برای پاکستان نيز مانند ترکيه کمک های مالی و نظامی نمايد، رهبری کشور پاکستان حاضر است که قرار داد نظامی را بر اساس قانون امنيت مشترک با امريکا به امضا برساند.» 57 اين هيات در ختم مذاکرات با ميزبان های خويش، از غلام محمد خان فرمانده کل و فرمانده کل نيروهای مسلح پاکستان دعوت کرد. تا طی باز ديد از ايالات متحدة امريکا، موضوع مذکور را با مقامات اين کشور در ميان گذارد. عبدالعظيم وليان پيرامون اين دعوت ايالات متحده از غلام محمد خان و نتايج آن می نويسد: «در سپتامبر سال 1953 آقای غلام محمد فرمانده کل پاکستان و فرمانده کل نيروهای مسلح آن کشور به آمريکا مسافرت نموده و در آنجا در باب انعقاد قرار داد نظامی بين دولتين امريکا و پاکستان مذاکرات لازم را معمول نمودند، ولی هنوز مذاکرات بجايی نرسيده بود که مطبوعات و مقامات رسمی شوروی اخباری را منتشر نمودند که دولت پاکستان حاضر شده در قبال دريافت کمکهای اقتصادی و نظامی از دولت امريکا پايگاه هايی را در خاک خود به اين دولت واگذار نمايد و به دنبال اين شايعات ، در 29 مارچ 1954 دولت شوروی به وسيله کار دار سفارت خود در کراچی اعتراضيه يی را به همين مناسبت به دولت پاکستان تسليم و خاطر نشان ساخت که امضای قرار داد نظامی پاکستان و امريکا روابط دوستانه دو کشور را متزلزل خواهد نمود. به موازات اعتراض شوروی ها دولت هند نيز مخالفت خود را ابراز و آقای جواهر لعل نهرو نخست وزير هند طی نطقی که در مجلس آن کشور ايراد نمود و اظهار داشت که: « کمک امريکا به پاکستان مقدمه محو آزادی در آسيا است. و اين اولين  قدمی خواهد بود که برای دعوت استعمار به قارة آسيا برداشته می شود.» با لآخره علير غم اين مخالفت ها دولت پاکستان در آوايل 1954 (در زمان نخست وزيری آقای محمد علی و وزارت امور خارجة آقای چودهری ظفرالله خان ) قرار داد نظامی مورد بحث را با دولت امريکا به امضا رسانيد، بدون آنکه متعهد شود که در صحنه سياست بين المللی سياست خود را تغير دهد. سر از تاريخ امضای قرار داد مزبور دولت امريکا طبق تعهد خويش و به موجب قانون امنيت مشترک مورخ 1949 لايحة اصلاحی قانون امنيت مشترک سال 1951 به منظور تقويت بنيه دفاعی دولت پاکستان کمک هايی را به ارتش اين کشور معمول وعده يي از افسران و افراد امريکا را نيز برای تعليم افسران و افراد ارتش پاکستان به اين کشور اعزام نمود. و بموجب آخرين آماری که در فورية سال 1959 از طرف سفارت کبرای امريکا در کراچی منتشر شده تا اين تاريخ دولت امريکا معادل 925 مليون دالر به عناوين مختلف به دولت پاکستان پرداخت نموده است.» 58 نمايندگان اشتراک کننده در اين کنفرانس فيصله کردند که: «مادامی که خط ديورند مرز مشترک پاکستان و افغانستان را تشکيل ميدهد، کليه مرزهای پاکستان مشمول مقرارت دفاعی پيمان سيتو واقع خواهد شد» و اين تصميم از لحاظ تأمين دفاع مناطق شمالی پاکستان غربی که به علت سکنای « پاتانها» و ادعای افغانها به تشکيل دولت پشتونستان همواره مورد مخاطره بوده است. بسيار مفيد و قابل ملاحظه می باشد. دولت پاکستان اگر چه نتوانسته است به موجب پيمان های «سينتو» (پيمان سابق بغداد) و «سيتو» کمک امريکا را در مورد خطر حمله دول غير کمونيست  هند و افغانستان را جلب نمايد لاکن به موجب پيمان «سيتو» مرزهای شمالی پاکستان غربی را جزء تعهدات دفاعی منطقه آسيای جنوب خاوری در آورد، و چنانچه روسها بخواهند به عناوينی در بين عشاير «پاتان» (پشتون) فعاليت های مسلحانه نمايند، دولت پاکستان بخوبی ميتواند از تعهدات اعضای پيمان «سيتو» استفاده نموده و بهره مند گردد. »59 به تعقيب آن، کشور پاکستان به تاريخ هشتم سپتامبر سال 1954 در کنفرانسی اشتراک کرد که در آن نمايندگان دول امريکا، انگلستان، فرانسه، استراليا، زيلاند جديد، تا يلند و فلپين گرد آمده بودند. اين کنفرانس که در شهر «مانيلا» پايتخت کشور فلپين داير گرديد، نمايندگی پاکستان در آن را چودهری ظفر الله خان به عهده داشت. در کنفرانس مذکور پاکستان عضويت پيمان سيتو را کسب کرد. اين تحول نيز از جانب کشور های هندوستان، اتحاد شوروی ،چين و افغانستان در کنفرانس باندونگ تقبيح شد.   3- در افغانستان: پس از رسميت يافتن استقلال کشور پاکستان بعد از جنگ جهانی دوم و ضميمه شدن پشتونستان با آن، حکومت افغانستان دست به اعترضات شديد زد. چون ، زعامت اين کشور مدعی بود که پشتونستان جزء خاک افغانستان بوده و خط ديورند به صفت سرحد ميان هند برتانوی و افغانستان مشروعيت حقوقی ندارد. طرح اين موضوع از يکطرف و مخالفت نماينده افغانستان در برابر عضويت پاکستان در ملل متحد که در جلسه ماه سپتمبر سال 1948 سازمان مذکور مطرح شد، از جانب ديگر، رابطة اين دو کشور را از همان آغاز متشنج ساخت. از این رو بود که زعامت افغانستان هياتی را تحت رياست «نجيب الله» به پاکستان فرستاد. تا با مقامات اين کشور پيرامون تعين سرنوشت قبايل پشتون آن طرف خط ديورند مذاکره کند. در مذاکراتی که ميان نجيب الله و محمد علی جنأ بوقوع پيوست، طرف پاکستان عدم دخالت خويش در امور نيمه آزاد قبايل را متعهد شد. اين تعهد پس از صدور اعلاميه ماه مارچ سال 1949 پاکستان که در آن منطقه قبايل نشين جزء لايتجزای کشور مذکور اعلان گرديده بود، اعتبار خود را از دست داد. به همین اساس، دولت افغانستان در برابر اين تصميم همسايه جنوبی خويش موضع جدی اتخاذ کرد. ادعا های طرفين پيرامون مسأله، وضع را متشنج ساخت و اوضاع چنان  تيره شد که قوای هوايی پاکستان قريه« مغلگی » واقع در قسمت جنوبی افغانستان را بمبارد و 24 نفر را به قتل رسانيد. در حالی که روابط سياسی ميان دو کشور با گذشت هر روز به وخامت می گراييد، پارلمان افغانستان طی جلسة تاريخی 26 جولای 1949 خويش معاهده سال 1893 ديورند،پيمان سال 1905 افغانستان انگليس، مقاوله سال 1919 راولپندی و عهد نامه سال 1921 افغان -انگليس در مورد مشروعيت خط ديورند را بی اعتبار اعلان داشت. اين فيصله پارلمان افغانستان، موجب ايجاد تنش تازه سياسی ميان طرفين گرديد و راه تفاهم بين آنها را مغشوشتر ساخت. تا اين که جانب افغانی جهت درياف راه حل قضيه دست به کار شد و در سال 1954 محمد نعيم خان وزير خارجه وقت را به پاکستان فرستاد. وزير موصوف، طی ملاقاتهايی که با جانب پاکستانی انجام داد، تقاضا کرد که کشور پاکستان يک سلسله آزادی ها را برای قبايل قايل گردد. اين درخواست وی نه تنها بی جواب ماند، بلکه مقامات پاکستانی پس از مدتی ايجاد يو نيت غربی کشور را که مناطق قبايلی را در برمی گرفت، اعلان داشت. اين موضع گيری پاکستان موجب گرديد، تا دولت افغانستان دست به اعتراضات شديد عليه آ ن  بزند. در همين جريان بود که عده يی از مردم شهر های کابل، قندهار و جلال آباد، پس از براه انداختن تظاهرات، وارد سفارتخانه و قونسل گری های پاکستان شدند. و بيرق اين کشور را به زير کشيدند. بعداً، طرف پاکستان نيز به عمل با المثل متوسل گرديد، تا اينکه معضلة مذکور در اثر پا در ميانی ممالکی چون: عربستان سعودی، عراق و مصر در ماه سپتمبر سال 1955 راه حل يافت. اين آخر کار نبود. چون، زعامت افغانستان لويه جرگة ماه عقرب سال 1334 را دعوت و در آن مسأله پشتونستان را به بحث گذاشت. اين لويه جرگه که 360 نفر عضو داشت، در 22 عقرب سال 1334 ساعت دو وسی دقيقه بعد از ظهر در تالار قصر ستور ارگ شاهی توسط ظاهر شاه افتتاح شد. بعداً، محمد گل مهمند به صفت نايب رئيس کار آن را پيش برد. در نتيجه، اشتراک کنندگان لويه جرگه مذکور، طی مباحثاتی که در پنج روز انجام دادند، فيصله نامه هايی را طرح و به تصويب رساندند که متن آن در صفحات 213 و 214 کتاب تأليفی محمد علم فيض زاده بنام « جرگه های بزرگ ملی افغانستان» به اين شرح قيد گرديده است. «1. حمايت حقوقی و تعيين سرنوشت مردم پشتونستان که برادران همکيش و هم نژاد ما هستند. بنابر درخواست عامه مردم پشتونستان وظيفه ملت و حکومت افغانستان است. بناءً علی هذا لويه جرگه به حکومت توصيه می کند که مطابق ايجابات اوامر شرعی و اشتراک تاريخ و عنعنه و کلتور از درخواست عامه مردم پشتونستان برای حق تعيين سرنوشت آنها حمايت نمايد. 2. نظر به سياست موجود حکومت پاکستان، مخصوصاً بهم خوردن توازن قوا در اين منطقه که در اثر گرفتن کمک های نظامی از ممالک بزرگ از طرف پاکستان بوجود آمده و اصرار ارادۀ سوء و اقدامات خطرناک پاکستان به افغانستان نيز متوجه گرديده است. پس در چنين موقع پر خطر وظيفه حکومت است که مملکت را نظر به فريضه حفظ استقلال و تماميت ارضی تقويت کند. بناءً عليه، لويه جرگه به ملاحظه اين ايجابات و ضرورت ها حکومت را توصيه ميکند تا بهر طريق و وسايل ممکن و بصورت شرافتمندانه مملکت را برای دفاع مجهز و تقويت نمايد. 3. لويه جرگه به نمايندگی از ملت افغانستان اعلام می دارد که به هيچ صورت منطقه پشتونستان را بر خلاف ميل و اراده مردم آن سرزمين جزء خاک پاکستان ندانسته و در اين مورد مصوبه نمبر 72 تاريخی 23 ميزان سال 1334 مجلس شورای ملی و اعضای آنرا تائيد می کند. در خاتمه لويه جرگه به پشتيبانی هر سه مقصد فوق آمادگی ملت را به حکومت وعده و اطمنان ميدهند. » اين موضع گيری افغانستان در برابر کشور جديد التاسيس پاکستان بعد از جنگ جهانی دوم، سبب شد تا تقاضا های شاه محمود خان و سردار محمد داود صدراعظمان وقت افغانستان بخاطر ايجاد مناسبات دوستی و همکاری ميان ايالات متحده امريکا و کشور مذکور، به نتيجه نرسد. چون ايالات متحده متعهد شده بود که از منافع پاکستان به صفت کشور دوست خود حمايت کند. اين در حالی بود که قبل بر اين نيز توقعات امان الله شاه، نادر خان و سردار هاشم جهت بر قراری مناسبات دوستی ميان افغانستان و ايالات متحده به شرحی که می آيد، جواب مثبت نيافته بود: الف - امان الله خان ، سه سال بعد تر از نشستن برايکه قدرت ،هيأتی را تحت رياست محمد ولی خان بدخشی به امريکا فرستاد، تا بخاطر ايجاد روابط دوستی و همکاری متقابل ميان افغانستان و کشور مذکور، با مقامات آن به مذاکره بپردازد. محمد ولی خان پس از ورود به ايالات متحده در ماه جولای سال 1922، طی ملاقاتی که با « هاردينگ » رئيس جمهور وقت اين کشورانجام داد، نامه شاه امان الله رابرای وی تقدیم وپيرامون تقاضا های امان الله خان از زعامت امريکا صحبت کرد. ولی؛ رئيس جمهور هاردينگ  تنها از کشته شدن پدرشاه تأثر نشان داد و نشستن امان الله خان بجای او را تبريک گفت. اضافه از این پیشرفتی در کارفرستاد شاه جوان افغان صورت نه گرفت . ب - پس از بی توجهی« هاردينگ » جهت تأمين مناسبات دوستی با دولت امان الله شاه ، و کم لطفی نمایندگان ايالات متحده در برابر توقع نادر شاه در اين زمينه، کا نگرس کشور مذکور در سال 1930 برحکومت فشار آورد، تا پيرامون ايجاد مناسبات دوستانه و ديپلوماتيک با افغانستان، تصميم جدی بگيرد. «والاش سميت مواری» رئيس شعبة امور شرق نزديک در برابر فشار کانگرس با ارائه دلايل ذيل به رد تقاضای آن پرداخت: 1- اگر چه بدون شک و شبهه افغانستان يک کشور آزاد و متعصب است. در جهان امروز يک مملکت جنگجو و پر خاشگر بشمار ميردو. در آنجا تا اکنون هيچ نوع حقوق سرحدی و حمايت برای اتباع خارجی تثبيت نيافته است، خارجی هايي که در افغانستان به چنگ قانون گرفتار ميشوند، بر آنها قانون اسلامی که بسيار ضيق است، تطبيق می گردد. قانون اسلامی از اصول عيسويت فرق دارد، که برای مسلمانان اجازه ميدهد، تا در هر محکمة که خواسته باشند، محاکمه شوند. حق محاکمه شدن و انتخاب محکمه برای شخص داده می شود. 2- در سال 1925 يک شخص ايتالوی مسمی به «پيپرنو» يک افغان را برای مدافعه از خود به قتل رسانيد، در يک محکمة شريعت اسلامی کشانيده شده و محکوم به مرگ گرديد. محکمه زمينه را مساعد ساخت که او را بدست وارث مقتول برای رسيدن به کيفر اعمالش بسپارند و به اين شکل قصاص را آنها مناسب ميدانستند، بعد از آن «موسولينی» برای افغانستان اخطار داد و برای پشتيبانی از اخطار خود به ضبط کردن دارايی افغانستان که در بانک ايتاليا برای خريد سامان انتقال داده شده بود، اقدام کرد. تا آنکه حکومت افغانستان به گرفتن خونبها ورثة مقتول را راضی ساخت. «پيپرنو» آزاد شد و برای او اجازه باز گشت به وطن داده شد. مگر توسط هجوم مردم متعصب جهت انتقام گيری به دار آويخه شد. 3- بريتانيا که به شرايط افغانستان آشنايی کامل داشت. مجبور شد تا برای چندين سال به صورت قطع برای سفيد پوستان برتانوی اجازة داخل شدن به افغانستان را ندهد. 4- بعد از انقلاب سال 1928 افغانستان، طيارات برتانيه در تخلية افغانستان از موجوديت جمع اتباع خارجی موفق گرديد تا آنها را از کابل به هندوستان نقل دهد، البته به استثنای شورويان که آنها نخواستند ترک افغانستان گويند. در جملة خارجيان دو نفر امريکايي هم شامل بودند، بدون کمک برتانيا مشکل بود تا اينهمه اتباع خارجی در اثنای انقلاب از افغانستان جان به سلامت می بردند. 60     5- در افغانستان هيچگونه بانکی وجود ندارد و سيستم کريدت موجود نيست، تادية معاشات توسط وزارت داخله صورت ميگيرد و کاروان طلا و نقره در خارج از کشور فرستاده ميشود، اين کاروان گاه توسط مردم وحشی قبايل برده ميشود و غارت ميگردد.60 ج- در اين جريان، قونسل امريکا مقيم کراچی در سال 1930 وارد افغانستان شد و با نادر خان پادشاه کشور ملاقات طولانی انجام داد. بعداً، او در پارلمان افغانستان بيانيه داد. سخنگوی پارلمان در جواب به اظهارات قونسل گفت: «امريکايی ها هميشه سخنان پُر لطف و مهربانانه و خوب راجع به افغانستان ميگويند اما بر خلاف نظريات خوب ايشان در بارة افغانستان، باز هم آنرا بحيث يک کشور دوست نمی شناسند.»61 د- بعداً، در سال 1935 «ايخ هونی بروک» رئيس هيأت سفارت امريکا در تهران، وارد کابل شد. و اعتبارنامه های سياسيون موظف دولت خويش در هندوستان را به حيث نمايندگان آن دولت در افغانستان به مرجع مربوط تقديم کرد. مراجع افغانی با استفاده از فرصت، باز هم تقاضا کردند تا ايالات متحدة امريکا در ايجاد پروژة تيل سرمايه گذاری کرده و همچنان به تأسيس سفارت امريکا در کابل موافقه کند.   دولت افغانستان علاوه بر تقديم چنين پيشنهادی برای «هونی بروک» مطالب ذيل را نيز جهت اظهار علاقمندی صميمانة خويش بخاطر اساس يابی دوستی افغانستان با امريکا ابراز داشت: «نظر به دلايل روشن ما نميتوانيم به برتانيا همچو امتيازی را بدهيم و نظر به عين دلايل به روسيه هم نميتوان امتياز استخراج پطرول را نه برتانيا و روسيه طرفدار آن است تا همچو امتيازی به جاپان بدهيم. فرانسه به تيل دلچسپی ندارد و از آنجا که بعضی قدرتهای دوست از دادن اين امتياز به آلمان مخالفت دارند. ما نميتوانيم به پاس دوستی کار را به ملت آن کشور بسپاريم.»62 ما بنابر آن به طرف کشور شما به نظر آرزومندی می بينيم تا منابع پطرول را استخراج نمائيد اما بدون تاسيس سفارت دايمی امريکا در کابل ما احساس ميمائيم از تماسهای ديپلوماتيکی محروم خواهيم ماند که شايد برای طرفين بسيار مفيد باشد، تا همچو امتياز مهم به کشور سرمايه داری امريکا منظور گردد و تفويض شود.   رگ،همان  رگ،همان      ولی؛ جانب امريکا به نسبت خرابی وضع جهانی در آن مقطع تاريخی که مقدمات جنگ دوم جهانی چيده ميشد، پيشنهادات طرف افغانستان را پذيرفته نتوانست. 63 بنابر آنچه که شرح داده شد، اتحاد شوروي که در بجا آمدن طرح دستيابي بر خليج فارس از طريق ايران ناکام مانده و اين بازي را براي ايالات متحده باخته بود، يگانه قدرتي به حساب مي آمد که افغانستان مي توانست دست دوستي بجانب آن در از کند. به همین اساس   سردار محمد داودبه صفت صدر اعظم افغانستان، راه دوستي بااتحاد شوروي را برگزيد و در ايجاد مناسبات وسيع سياسي، افتصادي، فرهنگي، نظامي، تخنيکي و خدماتي با آن  عمل کرد. با برقراري روابط مذکور بين طرفين، روند شوروي گرايي در سياست کشور قوت گرفت و اساسات يکجانبه شد ن آن در مقياس جهاني الزامي شد. با وارد آمدن اين تحول در حيات سياسي افغانستان، اقتداري گرديدن حاکميت مبتني بر تأثيرپذيري داؤد خان از طرز ادارة استبدادي ايکه در اتحاد شوروي رايج بود، در دستور قرار گرفت. به همين اساس، در دورة 9 ساله صدارت وي، ديگر حرفي از برگزاري انتخابات آزاد و ايجاد پارلماني که بتواند مستقلانه تصميم بگیردو بر اجراآت حکومت نظارت کند، به ميان نيامد. در اين دوره، انتخابات باز هم باهمان شيوة عنعنوي قبیلوی صورت پذيرفته و قبل از برگزاري انتخابات، ليست آنهايي که بايد وارد پارلمان کشور می گرديدند، به آدرس واليان و ولسوالها فرستاده مي شد. والي ها و ولسوالان مکلفيت داشتند تا آنان را پس از معرفي براي مردم و ترتيب وثيقة نمايندگي برای ايشان جهت اشتراک در پارلمان، به کابل بفرستند . محمد علم  «فيض زاده» در اين مورد مي نويسد :  «داؤد خان در موقع تصدي مقام صدارت که مدت 9 سال و چند ماه طول کشيد . بدون هيچ گونه مخالفت از طرف کدام گروه خاص يا شوراي ملي بکار ادامه ميداد . او در انتخابات شورا مداخله و انتخاب نمايندگان مردم به اراده و نظر ولسوال ها و والي ها بود . هر کس را که مناسب حکومت داؤد خان ميدانستند به هر نيرنگ و فريبي که بود براي او و ثيقة و کالت ترتيب ميکردند.در دوره هاييکه مردم به شورا چند ان علاقه نداشتند ( دورة اول تاشش) و نايب الحمومه ها و حکام هر کس راکه ميخواستند به شورا اعزام کنند نظر و مشوره مردم حتماً گرفته ميشد . ولي در عهد صدارت داؤد خان يکبار که يک شخص از طرف حاکم محل و در نتيجه از طرف نايب الحکومه بحيث وکيل شورا اعزام شده بود . ( البته رضانامه ترتيب داده مي شد تا مراتب رسمي بجا شود) و امتحان خود را براي داؤد خان ميداد او ديگر وکيل دايمي بود . در دورة جديد به محل سکونت او شفرداده ميشد که همين شخص دو باره  وکيل شود . واگر وکيلي را نمي خواست بر عکس هدايت داده مي شد که ديگر وکيل نشود . طرز انتخابات شهر کابل در دوره هاي 9- 10 – 11  در اين زمينه روشن است. در انتخابات دوره هفت که نسبتاً آزاد تربود گرچه در قانون اساسي وقت وضاحت نداشت . مرحوم شاه محمود خان صدر اعظم امر کرد تا به اصول راي گيري ممالک ديگر صندوق آراء گذاشتند . از جمله کانديد ها مرحوم داکتر عبدالرحمن محمودي 14000 و مرحوم مير غلام محمد غبار 13000 راي، امير الدين شنسب رئيس نساجي پلخمري 4000 راي و همچنان بعضي هاي ديگر 4000  و کم و بيش بردند .از شهر کابل دو نفر وکيل انتخاب شد. بنابر آن داکتر عبدالرحمن محمودي و ميرغلام محمد غبار وکيل شدند ، اميرالدين خان و ديگران با و جود داشتن راي زياد موفق نشدند . اما در دورة 8، مير علي اصغر شعاع ، محمد حسن ، و ملک اصغر از ميان آن همه مردم به اخذ راي خيلي کم از دورة هفت انتخاب شدند . در دورة 9 داکتر فقير محمد شفا با اخذ 800  راي بحيث وکيل انتخاب گرديد و همچنان داکتر اسمعيل علم نير به همين اندازه راي در صندوق خود داشت.»64   وضع عمومی افغانستان قبـل از صدارت سردار محمـــد داود خان   افغانستان يکي از عقب مانده ترين ممالکي است که اساس تفکر فرهنگي و مدني معاصر، يک قرن پيش تنها در پايتخت آن يعنی شهر کابل گذاشته شد. و بعداً به شکل بطي وارد مراکز شهري ديگر گرديد. نبود خطوط مواصلاتي سرتاسري ووسايل ترانسپورتي مدرن، عدم  دسترسي مردم به فراورده هاي صنعتي و تخنيکي پيشرفته ، محدود و بي زمينه بودن مسافرت اتباع از اطراف به شهر هاي عمدة داخلي و کشور هاي متمدن، بي موازنه گي و بطي بودن رشد معارف ، ضعف فرهنگ استفاده از نشرات جهان پيشرفته، محدود ومنحصر ماندن فعاليت و سايل ارتباط جمعي در چار چوب اقتضا آت پاليسي انحصاري حکومات وقت، همه عواملي بودند که مبتنی بر آن، گروههاي اتنکيي مسکون در افغانستان باید در دايرة زندگي عقب مانده و نا همگون فبيلوي و قومي محدود می ماندند. اين امر موجب شد تا اجتماعات مذکور باحفظ عنعنه وسنن بيگانه با فرهنگ و مدنيت معاصر به حيات خويش ادامه دهند . شرايط مذکور تا تاريخ اعلان صدارت شاه محمود خان در ماه مي سال 1946 ميلادي برجامعة افغاني حاکم بود. با روی صحنه آمدن  شاه محمود خان  نيز اقدام جدی در جهت بهبود وضع به عمل نيامد. چون طوری که ديده شد، در پايان کار وی، خطوط مواصلاتی در کشور با همان وضعی که قبلاً مورد استفاده بود، باقی ماند و تحول قابل ملاحظه در عرصه های تجارت، صنعت، زراعت،  معارف ودیگر ابعاد حیات اجتماعی افغان ها  به ملاحظه نرسيد.  بنابر تسلط اين وضع بر زندگي مردم، برنامة دموکراتيزه ساختن حيات سياسي کشور توسط شاه محمود خان به ناکامي انجاميد. از این روبود که بعد از شکست امان الله شاه در وارد آوردن اصلاحات در افغانستان فضا براي يک عقبگرد ديگراز لحاظ ایجاد وتحقق دموکراسی در کشور  مساعد شد و راه ورود سردار محمد داؤد به صحنة سياست واداره هموار گرديد. سردار محمد داؤد که در سپتمبر سال 1953 ميلادي به صفت صدراعظم افغانستان ادارة امور را بدست گرفت و حاکميت اقتداری در کشور را احيا کرد. عنان قدرت در ولايات را به نايب الحکومه هايي سپرد که چون خود او در تعميل استبداد اداری بر جامعه شهرت داشتند. به گونه مثال، دو تن از اين نايب الحکومه ها بنام های محمد اسمعيل خان و جمعه گل خان که در قطغن گماشته شدند. علاوه بر اعمال جبر اداری بر مردم، زمين تحت زرع و آبياری شده توسط اهالی بومی را به گروههای ناقل پشتون توزيع کردند. به گونه مثال، اين برنامه در ولسوالی های دشت ارچی و دشت قلعه به شرح ذيل تحقق پذيرفت:   1-    در ولسوالی دشت ارچی: ولسوالی دشت ارچی يکی از واحد های اداری ولايت قندوز است، جغرافيایی که اين ولسوالی در آن ايجاد شد، الی سال 1306 لامزروع بود. امان الله خان تلاش کرد تا ساحه مذکور را از طريق ايجاد نهری از دريای کوکچه آبياری کند. ولی، اين اقدام وی نتيجه نداد. در سال 1306 نايب محمد نبی خان قرلق پس از بدست آوردن فرمانی از امان الله خان، کار ايجاد نهر مذکوررا به کمک قوم خود و شاخه چيچکه قوم اوزبيک به بزرگی صاحب نظر ايشيک آقابا شی آغاز کرد. کار احداث اين نهر در سال 1318 و به روايت ديگر در سال 1313 با موفقيت جريان داشت. اداره مرکزی امر توقف آن را صادر کرد. در اين مرحله در حدو 45 هزار جريب  و به روايتی 18 هزار جريب زمين زير آب شد. زمين آبياری شده به اساس مقاوله ايکه ميان نايب محمد نبی خان و امان الله شاه صورت پذيرفته بود. برای اقوام قرلق و چيچکه توزيع گرديد. مرحله دوم کار در اين راستا ، در سال 1329 مصادف با زمان نايب الحکومه گی اسماعيل خان آغاز گرديد. او جهت احداث نهر جديد بزرگان قومی ذيل را تشويق کرد: 1- حاجی غلام رسول (برادر نايب نبی)، حاجی نور خان، حاجی مراد بای، ارباب حيدر قرلق وکيل ميرزای قندهاری، حاجی سرفراز قندهاری و ملاقلی ترکمن، از دشت ارچی. 2- حاجی قره قل کرنيل (اوزبيک)، وکيل محمد ايوب خان (تاجک)، حاجی خدا بخش (اوزبيک)، حاجی کولابی (اوزبيک)، حاجی سيد طالب، حاجی خدا بخش (اوزبيک) و وکيل نوروز از ساحة تالقان و ولسوالی فرخار. 3- حاجی محمد صديق خان مشهور به مدير طلا (تاجک)، حاجی محمد سليم (تاجک) وکيل محمد امين خان مشهور به وکيل عمک جان قرلق (پسر نايب محمد نبی) و وکيل شير علی خا ن (اوزبيک )ا ز ولسوالی رستاق. 4- وکيل عبدالله (تاجک)، علاقه دار زمان الدين خا ن (تاجک)، محمد شريف خان(تاجک)، جمشيد شعله (تاجک) از ولسوالی چاه آ ب. 5- نايب جمعه خان (اوزبيک)، وکيل محمد نبی خان (اوزبيک)، ارباب غلام (اوزبيک)، حاجی غفور (اوزبيک)، حاجی فيض محمد (پشتون) از ولسوالی ينگی قلعه . 6- حاجی صاحب نظر (اوزبيک)، حاجی عبدالحق (اوزبيک) حاجی کولاب (اوزبيک)، حاجی الله نظر (اوزبيک)، حاجی احمد (اوزبيک)، حاجی عبدالحق (اوزبيک) از ولسوالی خواجه غار. 7- وکيل محمد صديق خان برادر نايب محمد نبی قرلق، قاسم بای (اوزبيک) حاجی ميرزا بای (اوزبيک) از ولسوالی دشت قلعه. اينها، هر کدام تعدادی از اعضای قوم مربوط به خويش را در کار انکشاف نهر ارچی تحت عنوان «نهر جديد» استخدام کردند. مصارف کارگران همه از جانب مردم داده می شد. نهر مذکور در سال 1336 و احتمالاً 1337 کشيده شد و در حدود 135 هزار جريب زمين را زير آب کرد، در ختم کار اين نهر، اسمعيل خان از بزرگان اقوامی که در احداث آن شرکت داشتند. تشکر کرد و همه را رخصت داد. مدتی بعد ، ناقلين پشتون را وارد منطقه ساخت و زمين آبياری شده توسط اقوام ديگر را برای ايشان توزيع نمود. قبايل مذکور شامل شاخه های ذيل بودند: آفريدی ها، یو سفزی ها، با جوری ها، مومندها، وزيری ها، کاکرها، لمر ها و وردک ها. از جمع قبايل مذکور، آفريدی ها، مهمند ها، يوسفزی ها، وزيری ها و با جوری ها در پشتونستان پاکستان سکونت داشتند. يعنی که افغانستانی نبودند. در جريان توزيع زمين، قريه جاتی که درآنها مردم قرلق زندگی می کردند. برای افريدی ها داده شد. و نايب الحکومه امر کوچ مردمان قریه های مذکور را صادر کرد. بزرگان قوم به خوانين افريدی مراجعه کردند. ايشان به اين توافق تن دادند که قوم قرلق همه ساله برای افريدی ها پول معمول اجارة زمينی را بدهند که در آن سکونت دارند. از آن به بعد، افريدی ها در هنگام تیر ماه وارد دشت ارچی می شدند و پس از دريافت پول از مردم قرلق بر می گشتند.   2- در ولسوالی دشت قلعه: اين ولسوالی در ساحه يی بنايافت که قبل از حاکميت امير حبيب الله خان چراگاه مردم ساکن در ولسوالی های رستاق و ینگی قلعه بود. بعداً، توسط نايب محمد نبی خان قرلق آبياری شد. آب نهر دشت قلعه نيز از دريای کوکچه منشه می گيرد. کار اين نهر را مردم قرلق به آخر رسانيدند و از طرف نايب محمد نبی خان برای ايشان توزيع گردید. مساحت آن در حدود اضافه تر از 45 هزار جريب تخمين می گردد. وکيل محمد صديق خان برادر نايب محمد نبی خان متنفذ ديگری بود که در دورة صدارت سردار محمد داود خان طرح ايجاد نهر جدید را ريخت، تا به اين ترتيب زمين لايقه راکه در قسمت شمال شرق دشت قلعه موقعیت دارد  تحت آب کند. او، جهت انجام اين برنامه از بزرگان قومی ذيل استمداد جست. 1- حاجی محمد صديق خان، حاجی محمد سليم خان، وکيل محمد امين خان معروف به وکيل عمک جان پسر نايب محمد نبی خان و اربا ب عبدالله از ولسوالی رستاق. 2- وکيل عبدالله و علاقه دار زمان الدين خان از ولسوالی چاه آب . 3- رستم خان و محمد امين خان قندهاری که زندگی کوچ نشينی داشتند. 4- بزرگان مردم ولسوالی های داريم، کشم وشهربزرگ ولايت بدخشان.  کار نهر مذکور توسط اقوام مربوط به بزرگان قومی فوق در زمانی به پايان رسيد که وظيفة ادارة قطغن را محمد اسماعيل خان به عهده داشت. حدود زمين آبياری شده مذکور  اضافه تر از 14 هزار جريب بود ، این زمین ميان آنهايي که در کشيدن نهر جد ید کار کرده بودند، به اساس بيل تقسيم شد. اينها مدت چهار سال در آن کشت کردند. در اين جريان محمد اسمعيل خان جای خود را به نايب الحکومه جمعه گل خان داد. جمعه گل خان امر تخليه اين زمين را صادر کرد و گروهی از ناقلين پشتونستانی را جهت غصب آن وارد دشت قلعه ساخت. ادارة گروه نام برده را که وکيل کنجير به عهده داشت، در اثر مقاومت وکيل محمد صديق خان موفق به ضبط زمينهای داده شده برای خويش نگرديد. از آن به بعد، گروه ديگری در تحت ادارة شخصی بنام شير خان بر دشت قلعه ريخت. تا زمينی را که از جانب دولت بر اي شان داده شده است، بدست بياورند، باز هم وکيل محمد صديق خان و يک عده از خوانين محل در برابر آن قرار گرفتند. در نتيجه، نايب الحکومه جمعه گل خان خود وارد ينگی قلعه شد، و وکيل محمد صديق خان را در ولسوالی ینگی قلعه زندانی ساخت، مدتی نگذشت که او را تحت الحفظ به شهروان شهرکی واقع در قسمت شمال ولسوالی دشت ارچی فرستاد و در آنجا تحت نظارت اش قرار داد. آنگاه، موفق به توزيع زمين لايقه برای ناقلين شد. بعد از تحقق اين برنامه توسط جمعه گل خان، مالکين واقعی زمين به مراجع مسئول دولت عارض و دعوای ايشان عليه غاصبین مذکورتا آخر ادامه داشت. سردارمحمد داود با توسل به چنين مظالم تبعيضی ا ساس ا داره خويش را گذا شت و برنامه کاری خویش را روی طرح و تحقق پلان هاي انکشافي پنج ساله استوار ساخت. پيشبرد برنامة مذکور که در چار چوپ تشکيلات اداری سابق غير ممکن بود، سردار موصوف به مرور زمان تعديلات وسيعي را در سيستم تشکيلاتي حاکميت خانداني خود وارد آورد. تحول وارده در اداره، موجب شد تا نظام رهبری بسيط ولي متمرکز قبلي دگرگون گردد. نظامي که ادارة آن بدست کادر هاي سالخورده و کهنه کار تعلم ديده در مکاتيب «حبيبيه»، «ملک زاده گان جنوبي»، «جديد الاسلام نورستان» و «اردليان حضور» ، اين وفا دار ترين مهره ها به خاندان وي بود. به اساس اين دگرگوني، اداره چيان جديدي که اکثراً فارغ التحصيل ممالک سوسياليستي بودند . در سطوح پائین ادارات ملکی و قطعات نظامی جا گرفتند. به همين ترتيب، پس از تحقق پلان های انکشافی پنجساله اول و دوم، تحولات وسيعی در عرصه های ذيل صورت پذيرفت:   الف: در قسمت تمديد و اسفالت شاهراهها 1- تمديد و اسفالت شاهراه کابل-  شير خان بندر  به طول 678 کيلومتر 2- اسفالت سرک کا بل- جبل ا لـــــــسراج-     به طول77 کيلومتر تمديدواسفالت سرک جبل السراج- دوشی ازطـــريق سالنگ ، به طول108 کيلومتر 4- اسفالت سرک دوشـــی- شير خان بندر، به طول 214 کيلومتر 5- تمديد و اسفالت سرک کابل- تورخم، به طول 224 کيلومـــتر 6- اسفالت شاهراه تور غوندی- هرات وهرات- قندهار، به طول 678 کيلومتر 7- اســفـــالــت شاهــــراه کابل- قندهار، به طول473 کيلومــــتر اسفالت ســرک قندهار- سپيــن بولدک،  به طول 111 کيلومـــتر   ب: در قسمت تأسيس دستگاه های توليد انرژی برق 1- تأســـيس دستگاه توليد برق آبی نغـــلو، با ظرفـــيت 67،5 هزار کيلـــووات در ساعت. 2- تأسيس دستگاه برق آبی ماهی پر، با ظرفيت 44 هزار کيلو وات در ساعت. 3- تأسيس دستگاه برق آبی درونته، با ظرفيت 11 هزار کيلو وات در ساعت. 4- تأسيس دستگاه برق آبی پلخمری، با ظرفيت 9 هزار کيلو وات در ساعت. 5- دستگاه برق آبی چک وردک ،با ظرفيت چهار هزار کيلو وات در ساعت.   ج: در قسمت تأسيس فابريکات 1- تأسيس فابريکة نساجی پلخمری 2- تأسيس فابريکة نساجی گلبهار 3- تأسيس فابريکه های پشميته بافی کابل و قندهار 4- تأسيس فابريکة نساجی اميد 5- تأسيس شرکت سهامی کار خانه جات جنگلک 6- تأسيس فابريکة سمنت جبل السراج 7- تأسيس فابريکة سمنت غوری 8- تأسيس فابريکة خشت تايل 9- تأسيس فابريکة توليد روغن نباتی قندوز، در چوکات رياست شرکت سپين زر 10- تأسيس فابريکة صابون سازی قندوز ،در چوکات رياست شرکت سپين زر 11- تأسيس فابريکة چينی سازی قندوز، در چوکات رياست شرکت سپين زر 12- تأسيس فابريکة چينی سازی شاکر 13- تأسيس فابريکة کانسرو 14- تأسيس فابريکة توليد روغن نباتی مزار شريف 15- تأسيس کارخانة گوگرد سازی 16- تأسيس فابريکة بريکت ذغال سنگ 17- تأسيس فابريکة خانه سازی 18- تأسيس فابريکة کشمش پاکی 19- تأسيس فابريکة قند بغلان   د :  در قسمت ايجاد ترانــــسپورت هوايي و تأسيسات مربوط به آن 1- تأسيس رياست هوايي ملکی 2- تأسيس ميدان هوايي بين المللی کابل 3- تأسيس ميدان هوايي بين المللی قندهار 4- تأسيس ميدان های هوايي داخلی هرات، قندوز، مزار شريف وجلال آباد. پس از فعال گرديدن ميدان های هوايی بين المللی کابل و قندهار، پل هوايی ميان افغانستان و شهرهای ذيل در جهان ايجاد شد: تا شکنت، دهلی جديد، لاهور، امرتسر، تــهران، بيروت، اســـتانبول، فرانکفورت، لـــندن. به همين ترتيب، پرواز طيارات کشور هايي چون، اتحاد شوروی ، هند، پاکستان، ايران، لبنان وچکوسلواکيا به افغانستان نيزصورت گرفت.   ذ- در قسمت تجارت با مراجعه به احصائیه رشد تجارت  در سالنامه افغانستان در پنجاه سال اخیر، دیده می شود که رابطه تجارتی افغانستان عمدتاَ با کشورهای اتحاد شوروی ، ایالات متحدۀامریکا، هندوستان،  انگلستان ، آلمان، پاکستان ، چکو سلواکیا و چین تامین بوده ، قیمت اموال صادراتی و وارداتی افغانستان اعتبار از سال 1335 تا سال  1340با ممالک مذکور بر حسب ذیل محاسبه شده است:                            صادرات                           وا ردات قیمت اموال به افغانی سال   قیمت اموال به افغانی سال  2079049,5 1335   2307294 1335   2415087 1336   2648731,5 1336   3274092 1337   2088072 1337   3649232,5 1338   2716285,5 1338   3905923,5 1339   2244838,5 1339   4459243,5 1340   2402536,5 1340   ز : در قسمت معارف اسناد موجود پيرامون سطح رشد معارف، در بين سالهای 1334 و 1344 ،ارقام ذيل را نشان ميدهد:  احصائيه متعلمين و محصلين در سال های 1334 و 1344هـ ش شماره تعداد متعلمين با تفريق درجات مکاتب  سال1334 سال 1344 1 متعلمين مکاتب دهاتی 14987 84512 2 متعلمين مکاتب ابتدائيه 96671 273525 3 متعلمين مکاتب متوسطه 4781 27912 4 متعلمين مکاتب ليسه 949 6070 5 متعلمين شامل در موسسات مسلکی و تربيه معلم 2953 11448 6 محصلين شامل در موسسات تحصيلی تر بیه معلم 758 3449 تعداد مجموعی 221090 406916 احصائيه مکاتب در سالهای 1334 و 1344هـ ش شماره مکاتب سال 1334 درسال 1344 1 مکتب دهاتی 358 1222 2 مکتب ابتدائيه 330 656 3 مکتب متوسطه 27 122 4 مکتب ليسه 17 30 5 مکاتب مسلکی و تربيه معلم 24 56 6 موسسه تحصیلات عالی 6 13 تعداد مجموعی 762 2099 گرفته شده و از احصا ئیه معارف افغانستان در سال 1351، نشریه ریاست پلان و زارت معارف   س : در قسمت نظامی به اساس فيصلة لويه جرگة سال 1334هـ ش مطابق به 1955م، حکومت افغانستان برنامة مدر نيزه کردن تشکيل نظامی در کشور را رويدست گرفت. مبتنی بر آن، قرار داد های زیادی میان افغانستان و اتحاد شوروی به امضا رسيد. کشور مذکور با تحويلدهی سلاح و وسايط نظامی، فرستادن متخصصين ،و تأسيس بهارک ها، ميدان های هوايي بگرام و شيندند و قشله های جديد در افغانستان، به تقويت نظامی اش پرداخت. به همين ترتيب، با عيار شدن نصاب تعليمی مکاتب حربی شونحي  و خورد ضابطان به شکل معاصر و تأسيس موسسات تحصيلی عصری، چون پوهنتون حربی به همکاری کشور چکوسلواکيا در ساحه پلچرخی و پوهنحي  هوايي در جوار غربی ميدان هوايي کابل، تحول چشمگيری در عرصه آموزش نظامی صورت پذيرفت. همچنان، برنامه های آموزشی حربی که قبلاً توسط معلمين ترک ،تنظيم و پيش برده می شد، از نصاب تعليمی نظامی افغانستان خارج گرديد و جای آن را برنامه های آموزشی روسی گرفت.    ش- در قسمت تقسيمات اداری و احصائية نفوس   تقسيمات اداری در افغانستان که بنابر اقتضاآت شرايط اعمال حاکميت در ادوار مختلف صورت پذيرفته بود. با مراجعه به اسناد موجود در اين مورد، ديده می شود که تقسيمات مذکور در زمان احمد شاه ابدالی آغاز و از سال 1313 تا سال 1343 يکجا با احصائيه نفوس به شرحی که می آيد ، تحول پذيرفت:   تشکيلات ملکی سال 1313هـ ش شماره ولايات و حکومات اعلی حکومات کلان حکومات محلی علاقه داری ها 1     ولايت کابل 4 25 4 2 ولايت قندهار 3 17 21 3 ولايت هرات 2 8 19 4 ولايت مزار شريف 1 12 14 5 ولايت قطغن و بدخشان 1 17 17 6 حکومات اعلی مشرقی 1 11 10 7 حکومات اعلی جنوبی 0 5 25 8 حکومات اعلی ميمنه 0 5 6 9 حکومات اعلی فراه 0 2 6 گرفته شده از سالنامه افغانستان در پنجاه سال اخیر       تشکيلات ملکي و احصائيه نفوس افغانستان در سال 1341هـ ش شماره ولايات و حکومات اعلي تعداد نفوس 1 ولايت کابل 1،632،307 2 ولايت قندهار 1،036،392 3 ولايت هرات 1،006،325 4 ولايت مزار 490،285 5 ولايت قطغن 998,160 6 ولايت ننگرهار 1،306،570 7 ولايت پکتيا 729،763 8 حکومت اعلي غزني 1،008،247 9 حکومت اعلي پروان 1،221،683 10 حکومت اعلي فراه 218،827 11 حکومت اعلي ميمنه 335،518 12 حکومت اعلي بدخشان 316،574 13 حکومت اعلي شبرغان 395،560 14 حکومت اعلي گرشک 304،468 15 تالقان 481،301 16 غورات 382،906 17 ارزگان 505،418 18 باميان 343،264 19 قبايل کوچي و نيمه کوچي 2،457،745 مجموع 15،271،687 گرفته شده از کتاب "افغانستان در مسير تاريخ" تاليف مير غلام محمد غبار .   2- تشکيلات اداري افغانستان در سال 1343: باوارد آمدن تحولات در سيستم اداره بر مبناي ايجاد دموکراسي در کشور، تشکيلات قبلي تغيير پذيرفت . به اساس آن در افغانستان، 28 ولايت، 324 ولسوالي و 119 علاقه داري تأسيس گرديد. واحد هاي اداري مذکور با در نظر داشت مساحت و تعداد نفوس به اين شرح درجه بندي شد: 1- ولايات درجه اول، درجه دوم و درجه سوم 2- ولسوالي هاي درجه اول، درجه دوم، درجه سوم و درجه چهارم علاقه داري ها  شامل اين روند نمي گرديد. به همين اساس، در سال 1343 بود که احصائيه نفوس افغانستان به شکل تخميني صورت پذيرفت و مبتني بر آن، تعداد نفوس هر ولايت به شرحي که در جدول ذيل آمده است، تثبيت شد:   تقسيمات ملکي و احصائيه سال 1343 شمسی شماره ولايات حکومت علاقه داري ها مراکز تعداد نفوس 1 بلخ 6 4 مزار شريف 337337 2 بغلان 4 4 پلخمري 699506 3 سمنگان 2 3 سمنگان 197707 4 قندوز 4 1 قندوز 386665 5 هرات 10 0 هرات 654076 6 بادغيس 3 3 قلعه نو 305275 7 نيمروز 3 3 زرنج 116232 8 فراه 4 5 فراه 299739 9 قندهار 8 5 قندهار 305275 10 زابل 4 6 قلات 341487 11 کابل 7 3 کابل 1221533 12 لوگر 2 4 لوگر 294860 13 وردک 3 5 ميدان شار 396377 14 پروان 6 7 چاريکار 846032 15 کاپيسا 2 3 سروبي 328758 16 لغمان 2 3 ميترلام 212223 17 ننگرهار 6 11 جلالآباد 780017 18 کنرها 6 6 چغهسراي 314437 19 بدخشان 5 7 فيضآباد 328537 20 جوزجان 4 7 سرپل 410532 21 هلمند 7 7 لشکرگاه 302842 22 غورات 5 1 غور 308480 23 ارزگان 6 2 ارزگان 553371 24 باميان 3 2 باميان 329989 25 غزني 6 8 غزني 1149649 26 پکتيکا 6 15 گرديز 698834 27 فارياب 4 7 ميمنه 471383 28 تخار 6 7 تالقان 471383   مجموع 136 139   13062536 گرفته شده از سالنامه «افغانستان در پنجاه سال اخير» انتشاریافته از جانب  موسسه طبع کتب در اول سنبله سال 1347 شهر کابل.   علاوه بر آن، يکجا با ايجاد پروژه هاي مختلف ديگر که عمدتاً به کمک بلاک سوسياليستي صورت گرفت. مشاورين متخصص در عرصه های مختلف نيز وارد کشور گرديدند. تغيرات مذکور که تشبثات سياسي – استخباراتي مراجع خاص بلاک سوسياليستي را در جهت بسيج تحصيل کرده گان مساعد به معاملات سلطه پذيري درپي داشت، زمينة ايجاد سازمانهاي سياسي متأثير از ايد يا لوژي مارکسيست لينينيستي طرفدار شوروي را مهيا ساخت. به همين اساس، با آغاز دهة دموکراسی در کشور، حزب دموکراتيک خلق افغانستان به صفت يک حزب متشکل سياسی، شکل گرفت و اعلان موجوديت کرد. علاوه بر آن، در آغاز دهة دموکراسی که يک سلسله آزادي هاي مدني در جامعه تضمين شد. زمينه برای نطفه بندي و تاسيس سازمانهاي سياسي مختلف ديگر نيز مساعد گرديد.    آغاز دهة دموکراسی و انتخابات دورة دوازدهــم شــورای ملــی   انکشافاتی که در دورة صدارت سردار محمد داود در کشور صورت پذيرفت. قسماً زمينه ساز رفع حاکميت اقتداری با مراجعه به ايجاد يک سيستم اداری تا حدی دموکراسی پذير بود. اين زمينه هنگامی تقويت گرديد که جوامع بشری در جهان ،گامهای وسيع و استواری را در قسمت ايجاد و توسعه مدنيت معاصر برداشته بودند. بنابر آن ،افغانستان به صفت يکی از اعضای اين خانواده، مجبور بود تا جهت پيوستن به روند مذکور زمينه هايي را تهيه دارد. حکومت وقت اولين گامی را که در اين راستا بلند کرد، عبارت از ايجاد قانون اساسی جديد کشور به صفت يک سند حقوقی ضمانت کنندة اساسات ابتدايي دموکراسی در افغانستان بود. بناءً ، قانون مذکور در 29 سنبلة سال 1343هـ ش مطابق به 20 سپتمبر سال 1964م نافذ شد. به تعقيب آن، با انفاذ «قانون انتخابات شوری» در ماه حوت سال 1343هـ ش ، زمينة تدوير انتخابات آزاد پارلمانی به صفت پيش در امدی برای تحقق دموکراسی در کشور مهيا گشت.قانون مذکور، به این شرح تدوین یافته بود :   قانون انتخابات شوری   فصل اول حوزه های انتخابی   ماده اول : بنمظور اجراي انتخابات شوري در ساحه افغانستان مطا بق به احکام اين قانون حوزه هاي انتخابي تشکيل ميگردد. ماده دوم : هر ولسوالي يک حوزه انتخابي ولسي جرگه شمرده ميشود .      در مناطقي که تحت تشکيل ولسوالي قرار نداردبر اساس تناسب نفوس يک يا چند حوزة انتخابي تشکيل ميشود . اتباع کوچي شش نفر را به ترتيب ذيل به عضويت ولسي جرگه انتخاب ميکنند : 1-   کوچي غزني :           يکنفر 2-   کوچي کتواز :          يکنفر 3-   کوچي قلات :      يکنفر 4-   کوچي پشت رود :          يکنفر 5-   کوچي ريگستان :  يکنفر 6-   بلوچ گرم سير :        يکنفر 7-   کوچي ننگر هار :          يکنفر ماده سوم : در مورد اعضاي مشرانو جرگه که برطبق حکم جزء ( ب) فقره (2 ) ماده چهل و پنجم قانون اساسي انتخاب ميگردند هر ولايت يک حوزة انتخابي شناخته ميشود . ماده چهارم :  جدول حوزه هاي انتخابي ضم اين قانون ميباشد . ماده پنجم : از هر حوزه انتخابي يکنفر انتخاب ميگردد . داوطلبيکه در حوزه خود مطابق به احکام قانون راي بيشتر حاصل کند عضو شوري  شناخته ميشود .   فصل دوم شرايط انتخاب کنند گان و انتخاب شوندگان   ماده ششم : انتخاب کننده بايد داراي شرايط ذيل باشد : الف : اقلا يکسال قبل از تاريخ نشر جدول اسماي انتخاب کنند گان تابعيت افغانستان را بدست آورده باشد . ب - سن بيست را قبل از ماه سنبلة ساليکه انتخابات در ان اجرا ميشود تکميل نمايد . ج - بعد از تاريخ 9 ميزان 1343 هـ ، ش بحرمان از حقوق سياسي محکوم نشده باشد . د - از طرف محکمه محجوريا مجنون شناخته نشده باشد . ماده هفتم : انتخاب شونده بايدداراي شرايط ذيل باشد : الف :اقلاده سال قبل از تاريخ نشر جدول اسماي انتخاب کنند گان تابعيت افغانستان را بدست آورده باشد. ب‌-       بعد از تاريخ 9 ميزان 1343 هـ ، ش بحرمان از حقوق سياسي محکوم نشده باشد . ج - از طرف محکمه محجوريا مجنون شناخته نشده باشد. د - خواندن و نوشتن بداند هـ -  عضوولسي جرگه سن بيست و پنج و عضو مشرانو جرگه سن سي را قبل از اول ماه سنبلة ساليکه انتخابات دران اجرا ميشود – تکميل کرده باشد. ماده هشتم : قاضي القضات و اعضاي ستره محکمه نميتوانند در انتخابات شوري بحيث انتخاب کننده يا انتخاب شونده شرکت ورزند . صاحب منصبان، همر ديفان ، خور دضابطان و افراد اردو موظفين پوليس و ژاندارم نميتوانند در هنگام تصدي وظيفه در انتخابات شوري بحيث انتخاب کننده يا انتخاب شونده شرکت ورزند . اين حکم شامل آن اشخاص نميباشد که در اثر تطبيق قانون مکلفيت عسکري داخل خدمت اردو گرديده و ترخيض شده باشند . صاحب منصبان ، همر ديفان و خورد ضابطان سابق اردو ميتوانند در انتخابات بحيث انتخاب کننده يا انتخاب شونده شرکت ورزند بشر طيکه علاقه شان با اردو قبل از تاريخ نشر جدول اسماي انتخاب کنند گان بصورت نهائي مطابق با حکام قانون قطع شده باشد .  رئيس يا عضو حکومت که داوطلب انتخاب شدن باشد مکلف است قبل از داو طلب شدن ازو ظيفة خود استعفاء بدهد . ماده نهم :  قضات و مامورينيکه داو طلب انتخاب شدن باشند مکلفند قبل از داو طلب شدن از وظيفة خود مطابق به احکام قانون استعفاء مستعفي را تا اعلان تنا يج انتخابات از وظيفة منفصل و از حقوق متعلق بان محروم ميسازد ولي هر گاه شخص مذکور منتحب نشود دو باره بوظيفه بر ميگردد و عوافب معمول استعفاء براو تطبيق نميشود : قضات و مامورين نميتوانند در حوزة خدمت خود داو طلب شوند مگراينکه ششماه قبل از تاريخ آغاز انتخابات از وظيفة خود استعفاء بدهند . مامورين اداره مرکزي تا جائيکه به تطبيق حکم اين ماده مربوط است حوزة ماموريت ندارند .     هر گاه کسانيکه بموجب احکام اين قانون صفت عضويت را در هيئت مرکزي نظارت انتخابات يا صفت رياست يا عضويت را در هيئت هاي نظارت در ولايات حاصل ميکنند بخواهند مطابق به احکام قانون جهت انتخاب شدن داو طلب شوند مکلف اند شش ماه قبل از تاريخ آغاز انتخابات از وظايف شان استعفاء بدهند . اين احکام در مورد قضات و مديران ليسه ها و سر معلمانيکه بموجب جزء (1) و (2) فقره اول مادة چهل و يکم اين قانون به صفت رئيس يا عضوهيئت هاي محلي نظارت انتخابات اجراي وظيفه مينمايند نيز تطبيق ميشود و هرگاه مديران ليسه ها يا سر معلميني که بموجب جزء (2)  و (3) فقرة اول ماده چهل ويکم اين قانون بصفت عضوهيئت هاي محلي نظارت انتخابات انتخاب مي شوند، بخواهند جهت انتخاب شدن داو طلب شوند مکلفند در مدت سه روز از تاريخ ابلاغ موضوع به آنها از وظايف اصلي شان مستعفي گردند . ماده دهم : هرگاه داو طلب انتخاب شونده از جمله کار کنان اداري يکي از موسسات تجارتي باشد. بشرطي عضو شوري شده ميتواند که شغل مذکور خود را قبل از آغاز نخستين جلسة شوري به تعقيب انتخاب شدنش ترک بگويد . اصطلاح کار کنان اداري مذکور فوق شامل رئيس و اعضاي ارکان رئيسه موسسات تجارتي نيز ميباشد . هر گاه داو طلب رئيس يا عضو يکي از ارکان رئيسة موسسة تجارتي باشد و موسسه مذکور در حوزه انتخاباتي که شخص مذکور داو طلب آن است بيش از پنجصد کارکن اداري و کارگرداشته باشد ، داو طلب مکلف است قبل از تاريخ نشر جدول انتخاب کنندگان از وظيفه اش استعفاء بدهد . ماده  يازدهم : مرد انيکه واجد شرايط مندرج اين قانون بوده و اسماي شان در جدول انتخاب کنند گان نشر گرديده است مطابق به احکام اين قانون در انتخابات اعضاي شوري سهم ميگيرند . زنانيکه واجد شرايط اين قانون باشند ميتوانند اسماي شانرا يکماه قبل از تاريخ نشر جدول انتخاب کنند گان جهت راي دادن ثبت کنند و بر اساس آن در انتخاب اعضاي شوري سهم بگيرند. ماده  دوازدهم : مردان و زنانيکه داوطلب عضويت شوري باشند مکلف اند داوطلبي خود را مطابق با احکام فصل پنجم اين قانون اعلان نمايند.   فصل سوم نظارت انتخابات ماده سيزدهم : در پايتخت دولت يک هيئت مرکزي نظارت انتخابات به ترتيب ذيل تشکيل ميگردد . 1- يکنفر از اعضاي ستره محکمه به انتخاب محکمة مذکور به حيث رئيس. 2- يکنفر از اعضاي ستره محکمه به انتخاب محکمة مذکور بحيث عضو . 3- لوي خارنوال بحيث عضو . 4- رئيس پوهنتون بحيث عضو . 5- معين وزارت داخله به حيث عضو .        تا وقتيکه ستره محکمه تشکيل ميگردد مطابق بفرمان پادشاهي شماره 1020 -  1381 مورخ 6 عقرب سال 1343 هـ ، ش محکمة تميز به انتخاب دو نفر از اعضاي خود برطبق احکام اين ماده اقدام ميکند . ماده چاردهم :  در هر ولايت يک هيئت نظارت اتنخابات به ترتيب ذيل تشکيل ميگردد . 1- رئيس محکمه ولايت بحيث رئيس . 2- خارنوال ولايت بحيث عضو . 3- آمر معارف ولايت بحيث عضو .       اين هيئت در مرکز ولايت وظيفه هيئت محلي نظارت انتخابات را اجراء ميکند و از جريان انتخابات در سائر حوزه هاي انتخابي ولايت مطابق به احکام اين قانون نگراني مي نمايد . ماده پانزدهم : در هر ولسوالي يک هيئت انتخابات به ترتيت ذيل تشکيل ميگردد : 1- قاضي محکمه بحيث رئيس . 2- مدير ليسه و در صور تيکه در حوزه انتخابي ليسه موجود نباشد سر معلم شوونئحي بحيث عضو.هر گاه در يک حوزه انتخابي بيش از يک لَيسه يا بيش از يک شوونئحي موجود باشد يکي از مد يران ليسه هايا سر معلمان از طرف هيئت نظارت انتخابات ولايت بحيث عضو هيئت انتخاب ميشود . 3- يکنفر از معلمان ولايت که در حوزة انتخابي ماموريت و سکونت نداشته باشد با انتخاب هيئت نظارت انتخابات ولايت بحيث عضو . دو عضو اولالذکر تمام وظايف هيئت نظارت راتا آغاز انتخابات بدون اشتراک عضو سوم اجرا ميکنند. عضو اخيرالذ کر وظيفة خود را در هيئت نظارت با آغاز انتخابات شروع مينمايد . اين هيئت و همچنان هيئت نظارت در ولايت در موقعيکه سير انتخابات را در حوزة انتخابي مرکزي ولايت مستقبماً اداره ميکند هيئت محلي نظارت انتخابات ناميده ميشود . هر گاه در يک حوزة انتخابي بيش از يک مرکزراي گيري موجود باشد هيئت فوق در هر يک از مراکز مذکور يکي بعداز ديگر وظيفة نظارت راانجام ميدهد . در اين صورت مدت پنج روزيکه براي اجراي انتخابات تعيين گرديده براي هريک از مرکزراي گيري بصورت جدا گانه تخصيص داده ميشود . در شهرهاي کابل -  قندهار و هرات که حاوي بيش از يک حوزه انتخابي ميباشند هيئت هاي متعدد نظارت انتخابات مطابق به تعداد مرکزراي گير تشکيل ميشود . روسا و هيئت هاي اضافي نظارت از قضات ابتدائيه شهر و اعضاي محکمه ولايت و مديران و سر معلمان يا معلمان ليسه ها توسط هيئت نظارت انتخابات ولايت مطابق به ترکيب مادة پانزدهم هذا انتخاب ميشود . ماده شانزدهم : پدر –  مادر –  فرزند –  همسر –  برادر –  خواهر –  کاکا –  ماما –  خاله -  عمه -  خسر و خشوي داو طلب نميتوانند در هئيت محلي نظارت انتخابات در حوزة انتخابي داو طلب مذکور شرکت کنند . عوض چنين شخص توسط نظارت انتخابات ولايت از بين  مامورين مسلکي مرجعيکه به آن ار تباط دارد تعيين ميگردد . در صورتيکه به اثر تطبيق حکم اين ماده انتخابات ولايت نتواند وظيفة خود را در هيئت مذکور اجراکندهيئت مرکزي نظارت انتخابات عوض او را از بين مامورين مسلکي مرجعيکه بان ار تباط دارد تعيين ميکند . ماده هفدهم : هيئت مرکزي هيئت هاي ولايت و هيئت هاي محلي نظارت انتخابات وظائفي را اجرا ميکنند که در اين قانون براي آنها تعيين گرديده است . رئيس هيئت محلي نظارت انتخابات براي حفظ نظم در محل راي گيري تدابير لازم اتخاذ ميکند . رئيس هيئت مذکور ميتواند از موظفين امنيه در اجراي وظايف خود کاربگيرد . موظفين مذکور در صورت عدم اطاعت به اوامر رئيس مذکور از طرف او تاءديب ميشوند . ماده هژدهم : وزيز داخله مکلف است براي حفظ امن و آرامش در جريان انتخابات در تمام مناطق دولت تدابير لازم اتخاذ کند . والي هر ولايت مکلف است از جريان انتخابات در ولايت مربوط نگراني عمومي بکند و وسايل لازم را براي ايفاي و ظايف هيئت هاي نظارت انتخابات فراهم نمايد . ماده نزدهم : هر داوطلب حق دارد در جريان راي گيري و در جلسة شمار آراء شخصاً حاضر شود يا نماينده اي بفرستد که و کالت خط شرعي بدست داشته و يا ورق و کالت او به تصديق والي ولايت ويا ولسوالي مربوط رسيده باشد . در صورتيکه داوطلب از اين حق استفاده نکند آجرا آت مندرج مواديکه دران وجوداويا نماينده اش شرط گذاشته شده بدون وجود شان عملي ميگردد.   فصل چهارم 1-         جدول انتخاب کنندگان ماده بيستم :  هيئت مرکزي نظارت انتخابات چار ماه قبل از تاريخ آغاز انتخابات به هيئت هاي محلي نظارت انتخابات ابلاغ ميکند تا جدول اسماي انتخاب کنند گان را تهيه نمايند . هيئت هاي محلي در تهيه اين جد اول دفاتر توزيع تذکرة  تابعيت را اساس قرار ميدهند . در حوزه هاي انتخابي مندرج جزء (ب) جدول حوزه هاي انتخابي ضم اين قانون اشخصاصي که اهليت انتخاب کردن رادا را باشند اسماي خود راقبل از تاريخ نشر جدول بحيث انتخاب کننده نزدهيئت محلي نظارت انتخابات ثبت ميکنند . به اين اشخاص يک ورق موقت هويت از طرف هيئت محلي نظارت انتخابات داده مي شود.       اتباع کوچي يکماه قبل از تاريخ آغاز انتخابات اسماي شان رابحيث انتخاب کننده در نزد هيئت محلي نظارت انتخابات در حوزه هاي مخصوص شان که در جزء (ج) جدول ضميمه تعيين گرديده ثبت مينمايند. باين اشخاص نيزيک ورق موقت هويت از طرف هيئت محلي نظارت انتخابات داده مي شود .در حوزه هاي انتخابي که دفاتر احصائيه نفوس براي تمام حوزه يا بعضي حصص آن ترتيب نگرديده و هنوز تمام ساکنين آن تذکرة تابعيت اخذنکرده اند اشخاصيکه نامهاي شان در جدول انتخاب کنند گان موجود نبوده واز ساکنين حوزه باشند مي تواند اسماي خود را در داخل ميعاد معينه بغرض راي دهي ثبت نموده او راق موقت هويت را اخذو مطابق به احکام قانون در انتخاب داوطلب شرکت نمايند. ماده بيست ويکم : هريک از هيئت هاي محلي نظارت جدول انتخاب کنند گان حوزة مربرطه را ترتيب ميدهد . اين جدول حاوي اسماء ، شهرت مکمله و محل سکونت تمام مرداني مي باشد که در حوزة انتخابي مربوط سکونت دارند ومطابق به احکام قانون اهليت انتخاب کردن رادا راهستند . همچنان در جدول انتخاب کنند گان اسماي تمام زناني شامل ميگردد که بمنظور انتخاب کردن نام هاي شانرا نزد هيئت نظارت انتخابات ثبت نموده و مطابق به احکام قانون اهليت انتخاب کردن را دارا باشند . براي زنان مذکور نيز يک ورق هويت داده ميشود .  ماده بيست و سوم : مرد افغان که اهليت انتخاب کردن را دارا بوده و اسم اودر جدول انتخاب کنند گان موجود نباشد ميتواند در خلال مدت يکماه از نشر آن به هيئت محلي نظارت انتخابات مراجعه کرده وشمول اسم خود را در جدول تقاضا نمايد .  هرزن افغانيکه اهليت انتخاب کردن رادارا باشد ميتواند در خلال مدت مذکور فقره فوق ثبت اسم خود را در جدول انتخاب کنند گان مطالبه نمايد هيئت محلي نظارت انتخابات مطالبات دارد شمول وثبت اسماء را در خلال مدت مذکور فقره اول اين ماده مطابق با حکام قانون قبول کند و اسماي مطالبه کنند گان را در جدول قيد نمايد . ماده بيست و چهارم : هر افغان ميتواند در خلال مدت يکماه قبل از تاريخ نشر جدول انتخاب کنند گان تصحيع بيانات مربوط بنام ، شهرت و سکونت خود را از هيئت محلي نظارت انتخابات مطالبه کند. هيئت به تصحيع لازم ميپردازد ماده بيست و پنجم :  هر افغان ميتواند شمول اسم شخصي رادر جدول انتخاب کنند گان مورد اعتراض قراردهد که به نظر او اهليت انتخاب شدن را ندارد .         هر افغان ميتواند عدم شمول اسم شخصي را در جدول انتخاب کنندگان مورد اعتراض قرار دهد که بنظر او اهليت انتخاب شدن  را دارد . موعد تقديم اعتراضات مدت يکماه از تاريخ نشر جدول انتخاب کنند گان است و هيئت محلي نظارت انتخابات اين نوع اعتراضات را مورد رسيد گي قرار ميدهد . ماده بيست وششم : هيئت محلي نظارت انتخابات مکلف است در خلال مدت هفت روز از وصول مطالبات و اعتراضات مندرج اين فصل قرار خود را در بارة آن اعلام نمايد . اين قرار در خلال مدت هفت روز از تاريخ صدور آن بر اساس درخواست اشخاص ذي دخل مورد تجديد نظر ديوان امنيت عامة محکمة ولايت اشتراک نموده باشد بر اساس قواعد رد قضات جلسة مورد بحث ديوان امنيت عامه برياست عضو سابقه دار آن داير ميگردد . حکم محکمه بايد در خلال هفت روز صادر شود . حکم بعد از صدور آن نافذ ميگردد و قابل استيناف نميباشد . از اين نوع احکام محصول يا قيمت وثيقه گرفته نميشود        هر گاه قبول مطالبه يا اعتراض تغيري را در جدول انتخاب کنند گان ايجاب کند هيئت محلي نظارت انتخابات مکلف است جدول انتخاب کنندگان را در خلال هفت روز از تاريخ قبول قطعي مطالبه يا اعتراض تصحيح و اعلان نمايد . ماده بيست و هفتم :  بار عايت احکام فصل دوم اين قانون -  مامورين و مستخد مين دولت ميتوانند در حوزة انتخابي محل وظيفة شان راي بدهند . در ينصورت هيئت نظارت هنگام مراجعة مامور يا مستخدم نام او را در جدول ثبت کرده با اومانند ساير انتخاب کنند گان رفتار ميکند . همچان هيئت نظارت انتخابات ميتواند در حوزة انتخابي محل وظيفة خود راي بدهد.   2-         فصل پنجم   داوطلبي براي انتخاب شدن   ماده بيست و هشتم : هر افغان که مطابق به احکام اين قانون اهليت انتخاب شدن را دارد و ميخواهد براي انتخاب شدن از يک حوزة انتخابي معين داوطلب شود مکلف است بعد از نشر جدول انتخاب کنند گان و اقلاشصت روز قبل از تاريخ آغاز انتخابات درخواست داوطلبي خود را به هيئت محل نظارت انتخابات تقديم کند .هيئت محلي نظارت انتخابات بعد از آنکه مطمئن شود درخواست با شرايط مندرج اين قانون مطابقت دارد آنرا پذيرفته در خلال مدت بيست و چهار ساعت به تقديم کنندة آن رسيد حاوي ساعت و تاريخ وصول ميدهد . بعد درخواست را به والي يا ولسوال  جهت نشر ميفرستد . ماده بيست ونهم :  هر افغان ميتواند صحت داوطلبي داو طلب را در پيشگاه محکمة ولايت مورد اعتراض قرار بدهد. اين اعتراض بايد در خلال پانزده روز از تاريخيکه هيئت محلي نظارت انتخابات داوطلبي را قبول نموده صورت بگيرد و در خلال پانزده روز از تاريخ اقامة آن توسط هيئت کامل محکمه حل وفصل شود ، حکم محکمه قطعي است . اجراآت محکمه درين مورد تابع مقررات محصول و قيمت وثيقه نميباشد . و هر گاه حالتي از حالات در قضاوت ظهور کند بر طبق قواعد آن رفتار ميشود . هر افغان ميتواند از عدم قبول داوطلبي داوطلب از طرف هيئت محلي نظارت انتخابات به محکمه شکايت کنداين شکايت به نحوي حل و فصل ميشود که در فقرة فوق بيان گرديد. ماده سيم : داوطلب ميتواند پس از آنکه رسيد قبول درخواست خود را حاصل کرد براي اعلان اهداف و پروگرام خود اقدام کند و در حدود احکام قانون به تبليغات بپر دازد .   3-    فصل ششم   اجراي انتخابات ماده سي ويکم : انتخاب اعضاي ولسي جرگه و آن اعضاي مشرانو جرگه که مطابق به حکم جزء (ب) فقرة 2 ماده چهل و پنجم قانون اساسي انتخاب ميشوند بصورت آزاد -  عمومي -  مستقيم وسري اجراء ميگردد. بتاريخ اول ماه ثور سالي که انتخابات در آن صورت ميگيرد اعلام پادشاهي مربوط به انتخابات صادر ميشود درين اعلام اقداماتيکه جهت اجراي انتخابات ضروري است با تاريخ هاي مربوطه آن توضيع ميگردد . ماده سی و دوم : در هر حوزة انتخابي يک يا چند مرکز رای گيري تعيين ميگردد . تعداد مراکز ومنطقة انتخابي آن در هر ولايت از طرف والي آن تعيين ميشود . والي درين امربد و عامل ذيل توجه کافي مينمايد : 1-        سهولت رسيدن انتخاب کنند گان به مرکزاي گيري . 2-   امکان نظارت از جريان راي گيري . مادة سی وسوم : جدول مراکز رای گيري هر حوزه انتخابي با جدول اسماي راي دهندگان آن اقلا پانزده روز قبل از تاريخ آغاز انتخابات جهت آگاهي عامه نشر ميشود . اين جدول بعد از نشر آن نهائي شناخته ميشود. ماده سی و چهارم:رای دادن در همه مراکز رای گیری تحت اداره و مراقبت هیت نظارت انتخابات اجرا می شود  . ماده سی و پنجم :  انتخابات از تاريخ آغاز آن براي مدت پنج روز دوام ميکند . ماده سی و ششم : راي دادن در هر مرکز به ساعت هفت صبع آغاز ميشود و تا ساعات هفت شام دوام ميکند . ماده سی هفتم : در مرکزراي گيري براي هر يک از داوطلبان يک صندوق با علامة مختص با و گذاشته ميشود .  علامات انتخابي توسط هيئت مرکزي نظارت انتخابات تثبيت گرديده و از طرف هيئت محلي بر اساس قرعه به داوطلبان حوزه هاي انتخابي مربوطه تخصيص داده مي شود علامه به داوطلب يک روز قبل از آغاز انتخابات و در همان روز اعلان ميگردد . بروي صندوق آراء بايد عکس داوطلب با علامة مخصوص اونصب باشد وتمام صناديق بايد از طرف هيئت محلي نظارت انتخابات مهروامضاء گردد. صناديق سر بسته بوده تنها داراي سوراخي ميباشد که از طريق آن ورق راي بداخل صندوق گذاشته شده بتواند . راي دا دن به توسط اوراق سفيد صورت ميگيرد از اين او راق براي هر مرکز راي گيري بمقد ار ده فيصد بيش از تعداد داخل جدول انتخاب کننده گان مربوط تهيه شده بعد از نشاني شد در يک خريطه سربسته و مهرشد گي از طرف هيئت مرکزي نظارت انتخابات به هيئت هاي محلي فرستاده ميشود .        هيئت محلي نظارت انتخابات خريطه را قبل از وقت مقرر آغاز انتخابات باز نموده او راق داخل آن را شمرده و موضوع را در محضري ثبت ميکند . محضر از طرف رئيس واعضاي هيئت نظارت امضاء ميشود . هر يک از راي دهند گان به مرکزراي گيري ايکه نام او در جدول انتخاب کنند گان آن قيداست حاضر شده تذکرة بابعيت  خود يا ورق هويت مندرج اين قانون را به رئيس هيئت  نظارت نشان ميدهد .        رئيس هيئت نظارت بعد از آنکه از هويت راي دهنده وازوجوداسم او در جدول اطمينان حاصل کند يک ورق راي دهي  باوتفويض مينمايد .        هيئت نظارت هنگا ميکه ورق راي دهي هرراي د هنده را باوتفويض ميدارد طرز راي دادن مخصوصاً موضوع تخصيص علامه به داوطلب را باوتفهيم ميکند . ماده سی و هشتم : انتخاب کننده بعد از انکه ورق راي دهي راتسليم گرديد به محل مخصوص و محرمانه اي داخل ميشود که دران صناديق اخذ آراء گذاشته شده است . در ين محل هر انتخاب کننده بهنگام راي دادن تنها گذاشته مي شود .        بعد از آنکه راي دهنده ورق راي دهي خود را گرفت وقبل از انکه به محل راي گيري داخل شود هيئت نظارت بر انگشت کوچک دست راست او به منظور جلو گيري از راي دادن مکرر با محلول ملون علامه ميگذارد  ماده سی و نهم: در محل راي گيري انتخاب کننده ورق راي دهي را در صندوق مختص بداوطلبي که براي اور اي ميدهد ميگذارد. ماده چهلم :  بعد از آنکه راي گيري پايان يافت هيئت محلي نظارت انتخابات صندوق هاي محتوي آراء را باز نموده اوراق راي دهي داخل آنرا در حضور داوطلبان يا نماينده گان شان حساب ميکند و در صورتيکه تعداد اوراق از تعداد اشخاصي که اوراق بايشان داده شده بيش از پنج فيصد زياد تر باشد انتخابات در همان مرکزراي گيري ملغي شناخته ميشود.  در چنين حالت انتخابات در روز ما بعد الغاء اعاده ميگردد و بر آن تمام احکام مربوط به اجراي انتخابات تطبيق ميشود. ماده چهل ويکم : شمار آراء از طرف هيئت نظارت انتخابات در هر مرکزراي گيري بحضور داوطلبان يا نمايند گان شان بعمل مي آيد و نتيجه در هر مرکزراي گيري اعلان ميشود . هيئت نظارت اسماي داوطلبان رابا تعداد آرا ئيکه بدست آورده اند درج محضر مينمايد و در صورتيکه حوزه انتخابي داراي همين يک مرکزراي گيري باشد هيئت نظارت داوطلب کامياب را مطابق به احکام قانون تعيين نموده موضوع را در محضري ثبت و اسم داوطلب مذکور را اعلان ميکند . در صورتيکه در يک حوزه انتخابي بيش از يک مرکز راي گيري موجود باشد هيئت نظارت اين مراتب را بعد از ان عملي مينمايد که نتايج همه مراکز راي گيري بدست آمده و در حضور داوطلبان يا نمايند گان شان بقيد حساب آورده شود. ماده چهل ودوم : داوطلبان براساس کثرت آرائيکه بدست مي آورند تصنيف ميگرد ند و هر کسيکه از ديگران راي بيشتر حاصل کرده کامياب شمرده ميشود . در صورتيکه دو داوطلب يا بيشتر از ان به تعداد مساوي آراء بدست بياورند يکي از آنها بر اساس قرعه کامياب اعلان ميشود و موضوع در محضرثبت ميگردد . ماده چهل وسوم :  نتايج انتخابات هر حوزه انتخابي بامحاضر مربوط در خلال سه روز از علان آن به هيئت نظارت انتخابات ولايت فرستاده ميشود . اين هيئت نظارت در خلال سه روز از بدست آوردن نتايج و محاضر حوزه هاي انتخابي ولايت آن را به هيئت مرکزي نظارت انتخابات مي فرستد . هيئت مذکوراصل محاضرو نتايج رابدفتر خود حفظ ميکند ويک نقل نتائج را به وزير داخله مي فرستد .        صدراعظم در خلال سه روز از تاريخ وصول نتائج انتخابات بدفتر وزير داخله طي اعلامية رسمي نتائج انتخابات همه ولايات را اعلان ميکند . ماده چهل و چهارم : شکاياتيکه در جريان انتخابات راجع به سير اجرا آت آن بعمل مي آيد به هيئت محلي نظارت انتخابات تقديم ميگردد. تصميم اين هيئت نزدهيئت نظارت انتخابات ولايت قابل استيناف است .         شکايت کنند گان ميتواند در صورت عدم قناعت به فيصله هيئت نظارت انتخابات ولايت شکايت خود را بعد از دائر شدن شوري به جرگة مربوطه تقديم نمايند . در صورتيکه هيئت محلي نظارت يا هيئت نظارت ولايت از رهگذر بطلان اجراآت انتخابي انتخابات را دريک مرکزراي گيري معين ملغي اعلان بدارد از موضوع  به والي مربوطه اطلاع ميدهد . والي در خلال مدت سه روز از وقت الغاء تاريخي را  براي اعادة انتخابات در مرکز مذکور تعيين و اعلان ميکند . ماده چهل و پنجم : هيئت محلي نظارت انتخابات به داوطلبي که انتخاب شده وثيقة عضويت ميدهد . ثب اين وثيقه از طرف هيئت امضاء و مهر ميشود و اصل آن به امضاء و مهر رئيس هيئت ميرسد . تدقيق و ثايق عضويت ولسي جرگه و مشرا نو جرگه از طرف جرگه هاي مذکور مطابق به احکام و ظايف داخلي شان صورت ميگيرد .     4-         فصل هفتم قواعد متفرق ماده چهل وششم : در صورتيکه يک کرسي در شوري به علت فوت يا استعفاي عضو و يا به علت تعيين او بحيث رئيس يا عضو حکومت خالي شود هر گاه در موقع حدوث علت مذکور اقلاششماه از ختم دورة تقنينيه باقي باشد عضو ديگر مطابق به احکام اين قانون انتخاب ميشود . ماده چهل و هفتم : تمام اعمال مخالف قانون که در جريان انتخابات از طرف موظفين دولت يا سائر اشخاص ار تکاب گردد مطابق به احکام قانون مستوجب تاءديب يا مجازات مي باشد . ماده چهل وهشتم : وزير داخله مکلف است براي تطبيق احکام اين قانون تدابير لازم اتخاذ کند . ماده چهل ونهم : در موارد يکه احکام اين قانون باحکمي از احکام ديگر قوانين نقيض واقع شود احکام اين قانون تطبيق ميگردد. ماده پنجاهم :  اين قانون بعد از نشر در جريده رسمي نافذ شمرده مي شود . شنبه 18 ثور 1344 ، هـ ، ش تاريخ نشر در جريده رسمي سه شنبه 21 ثور 1344 هـ ، ش .   انتخابات دورۀ 12 شورای ملی طوريکه که قبلاً اشاره شد، پس از انفاذ قانون اساسی جديد در سال 1343 در کشور، مردم افغانستان وارد مرحلة جدید زندگی مدنی گرديدند. قواعد حقوقی مندرج در اين قانون متضمن يک سلسله آزادی ها در جامعه بود. انفاذ قانون انتخابات به تعقيب آن نيز اقدام دموکراسی پسندانة حاکميت به حساب می آمد. مبتنی بر احکام قانون مذکور، هر تبعة واجد شرايط انتخاب کردن و انتخاب شدن در کشور، حق داشت تا با استفاده از آزادی اراده و ميل خود وارد پروسة انتخابات گردد. ولی، جان مسأله در اين بود که هنوز اکثريت مطلق رای دهنده گان با طرز اعمال رأی آشنايي نداشته و نمی دانستند که روی چی هدفی برای چی کسی رأی بدهند. چون، همانگونه که شرح داده شد، مناسبات اجتماعی مسلط بر  جامعه، تابع طرز زندگی قبيلوی و قومی بوده و سرپيچی از مشوره و هدايات علمای دينی و بزرگان قبايل و اقوام به مفهوم پاگذاری بر قواعد عرفی و اخلاقی در ميان مردم انگاشته می شد. از این رو بود که قشر تحصيل کردة سياسی نسبت بيگانه بودن با شرايط حاکم بر ابعاد مختلف زندگی اجتماعات مسکون در کشور و عدم دسترسی به اعتماد و اعتقاد گروههای مردمی ماحول خويش، نتوانست در ميدان رقابت با متنفذين قومی و قبيلوی پيروز گردد. عده يي از تحصيل کرده گانی اگر در اين راه با موفقيت گام گذاشتند. علت آن در منسوب بودن ايشان به خانواده های متمول متنفذ قومی و اداری سراغ مي شد. نه در اثر گذاری داشته های ايديولوژيک و سياسی آنان در ميان مردم. بنابر اين، پروسة انتخابات در دوره 12 شاهد را هيابی ملک ها، خوانين، متمولين متنفذ و يا آنهايي در پارلمان کشور بود که حمايت ايشان را با خود داشتند. مير محمد صديق فرهنگ پيرامون انتخابات دورة 12 نوشته است:  « نظر به ماده چهل و دوم قانون اساسي، قوة مقننة مرکب از دو مجلس بود با عنوان ولسي جرگه و مشرانو جرگه ، اعضاي ولسی جرگه تماماً انتخابی بودند ، ليکن در مشرانو جرگه يک ثلث اعضاء برمبناي يک نفر از هر ولايت راساً از جانب مردم انتخاب مي شدند ، يک ثلث ديگر به گونه غير مستقيم توسط جرگه هاي ولايت تعيين مي گرديد و ثلث آخر را پادشاه تعيين مي کرد. کار انتخابات در 26 اگست از مشرانو جرگه آغاز يافته و تا 9 سپتمبر کار انتخاب 216 تن اعضاي ولسي جرگه آغاز گرديد و در 24 سپتمبر خاتمه يافت. هر چند علت نابلدي رأی دهندگان و ماموران و هيأتهاي نظارت يک اندازه بي نظمي در رأی  گيري رخ داد و بعضي از کانديدان توانستند از طريق خريد آراء در انتخابات به سود شخصي شان مداخله کنند ، معذالک مي توان گفت که اين انتخابات آزاد ترين و منصفا نه ترين انتخابات افغانستان بود ، چنانچه اين مطلب را علاوه بر عدة بزرگ افغانان ناظران خارجي نيز تصديق کرده اند . پيش از رأی گيري براي کانديدان فرصت داده شد تا در بين مردم به تبليغات بپر دازند هر چند اين کار در اطراف ولايات تاثير قابل توجه وارد نکرد ، زيراعامل مؤثر در آنجا باز هم نفوذ ملاکان و روحانيون بود ، اما در شهر هاي پرنفوس که يک تعداد افراد تعليم يافته در آن وجود داشت، مثل (کابل ، قندهار و هرات) نقش مهمي را ايفا کرد و کانديدان از آن به پيمانه گستر ده استفاده کردند . همراه با تبلغات شفاهي و کتبي ، کار ساز ماندهي نيز در انتخابات مؤثر بود ، زيرا با اينکه قانون احزاب هنوز به ميان نيامده بود ، يک عده اشخاص به سازماندهي گروه هاي سياسي دست برده و هستة احزاب آينده را ايجاد کرده بودند» 64   انتخابات دورة سيزدهم شورای ملی قبل از اينکه انتخابات دورة سيزدهم برگزار گردد، پارلمان کشور با سهمگيری مؤثر در مهار کردن نسبی قدرت ا ز اعتبار خوبی برخوردار شد. آزادی بيان و عقيده در حدی که شرايط حاکم بر جامعه اجازه ميداد، به صفت وسيله مناسب جهت انتشار اهداف مبارزاتی گروههای سياسی به کار رفت. رشد معارف از طريق تأسيس مکاتب، موسسات عالی تحصيلی و جذب تعداد قابل ملاحظة متعلمين و محصلين در آنها، زمينة فعاليت فکری و تشکيلاتی متمرکز مراجع سياسی در بين ايشان را مساعد ساخت. رفع نسبی قيود مسافرت اتباع کشور به خارج و از شهروندان خارجی به افغانستان، شرايط تبادل انديشه، فرهنگ و مدنيت ميان مردم افغانستان و اجتماعات مدنی جهان را در سطح محدود، ولی مؤثر مهيا گردانيد. سرازير شدن عناوين مختلف کتب علمی، عقيدتی، فلسفی، تاريخی، اجتماعی، اقتصادی، سياسی وغيره به کشور، دربلند رفتن درجه آگاهی گروههای علاقمند به مطالعه کمک کرد. انکشاف مراکز شهری، ايجاد و اسفالت شاهراه ها و جاده های مواصلاتی در جغرافيای کوهستانی افغانستان، زمينة تأمين روابط وسيع ميان مردم ساکن در اطراف عقب مانده و شهر های قسماً به تمدن پيوسته را هموار ساخت و در انکشاف تجارت داخلی مفيد واقع شد. تمديد شبکه های برق در تعدادی از شهر های بزرگ و مراکز شهری کوچک صنعتی، امکانات استفادة مردم از وسايل برقی در چار چوب زندگی خانواده های شهر نشين را مهيا ساخت و در ارتقای آشنايي مردم با طرز زيست معاصر مؤثر افتاد. تحقق برنامة سر شماری تخمينی و تجديد تشکيلات ملکی در کشور، پروسة انتخابات را از طريق توسعه حوزه های انتخاباتی و تثبيت تعداد اهالی واجد شرايط رأی دهی تا جايي دموکراتيزه کرد. فراهم آيي امکانات برای سرمايه گذاری خصوصی و انکشاف تجارت آزاد در مقياس ملی و بين المللی نقش قاطعی در متحول گرديدن مناسبات ميان گروههای اتنيکی مختلف بجا گذاشت. اين همه انکشافات در آغاز دهة دموکراسی که زمينه رشد جامعة مدنی معاصر در کشور را مساعد ساخت، تأثيرات بيشتر آن در موارد ذيل متبارز بود: 1- تأسيس و فعال گرديدن احزاب و سازمانهای سياسی 2- تأسيس نشريه های آزاد و وابسته به جريانات سياسی 3- رشد و توسعة معارف 4- انکشاف سرمايه گذاری خصوصی و تجارت آزاد. از آنجاييکه انتخابات عادلانه و دموکراتيک در کشور های عقب مانده ای مثل افغانستان بدون موجوديت احزاب و سازمانهای مستقل سياسی، مطبوعات آزاد، معارف عصری و ديگر نهاد های مدنی مورد سوال است. بنابر آن، با تشريح انکشافات در اين راستا، مؤثريت آن رادرانتخابات دورة سيزدهم شواری ملی بررسی مي کنيم.   الف- تأسيس احزاب و سازمانهای سياسی اولين حزبی که در آغاز اين دهه اعلان موجوديت کرد، حزب دموکراتيک خلق افغانستان بود. اين حزب که در ماه جدی سال 1343 تأسيس شد، در سال 1346 به جناحهای خلق و پرچم به رهبری نور محمد ترکی و ببرک کارمل تجزيه گشت. در سال 1347 محمد طاهر بدخشی از حزب مذکور فاصله گرفت. بعداً، گروه ديگری تحت عنوان «خلق کارگر» از آن جدا شد. رهبری اين گروه را که اشخاصی چون دستگير پنجشيری، شرعی جوزجانی و شهر الله شهپر بدوش داشتند. اکثراً، دوباره با جناحهای خلق و پرچم پيوستند، بقيه اعضای خلق کارگر به ابتکار کادرهای دست دوم آن سازمانی را بنام «گروه کار» ايجاد کردند و تحت همين عنوان به مبارزه پرداختند.   حزب دموکراتيک نوين (شعلة جاويد) اين حزب که بعد از تأسيس حزب دموکراتيک خلق افغانستان بوجود آمد. موسسين آن عبارت بودند از: 1-    اکرم ياری                  2-    انجينر عثمان                3-    دکتور عبدالرحيم محمودی 4-    دکتور صادق ياری                 5-    دکتور عبدالهادی محمودی       6-     واصف باختری          7-    اسحق مضطرب                 8-     داکتر فيض قندهاری 10- عين علی بنياد و یک عدۀ دیگر      حزب مذکور که دارای نشريه يي بنام «شعلة جاويد» بود اکثراً به همين عنوان ياد می شد. این حزب  تا سال 1349 به شکل يکپارچه به مبارزه پرداخت. در سال 1349 فرکسيون انجينر عثمان که در آن واصف باختری، اسحق مضطرب، سرور آذرخش، و رسول جرئت شامل بودند، از آن جدا شد. ديری نه گذشت، حلقاتی که در تحت رهبری اکرم ياری، محمودی ها و داکتر فيض قندهاری عمل می کردند. نيز يکی بعد ديگر از حزب دموکراتيک نوين منشعب و با تأسيس سازمانهايي تحت عنوان «ساوو»، «ساما»، «اخگر»، «پيکار»، «گروه انتقادی و بعداٌ گروه انقلابی» به مبارزه پرداختند.   جمعيت اسلامی افغانستان حزب جمعيت افغانستان در سال 1344 توسط استاد محمد موسی توانا، برهان الدين ربانی، مولانا منهاج الدين گهيح، عبدالرحيم نيازی، عبدالرب رسول سياف و يک عده ديگر ايجاد شد. با داغتر گرديدن مبارزة ايديولوژيک ميان احزاب دارای گرايش چپ و راست، نسل دوم رهبری اين حزب که مشهور ترين شان گلبدالدين حکمتيار، داکتر عمر، انجنير حبيب الرحمن، انجنير حبيب الرحمن، انجنيرسيدجان، اسمعيل پاسخ، دولت حسين دروازی، سراج الدين اکبری و يکعده ديگر بودند، روی صحنه آمد و تحت عنوان جوانان مسلمان اولين مظاهرة هوا خواهان خويش را در سال 1347 در شهر کابل سازمان داد.   سازمان افغان ملت اين سازمان در سال 1343هـ ش توسط غلام محمد فرهاد، فدا محمد فدايي، پاييز حنيفی، حسن ولسمل، و قدرت الله حداد، اساس گذاشته شد. بعداً، سازمان مذکور به جناحهای افغان ملت به رهبری غلام محمد فرهاد، افغان ولس به رهبری حسن ولسمل و «ملت» به رهبری فدا محمد فدايي تجزيه گرديد. پس از شکل گيری احزاب و سازمانهای مذکور، مبارزة جدي ايديولوژيک و سياسی در ميان آنها آغاز شد. جناح چپ روند مذکور که شامل سازمانهاي طرفدار شوروي، ترند چين و نهاد هاي سياسي – نظامي مستقل انديشه مي گرديد. نيز عليه يکديگر قرار گرفتند. طوري که، جناح هاي طرفدار چين (شعلة جاويد) و مستقل انديشه (ستم ملی) هر يک با داشتن اعتقاد به انقلاب توده يي و پيشبرد مبارزة سياسي نظامي از طريق ايجاد کانون هاي شورشي، جناحهای خلق و پرچم را به «پارلمان تا ريست» بودن متهم کرده و به صفت احزاب «ريزيونيستي» محکوم مي ساختند. گرايشهاي مبارزاتي مذکور که عمدتاً در پايتخت کشور و شهر هايي چون، «مزارشريف» ، «قندهار» ، «هرات» ، «جلال آباد» ، «قندوز» ، «پلخمري» ، «شبرغان» ، ً «تالقان» ، «فيض آباد» و «ميمنه» فعاليت داشتند، هيچ يکي با مطالعه وکسب آگاهي از مسائيل مربوط به دموکراسي جديد و مناسبات مدني رايج در ممالک آزاد سرمايه داراي موافق نبودند. گذشته از اين، آن عده از اعضاي خويش را که دست به چنين تشبثي مي زدند، به صفت عناصربي باور به قواعد ايديولوژيک پذيرفته شده در تشکيلات خود محکوم مي کردند. چناني که سازمانهاي سياسي مجهزبا عقايد اسلامي پيروان شان را از مطالعه آثار مارکسيستي و مطالب مربوط به اساسات دموکراسی جديد مانع مي شدند. سازمانهاي چپي و راستي مذکور مبتني بر اختلافاتي که در ميان خود داشتند، تمام امکانات مبارزاتي خويش را عليه يکديگر بکارمی بردند. ايشان وقت اين را نمي يافتند تا در ميان مردم به کار پرداخته و از اين طريق سطح آگاهی مدنی جامعة خويش را بالا می برند. اعضاي رهبري و کادر هاي مسئول اين گروههاي ناهمگون سياسي اکثراً تلاش به خرچ  ميدادند تا مطالب آموزشي  فلسفي، ايديولوژيک و تيئوريک معمول در سازمان خود و جناحهاي مخالف خويش را تا حدي بياموزند که با استفاده از آن در مباحثاتي  که بارقباي خود انجام ميدادند، پيروزبدر آيند. مهمتر از آن اين که اکثريت قاطع اين مبارزين سياسي آنچه را که فرامي گرفتند بخاطري بود که از طريق طرح و تشريح آن در مجالس و يا اجتماعات، خود را به صفت يک شخصيت دانشمند و سخنران دلسوز به مردم جلوه دهند، نه به اين خاطر که مردم محتاج به فراگيری آموزشهای معاصر را در اثر کار با آنها از اين موهبت بهره مند سازند. ارتباط تحصيل کرده گان سياسي مذکور با مردم که عمدتاً در مرخصي هاي زمستانی صورت مي پذيرفت. آنچه را که اعضاي جناح چپ آن در اين ايام به مردم تحويل ميدادند، مطالب عقيدتي سياسیی بود که هضم آن از جانب ايشان به صورت قطع ممکن نبود. چناني که توضيحات جناح راست روند مذکور پيرامون احکام اسلام سياسي براي شنوندگان پذيرفتني واقع نمی گرديد. اينها که اکثراً  باعلماي ديني مجهز با عقايد آميخته با قواعد عرفي آموزش اسلامي طرف واقع می شدند، مطالبی را که در جريان بحث با آنان مطرح می کردند، از جانب علمای مذکور تجدد طالبانه پنداشته شده و با استناد به آن، عليه ايشان به تبليغ می پرداختند. در نتيجه، اين شيوة برخورد تحصل کرده گان موصوف در برابر جامعة سنتي شان موجب تجريد ايشان از صف مردم شده و فاصله عميقی را در ميان آنان و جامعه ايجاد کرد که آثار منفي اش تا امروز محسوس است. بنابر اين، طرز ديد اين مدعيان مبارز، تنها در چارچوب زندگي قشري خودآنان محدود ماند. اين در حالی بود که جريانات سياسی طرفدار غرب و مبلغ دموکراسی جديد در کشور، اگر موجود بودند، فعاليت شان آنقدر محسوس نبود و تشکيلی هم که به رهبری محمد هاشم ميوند وال در سالهای اخير فعال گرديد. موفق نشد تا راهی را بجايي ببرد. بنابر این ،آنچه که بر شمرده شد، نقش احزاب و سازمانهای سياسی در انتخابات دورة سيزدهم شورای ملی تبارز نيافت.  در اين دوره نيز اکثراً متنفذين قومی و متمولين تازه ظهور وارد پارلمان گرديدند. تعداد کمی از روشنفکران وابسته به احزاب مذکور اگر برنده شدند. به اين مفهوم نبود که رسوخ سياسی حزب شان موجب فراهم آمدن زمينة موفقيت ايشان شده باشد. اين بخاطری بود که آنان يا متعلق به خانواده های صاحب نفوذ بودند، يا از حمايت ايشان بهره گرفتند.   ب- تأسيس نشـريه های آزاد ووابسته به جريانات سياسی مطبوعات آزاد را که به صفت قوه چهارم می شناسند. پيشينة تأسيس آن در افغانستان به دورة زمامداری امان الله خان می رسد. چون در همين دوره بود که نشريه های غير وابستة ذيل در کابل تأسيس و به فعاليت پرداختند: 1- جريدة «انيس» به صاحب امتيازی و مديريت مسؤلی غلام محی الدين انيس (1306) 2- جريدة «افغان» به صاحب امتيازی و مديريت مسؤلی پاينده محمد خان فرحت (1307) 3-    جريدة «نسيم سحر» به صاحب امتيازی و مديريت مسؤلی احمد راتب (1307) 4- جريدة «پشتون ژع» به صاحب امتيازی و مديريت مسؤلی فيض محمد ناصری (1307) 5- جريدة «نوروز» به صاحب امتيازی و مديريت مسؤلی محمد نوروز        (1307) از آن به بعد، فعاليت مطبوعات آزاد در کشور به شکل درد ناکی خاموش ساخته شد. دور دوم اين نهضت در زمان صدارت شاه محمود خان در سال 1950 بعد از انفاذ قانون مطبوعات آغاز يافت. در اين دوره جرايد آزاد تحت اين عناوين ايجاد و فعال گرديدند: 1- «انگار» به صاحب امتيازی فيض محمد انگار 2- «ندای خلق» به صاحب امتيازی دکتور عبدالرحمن محمودی و مدير مسؤلی عبدالحميد مبارز 3- «وطن» به صاحب امتيازی مير غلام محمد غبار و مدير مسؤلی علی محمد خروش 4- نيلاب 5- «ولس» به صاحب امتيازی گل پاچا الفت 6- «آيينه» 7- «اتوم» در شهر ميمنه ولايت فارياب کار نشريه های آزاد مذکور در حدود يک سال ادامه يافت و در سال 1951 با دگرگون گرديدن سياست ادارة شاه محمود خان متوقف گشت. بعد از آن ديگر حرفی از فعاليت مطبوعات آزاد شنيده نشد. سومين دور احيای اين نهضت، باقوام يافتن دموکراسی در کشور آغاز گرديد. که نشريه های ذيل مولود آن بود:   شماره نام نشريه صاحب امتياز مدير مسؤل تاريخ تأسيس محل فعاليت 1 وحدت مولاناخال محمدخسته مولانا خسته 31جنوری1966 شهر کابل 2 پیام امروز غلام نبل خاطر عبدالروف ترککنی 9 فبروری 1966 شهرکابل 3 افغان ملت غلام محمد فرهاد قدرت الله حداد 5 اپريل 1966 شهر کابل 4 خلق نور محمد تره کی بارق شفيعی 11 اپريل 1966 شهر کابل 5 مردم سيد مقدس نگاه غلام محی الدین 11 می 1966 شهر کابل 6 مساوات عبدالشکورر شاد محمد رحيم الهام 26 جون 1966 شهر کابل 7 پيام وجدان عبدالروف ترکمنی عبدالروف ترکمنی 24 جولای 1966 شهر کابل 8 پرچم سليمان لايق سليمان لايق 14 مارچ 1968 شهر کابل 9 صدای عوام عبدالکريم فرزان محمد عارف حنيفی 27 مارچ 1968 شهر کابل 10 شعلة جاويد رحيم محمودی رحيم محمودی 4 اپريل 1968 شهر کابل 11 ترجمان رحيم نوين علی اصغر بشير 18 اپريل 1968 شهر کابل 12 صبا غلام نبی خاطر غلام نبی خاطر 8 می 1968 شهر کابل 13 کمک محمد يعقوب کمک کمک 1 اگوست 1968 شهر کابل 14 کاروان صباح الدين کشککی عبدالحق واله 24 سپتمبر 1968 شهر کابل 15 خيبر محب الرحمن هوسّا هوسّا 10 اکتوبر 1968 شهر کابل 16 گهيح منهاج الدين گهيح گهيح 13 اکتوبر 1968 شهر کابل 17 پروانه امان الله پروانه پروانه 2 دسمبر 1968 شهر کابل 18 هدف غلام محمد اورمل محمد رحيم مهربان 11 دسمبر 1968 شهر کابل 19 جبهة ملی عبدالروف اخلاق اخلاق 30 دسمبر 1968 شهر کابل 20 پکتيکا شاه زمان وريح وريح 10 مارچ 1969 شهر کابل 21 سپيده دم سيد محمد با مداد عبدالبشير کبير 30 جولای 1969 شهر کابل 22 افغان ولس قيام الدين خادم مسافر صادق 30 جولای 1969 شهر کابل 23 اتحاد ملی عبدالحکيم مژده مژده 19 جولای 1969 شهر کابل   اين نشريه ها که شامل جرايد وابسته به جريانات سياسی و جريده های آزاد بودند، همه در شهر کابل طبع و نشر می شدند. مطالب مندرج در آنها عمدتاً سياسی و عقيدتی بود. روحية تبليغ دموکراسی جديد در نشريه های مذکور بی نهايت ضعيف به نظر می رسيد. خواننده گان کم شمار آنها در اطراف کشور را اکثراً معلمين، مامورين دولت و آن عده از شاگردان مکاتب و موسسات تربيوی تشکيل می داد که تازه به جريانات سياسی رو آورده بودند. کم تيراژی نشريه های مذکور، در محدود ماندن ساحة انتشار آنها اثر می گذاشت. اين در حالی بود که تعدادی ازين جرايد بخاطر انتشار مطالب تخريش آميز عقيدتی و سياسی پس از اندک زمانی متوقف ساخته می شدند. بنابر آن، نتيجه اين بايد می شد که ولايات کشور با همان جرايد عنعنوی دولتی که از زمان زمامداری امان الله خان به اين طرف فعاليت داشتند، اذهان خواننده گان را تخريش می کردند و شهر کابل باز هم به صفت تنها شهری که مطبوعات آزاد در آن بازار خريد داشت باقی بماند. و اين سنت خوبي برای آگاهی دادن به مردم جهت رفتن بجانب انتخابات آزاد و دموکراسی از طريق مبارزة مطبوعاتی نبود.   ج- رشد و توسعة معارف در دهة دموکراسی توجه زيادی به معارف صورت پذيرفت. اکثر وکلا در بيانيه های پارلمانی خويش ضمن توقعات ديگر خود از حکومت، پيرامون ايجاد مکاتب در واحد های اداريي که از ان نماينده گی می کردند نيز به شکل جدی حرف می زدند. بی توجهی حکومت در اين راستا به ناتوانی و خصوصيت ضد دموکراتيک آن رابطه داده می شد. ايجاد مکاتب زياد در ولسوالی ها و ولايات، دست آورد خوب برای آن عده از نماينده گانی بود که آرزو داشتند خود را در دورة بعدی کانديد کنند. بنابر اين، در اثر توجه دولت در زمينة مذکور، سطح رشد معارف در ولايات و عموم کشور، از سال 1345 تا سال 1351 به اين شرح ارتقا يافت:     ولايات شاگردان مکاتب دهاتی و ابتدايي شــــاگـــردان مــــکاتـــــب مـــــتوسطـــه شاگردان ليسه ها 1345 1351 1345 1351 1345 1351 ارزگان 7539 14225 177 1185 0 162 بادغيس 3045 7837 84 456 0 63 باميان 5518 9835 250 851 0 208 بدخشان 13108 22679 718 1334 303 1342 بغلان 12078 19986 629 2518 39 549 بلخ 19784 24831 1258 3255 243 1557 پروان 12180 20784 1853 4176 241 1845 پکتيا 27876 30054 1759 6300 164 2033 تخار 10981 14126 454 1279 42 458 جوزجان 14298 20002 360 1425 0 440 چخانسور 4753 7038 155 667 0 224 زابل 2846 5411 54 388 0 113 سمنگان 5908 8865 348 998 0 355 غزنی 14152 24548 1111 2945 156 913 غورات 6965 11829 121 664 0 220 فارياب 16625 25234 1091 2714 134 700 فراه 9472 11685 427 1528 72 502 کابل 19746 32297 1822 5785 0 11657 کاپيسا 11992 17383 1185 3096 0 921 قندوز 10586 18754 759 2213 209 1187 قندهار 17004 19100 1516 4005 421 1710 کنرها 10833 16534 455 3077 0 1088 لغمان 10100 15353 811 3702 160 1718 لوگر 8280 13824 887 2855 51 737 ننگرهار 23698 34265 2104 8293 363 3527 وردک 9655 12147 613 2289 0 593 هرات 21160 28200 3868 6336 1298 337 هلمند 14182 18070 443 2169 84 713 شهر کابل 54611 68034 13646 17936 4925 9602 مجموع 398074 572933 35227 81769 7712 35393   گرفته شده از احصاییه معارف افغانستان، انتشار یافته در سال 1351، نشریه ریاست پلان وزارت معارف .   درجه رشد تعداد شاگردان موسسات مسلکی و تحصيلات عالی از سال 1345 تا سال 1348 سال مسلکی و تربية معلم تحصيلات عالی 1345 13107 3454 1346 13616 3420 1347 15640 5242 1348 14730 5680 گرفته شده از احصاییه معارف افغانستان، انتشار یافته در سال 1351،نشریه ریاست پلان وزارت معارف.   درجه رشد تعداد معلمين مکاتب و موسسات مسلکی و تربية معلم از سال 1345 تا سال 1348 مکاتب معلمين 1345 1346 1347 1348 دهاتی ذکور 1288 1639 1734 2041 اناث 65 120 160 97 ابتدايي ذکور 5331 6141 7158 8014 اناث 1179 1200 1193 1370 متوسطه ذکور 605 878 1186 1886 اناث 202 240 352 421 ليسه ذکور 562 641 790 882 اناث 75 80 173 163 مسلکی و تربيه معلم ذکور 583 842 735 978 اناث 30 35 54 60 گرفته شده از احصاییه معارف افغانستان انتشار یافته در سال 1351،نشریه ریاست پلان وزارت معارف.   در اثر بلند رفتن سطح فعاليت معارف در کشور و متمرکز گرديدن جوانان دانش آموز در موسسات تعليمی و تحصيلی در ولايات و شهر کابل، نهاد های مذکور به بستر فعاليت جريانات سياسی مبدل گشت. علاوه بر اين،در دهه دموکراسی مکاتب و پوهنتون های نظامی نيز  دوراز توجه احزاب وسازمانهای سياسی نماند. در اين موسسات، عمدتاً،حزب دموکراتيک خلق، ستم ملی، شعلة جاويد و بعد ها جمعيت اسلامی کار می کردند. نتیجه مثبتی که از سیاسی شدن معلمين، استادان، متعلمين و محصلين در کشور، به ملاحظه رسید . باز دارندگی حاکميت ازتعمیل بروکراسی، فساد اداری و استبداد از طريق بلند گرديدن اعتراضات و براه افتادن تظاهرات توسط ايشان بود. ولی؛ اگر اين تحول را در راستای مؤثريت آن بخاطر جهت دادن انتخابات دموکراتيک و مبارزة جدی پارلمانی در کشور مورد بررسی قرار دهيم،ديده می شود که در اثر معتقد نبودن جريانات سياسی نيرومند به مبارزة مسالمت آميز، نتيجه خوبی از آن بدست نيامد. به همين ترتيب، قبل از دهة دموکراسی،سرمايه گذاری خصوصی و تجارت آزاد در افغانستان از رونق چندانی بهره ور نبود. چون پروژه های جديد صنعاعتی و مالی عمدتاً توسط دولت ايجاد شده و در فيصدی کم آن سرمايه داران ملی سهم داشتند. به همين اساس،رشد سرمايه گذاری خصوصی در حيات اقتصادی کشور متبارز نبود. به گونة مثال در پلان پنج ساله اول داود خان که از سال 1334 آغاز و تا سال 1339 پايان پذيرفت. سرماية اختصاص يافته در اين عرصه،به مبلغ 200 مليون افغانی می رسيد. اين مقدار در پلان پنج سالة دوم به 400 مليون ارتقا کرد. ولی در سال 1346 که زمينه های توسعة سرمايه گذاری خصوصی ميسر گشت،بلغ مذکور به يکهزار مليون افغانی بالغ گرديد. همچنا ن،با آغاز دهه دموکراسی،سکتور تجارتی نيز قسماً از انحصار قطعی دولت خارج و برای تجاران افغانی سهم وسيعتری در آن داده شد. با بوقوع پيوستن اين تحول در عرصة تجارت، تجاران ملی با بازار های آزاد جهان وارد معامله گرديده و در قسمت ارتقای سطح صادرات مواد توليدی کشور به خارج و وارد کردن کالا های مصرفی و تخنيکی از بازار های جهانی به کشور مؤثر افتادند. از اثر تسريع و انکشاف اين روند، يک مقدار سرماية مالی که شامل برنامه های تجارتی دولت نمی شد، در معاملات آزاد بين مردم به دوران افتاد و در توسعه تجارت داخلی نيزاثر گذاشت. روند مذکور که با داد و گرفت وسيع نماينده های تجاران موصوف با مؤلدين و مصرف کننده گان کشور همراه بود، موجب تمرکز سرماية آزاد در دست قشر جديد الظهور بورژوا گرديد. در اثر اين معاملات دگرگونی ذيل در جامعه بوقوع پيوست: 1- با سرازير شدن کالاهای مصرفی و تخنيک توليدی عصری از بازار های خارجی به کشور، طيف وسيعی از مؤلدين و دستگاههای توليدی عنعنوی از قبيل آهنگری، کلالی، ديگ ريزی، چرمگری، کفاشی، الچه بافی، صابون سازی، روغن کشی، شيرنی پزی، ريسندگی، رنگ ريزی وغيره، شديداً ضربه ديد و کاسبين عرصه های بر شمرده شده به صف بی بضاعت ترین گروههای اجتماعی به جمع بيکاران پيوستند. همانگونه که اين تحول اسباب رو به ضعف رفتن اقتصاد خود کفا در کشور را فراهم آورد. 2- بافراگير شدن مناسبات مذکور در افغانستان، اخلاقيات و فرهنگ شهر نشينی بر رسوم اشرافی فيئودالی و سنتهای قومی و قبيلوی مسلط در مراکز شهری سايه افگند و طرز زندگی مردم را به بخشهای شهری و دهاتی که تا آنگاه کمتر احساس می شد، تقسيم کرد.همچنان قبل از شکل گرفتن اين مناسبات در جامعه  خوانين و بزرگان قبايلی و قومی که بر سرنوشت سياسی و حقوقی مردم تسلط داشتند، اين معمول به مرور زمان رنگ باخت. چون، از يک طرف طيف وسيعی از ملک ها و خوانين که عوايد ايشان عمدتاً بر محصولات زراعتی، باغداری و دامپروری متعلق به خود شان و اعانة قبايل و اقوام متعلق به آنان استوار بود، با فرورفتن در زير بار قروض سود خواران و کوتاه آمدن در تهيه مصارف کمرشکن اشرافيی که داشتند، اعتبار قبلی خويش در بين مردم را از دست دادند، از جانب ديگر، متنفذين مذکور در اثر انتشار قدرت مرکزی از طريق وارد آمدن تغير در سيستم اداره و مراجعة مستقيم مردم جهت حل و فصل قضايای حقوقی شان به ادارات دولت، نيز ضربه ديدند. چون، اينها که قبلاً به صفت پل ارتباط ميان مردم و دولت عمل می کردند، خود به حل اينگونه قضايامی پرداختند و تنها مسائيلی را به مراجع دولت محول می ساختند که در حل آنها عاجز می آمدند. از همين طريق هم بود که اعتبار و صلاحيت حقوقی عرفی ايشان در نزد مردم و جامعه تشخيص و تثبيت می گرديد. اين تحول اگر چه به دفع نفوذ آنان در ميان مردم ساکن در دهات نه انجاميد، ولی؛ در مراکز شهری که خاستگاه متمولين تازه به دوران رسيدة قسماً زمين دار و صاحب باغ و دکان بود، از نقش شان کاسته شد.  تحول مذکور موجب گرديد، تا با آغاز انتخابات دورة 13 شورای ملی، قشر نو ظهور سرمايه دار نيز وارد ميدان رقابت در برابر خوانين فيئودال و يا آنانی که از طرف ايشان کانديد شده بودند، گردند. اينها، در جريان انتخابات با توزيع رشوه برای اراکين دولت، اربابان درجه دوم و صاحب رسو خان محلی، انتقال به موقع رأی دهندگان توسط وسايط ترانسپورتی به حوزه های انتخاباتی و تهيه غذای کافی برای ايشان امتيازات قابل توجهی بدست آورده وعدة زياد ايشان، با کسب رأی در حوزه های انتخاباتی وارد پارلمان گرديدند. در حالی که دگر گونی های فوق در کشور به وقوع پیوسته بود،مراجع دولتی بااثر پذیری از جنجال هایی که میان پارلمان و حکومت های نا آشنا با روش دموکراتیک در دورة 12 صورت پذیرفت ،تصمیم گرفت . تا در در دورة سیزدهم دست به مداخله بزند و از این طریق جلو ورود نماینده های مخالف در پارلمان رابگیرد .این بر نامة دولت ،درجهات ذیل استقامت یافت: 1- در جهت جلوگيری از انتخاب شدن شخصيتهای سياسی- فکری مخالف با حاکميت 2- در جهت پشتون گزينی در صفحات شمال کشور - این مسلم است که در کشور های عقب مانده ، اکثراً نظامهای اقتداری بر مردم حکم رانده و تلاش می ورزند تا سرنوشت جامعة مورد عمل شان را خود رقم زنند. بنابر اين، بيشترين توجه آنان در همين راستا معطوف شده و کوشش بعمل می آورند تا به هر شکلی که امکان داشته باشد. مخالفين سياسی خويش را به ورودبه پارلمان باز دارند. حکومت وقت افغانستان نيز با گزينش چنين سياستی پیش رفت و با مداخله در انتخابات دورة سيزدهم، از انتخاب شدن مخالفين سياسی خود جلوگيری کرد. - با در نظر گرفتن جهت قومی اين مسئاله، می بينيم که در حوزه های انتخاباتی صفحات شمال ، در هر حوزه ی که کانديد متعلق به قوم پشتون موجود بود، عمال دولت بخاطر حمايت از آن دست به مداخله زدند. به گونة مثال، می توان اين موضوع را در حوزة انتخاباتی ولسوالی آقچه ولايت جوزجان و ولسوالی های دولت آباد و پشتونکوت ولايت فارياب به ملاحظه گرفت.     1-  در ولسوالی آقچه: اقوام ساکن در آقچه عمدتاً ترکمن، اوزبيک، عرب و فيصدی کمی پشتون استند. در اين ولسوالی، محمدامين مخدوم ترکمن و عبدالرشيدخان پشتون کانديد بودند. ترکمن ها، اوزبيک ها و عرب ها برای محمد امين مخدم به صفت شخصيت متنفذ قومی و سياسی که بر زبانهای عربی، روسی، انگليسی و ترکی تسلط کامل داشت، رأی دادند. و پشتونها آرای خويش را به صندوق عبدالرشيد خان ريختند. در نتيجه، پيروزی محمد امين مخدوم در انتخابات قطعی گرديد. مقامات بالايي دولت که آروز نداشتند  وضع اينگونه شکل گيرد. به ولسوال آقچه هدايت دادند، تا به هر شکلی که می تواند، دست به عمل زده و کار انتخابات را به نفع عبدالرشيد خان پايان بخشد. ولسوال آقچه با دريافت هدايت مذکور، از طرف شب آرای موجود در صندوق محمد امين مخدوم را بيرون کشيده و تعدادی از آن را به صندوق عبدالرشيد خان انداخت. بزرگان قومی آقچه با اطلاع از اين موضوع، دست به احتجاج زدند. ولسوال واحد اداری مذکور يک عده از علمای دينی و متنفذينی را که در رأس احتجاج کننده گان قرار داشتند ،زندانی ساخت. اين جمع عبارت بودند از: 1- مولوی عبدالرزاق ترکمن 2- حاجی ايرگش ترکمن 3- حاجی ملا احمد ترکمن 4- حاجی محمد يوسف اوزبيک 5- حاجی عبدالغفور اوزبيک 6- ايشان بيک جان عرب 7- رجب بای قريه دار عرب بعداً ، قاضی محکمه ولسوالی، وثيقة وکالت را بنام عبدالرشيد خان ترتيب و به صفت نمايندة مردم آقچه به پارلمان معرفی اش کرد.   2- در ولسوالی دولت آباد: در این ولسوالی که اقوام اوزبيک،  ترکمن وعدةي پشتون سکونت دارند. در دورة 13 شورای ملی، اشخاص ذيل جهت رسيدن به موقف نمايندگی مردم در پارلمان، به رقابت پرداختند: سيد احمد شاه خان اوزبيک،محمد شاه خان پشتون، محمد وزير خان ترکمن، حاجی محمد قُل خان ترکمن و وکيل حبيب الله پشتون. در جريان انتخابات وکيل حبيب الله که شانس موفقيت نداشت، کانديدای خود را پس گرفت. ولی؛ آقای عباسی والی فارياب او را از اقدامی که کرده بود منصرف ساخت و در اثر  مداخله در انتخابات زمينة انتخاب شدنش را مساعد گردا نيد.   3- در ولسوالی پشتون کوت: در ولسوالی پشتون کوت ، قيوم خان اوزبيک و محمد بخار خان پشتون در رقابت با هم قرار گرفتند. در ختم انتخابات پيروزی قيوم خان بر بخار خان مسلم گشت. حوالی شام همان روز عبدالرزاق لالا که ولسوال پشتون کوت بود، صندوق ها را در حضور عباسی والی ولايت فارياب باز کرد و تعدادی از کارت های ريخته شده در صندوق قيوم خان را بيرون کشيد و به صندوق محمد بخار خان انداخت. پس از شمارش آرا، بخار خان با برتری 12 رأی از رقيب خود به صفت نماينده مردم پشتون کوت وارد پارلمان کشور گرديد. به همين ترتيب، کمال الدين اسحق زی وکيل دورة 12 مرکز سرپل که در زمان وکالت خود 9 نفر دهقان اوزبيک را به قتل رسانيد و اجساد همه را آتش زد، وکيل ديگری بود که در دورة 13 با استفاده از حمايت دولت در انتخابات برنده گرديد. اين برخورد تبعيض آميز حکومت، يکجا با فشاری که از طريق حواله شدن «خس بُر» بر مردم صفحات شمال، خاصتاً خوانين، بزرگان قوم و وکلای پارلمان که همه زميندار بودند، وارد گرديد، ايشان را بر آن داشت تا در حمايت خود از دولت تجديد نظر کنند. ا ز این رو بود که عدة زيادی از آنان راه مفاهمه و همکاری با محمد طاهر بدخشی رهبر سازمان نا سيوناليستی ستم ملی را باز و زمينة فعاليت اعضای اين سازمان را در مناطق تحت نفوذ خويش مساعد ساختند. در حالی که اين جريان به مرور زمان گسترده شده و به شکل منظم پيش می رفت، در سال 1972 که مصادف با دورة صدارت دکتور عبدالظاهر بود، قانون جديد مامورين ملکی در پارلمان به بحث گذاشته شد. وکلای پشتون تبار پيشنهاد کردند تا آن عده از تحصيل کردگانی که آرزوی کاريابی در ادارات دولتی را دارند، بايد علاوه بر زبان دری به زبان پشتونیز نوشته و خوانده بتوانند. در غير صورت، از تقرر در ادارات محروم گردند. اين پيشنهاد وکلای موصوف، با مخالفت جدی نماينده گان غير پشتون مواجه شد. رهبری اين جمع را که حاجی نادر الله داد وکيل سرخ پارسا، محمد حکيم صديقی وکيل ولسوالی ينگی قلعه ولايت تخار، سيد يحيي آغا وکيل دولت آباد ولايت بلخ، هاشم واسوخت وکيل شهر فيض آباد ولايت بدخشان، محمد علم فيض زاده وکيل ولسوالی چاه آب ولايت تخار، مولوی عبدالوهاب وکيل ولسوالی چمتال ولايت بلخ، ايشان اسحق وکيل ولسوالی سنگچارک ولايت سرپل و يک عده ديگر بدوش داشتند، می گفتند: در قانون اساسی تنها موضوع رسمی بودن زبانهای دری و پشتو قيد گرديده است. نه اين  که  کارمندان دولت اگر با نوشتن و خواندن زبان پشتو بلد باشند، حق دريافت و ادامة کار در ادارات دولت را دارند و اگر نداشته باشند از اداره خارج گردند. بنابر اين، طرح مذکور حقوقی نبوده و نبايد روی تصويب آن بحث صورت گيرد. ولی؛ آنهايي که بر قانونی شدن اين مطلب پافشاری داشتند، از موضعی که گرفته بودند، عقب ننشسته و جهت اتخاذ تصميم پيرامون آن، اجلاس شورا را دعوت می کردند. اين جنجال که با گذشت هرروز بالامی گرفت، و کار را به مناظرة مطبوعاتی ميان نويسندگان سياسی متعلق به اقوام پشتون و غير پشتون کشانيد. سردار عبدالولی قوماندان قول اردوی نمبر يک و داماد شاه سابق تلاش ورزيد تا از راه مفاهمه با طرفين، به حل موضوع بپردازد. ولی؛ به اساس شايعات موجود، سردار محمد داود وکلای پشتون تبار را بر می انگيخت تا از طرحی که داده اند نتيجه بگيرند. از این روبود که معضلة فوق بی آنکه راه حل يابد، به حال خود باقی ماند. اين در حالی بود که خشک سالی های پيهم بر خرابی زندگی مردم افزوده و موجب راه پيمايي ها و احتجاجات خشونتبار در ولايات بدخشان، فارياب، سرپل و غور گرديد. راه پيمايي های مذکور که توسط روشنفکران وابسته به سازمانهای چپی چون، ستم ملی، شعلة جاويد، گروه کار و حزب خلق سازمان می يافت، تظاهرات پيهم محصلين پوهنتون و مؤسسات تعليمی در شهر کابل را درپی داشت و آشفته گی وضع در کشور را گسترده تر ساخت. پارلمان افغانستان به صفت مرجع باز پرس از حکومت، بر کابينه های وقت فشار آورد تا در جهت رفع مشکل مردم عمل کنند. به همين اساس بود که در مدت يکسال (1972- 1971) نور احمد اعتمادی و دکتور عبدالظاهر صدراعظمان کشور از وظايف خويش استعفا دادند. با روز افزون گرديدن بحران مذکور، ظاهرشاه مجبور شد تا موسی شفيق را به صفت آخرين وسيلة رفع بحران بکار اندازد. اين کانديد شاه نيز طوری که توقع برده می شد توفيق نيافت. در نهايت، تداوم اين بحران اسباب به تعويق افتادن انتخابات دوره چهاردهم شورای ملی را فراهم آورد. شکل گرفتن اين وضع در افغانستان. سبب شد تا موضع سردار محمد داود در کشمکش های داخل دربار تقويه گردد. چون، سردار موصوف معتقد بود که ساختار اجتماعی افغانستان دموکراسی پذير نبوده و اسباب اين همه بی نظمی ها در کشور به اعمال دموکراسی بی زمينه در آن رابطه دارد. او می گفت: پيش از اينکه شعار دموکراسی بالا شود بايد برايش بستر تحقق مهيا گردد و اين بستر تنها با وارد آمدن تحول در جامعه از طريق تأسيس يک سيستم منضبط اداری و تقوية سکتور دولتی می تواند ميسر باشد. استراتيژی انکشاف در افغانستان هنگامی به نتيجة دلخواه منتهی می گردد که ضرورت های موجود در جامعه توسط مراجع دولتی تشخيص و جهت رفع آن پلانگذاری دقيق صورت گيرد. آزادی فعاليت سرمايه گذاری خصوصی و تجارت آزاد در کشور عقب ماندةی مثل افغانستان موجب بی موازنه گرديدن برنامه های رشد اقتصادی می شود. چون، مالکان سرماية خصوصی و تجاران گماشته، بيشتر از اين که به ضرورت های حياتی جامعه جهت انکشاف متوازن آن فکر کنند، در صدد می شوند تا کاری را انجام دهند که منافع خود يا مراجع شريک و گمارندة خارجی شان در آن مطرح باشد. اين تفکر وی که با اساسات فکری برنامة تحقق دموکراسی سازگاری نداشت، درست عليه شخص شاه و آنانی بجا می افتاد که به عقيدة او در پيشبرد بهتر امور و تحقق دموکراسی در جامعه کوتاه آمده بودند. او تصور می کرد که ادامة اين وضع در افغانستان علاوه بر متوقف گرديدن روند انکشافات قبلی موجب از دست رفتن قدرت خاندان وی نيز خواهد شد. سردار محمد داود پس از تبليغ وا شاعة اين نظريات، دست بکار شد و با براه انداختن کودتای 26 سرطان سال 1352 برمسند قدرت تکيه زد.   کودتای 26 سرطان و ختم انتخابات آزاد سردار محمد داود در براه افتادن اين کودتا افسرانی را بکار انداخت که يا عضو یت جناحهای خلق و پرچم حزب دموکراتيک خلق افغانستان بودند و يا احتمال همکاری ايشان با دستگاه استخباراتی اتحاد شوروی می رفت. به همین اساس،هنگامی که کابينة سردار اعلان شد،   فيض محمد، پاچاگل وفادار،جيلانی باختری و صمداظهر که همه عضویت جناح پرچم حزب دموکراتيک خلق افغانستان به رهبری «ببرک کارمل» را داشتند، به صفت وزيران داخله، اقوام و قبايل، زراعت و قوماندان عمومی ژاندارم وپوليس شامل معادله قدرت گرديدند.همچنان، محمد خان جلالر، عبدالحميد محتاط و محمد حسن شرق که شامل کابینه داود خان بودند، از جمع اشخاصی به حساب می آمدند که اتهام وابسته گی ايشان با دستگاه استخباراتی اتحاد شوروی شايع بود.از این رو، اکثر پژوهشگران تاريخ سياسی افغانستان سردار محمد داود را به صفت وسيلة مؤثر جهت ورود عمال شوروی در رهبری ادارة امورمعرفی کرده اند. در حالی که جنین اتهاماتی بر سرارد محمد داود وارد می گردید. او،  به صفت وارث جناح محافظه کار خاندان، در رأس شورای کوچکی قرار گرفت که بنام «کميتة مرکزی» ياد می شد. اين کميته متشکل از آنانی بود که چيزی برای گفتن نداشتند، تا از طريق آن در برابر طرحهای اقتداری رهبر خويش قرار گيرند. سردار محمد داود در بيانيه های خود دموکراسی شاهی را به صفت دموکراسی قلابی مورد نکوهش قرارداد و از تحقق دموکراسی واقعی توسط ادارة خود وعده داد. اين دموکراسی واقعی با اجراآت ذيل آغاز شد: 1. انحلال پارلمان 2. الغای قانون اساسی 1343 3. منع آزادی مطبوعات 4. منع فعاليت احزاب و سازمانهای سياسی 5. تقوية سکتور دولتی 6. تجديد کنترول بر تجارت آزاد و سرمايه گذاری خصوصی 7. قطع انتخابات آزاد و اعمال حاکميت اقتداری در کشور شايد اين وعدة وی بخاطر حفظ آرامش و بدست گرفتن ادارة مطلق در سراسر کشور بود و يا هم برداشت سردار از دموکراسی به مفهوم دموکراسيی بود که مارکسيزم لينينيزم بر آن تأکيد می کرد.او، پس از دريافت اين اطمينان که وضع را در کنترول دارد، کار را از سرکوب جريانات سياسی آغاز کرد. اولين کسی که مورد حملة وی قرار گرفت، عبارت از محمد هاشم ميوندوال بود.او، به صفت عنصر وابسته به غرب شناسايی شده و فدای توطئة پرچميانی که در تبانی با دولت قرار داشتند، گرديد. در اثر اين توطئه، محمد هاشم ميوند وال در جريان استنطاق جان خود را از دست داد وعده ديگری که در ارتباط با وی دستگیر شده بودند ، محکوم به اعدام و عرصه های مختلف حبس شدند. به تعقيب اين واقعه، دولت متوجه تشکيلات سياسی دارای تفکر اسلام سياسی شد. کار سرکوبی  این بخش ، از گرفتاری مولانا فيضانی و انجينر حبيب الرحمن در زمستان سال 1352 آغاز گرديد. بعداً مولاناعبدالرحيم نيازی در حالی بدست پوليس افتاد و زندانی شد که يکجا با گلبدين حکمتيار، برهان الدين ربانی و يک عدة ديگر از کادر های مهم تحريک اسلامی، در منطقة فرزة ولايت پروان سرگرم جلسه بودند. مدتی بعد از اين حمله بر جمع مذکور که کاملاً تصادفی بود. استاد ربانی، گلبدين حکمتيار و احمد شاه مسعود به پاکستان فرار کردند.   اين اقدام سردار محمد داود زنگ خطری برای سازمانهای چپی از قبيل «ستمی ها» و جريانات منشعب از «شعلة جاويد» نيز بود. بنابرآن، جريانات موصوف با درک حساسيت وضع، از فعاليت علنی دست کشيدند و به مبارزة مخفی توسل جُستند. اين در حالی بود که تعدادی از کتابخانه های شهر کابل ،آثار «مائوتسه دونگ» رهبر انقلاب چين و نويسندگان وابسته به سازمانهای فدائيان خلق و مجاهدين خلق ايران را وارد کرده و به فروش می رساندند. علاوه بر اين، نوشته هايی از «ارنيستو-چه- گوارا» و کتاب «انقلاب در انقلاب»اثر تالیفی  «رژی دوبره» که از تيئوری انقلابی مبارزه در امريکای لاتين حرف می زد نيز در اختيار کادر های دست اول ستم ملی، فرکسيون های مجيد کلکانی و انجينر عثمان که از شعله جاويدجدا شده بودند، قرار گرفته بود. محتوای تيئوريک اين نوشته ها که بر مبارزة «سياسی- نظامی» از طريق ايجاد کانون های شورشی در نقاط دور دست کشور تأکيد می کرد، حکم بر اين داشت تا اعضای رهبری سازمانهايی که به اين اصل مبارزاتی معتقداند، بايد با گزينش هويت مستعار و ترک زندگی شهری به مناطقی پناه ببرند که دسترسی دولت به آن مشکل باشد. از این رو بود که ستمی ها عدة زيادی از کادرهای خود را جهت مبارزه در ميان مردم صفحات شمال کشور فرستادند و مجيد کلکانی نيز به چنين کاری متوسل گردید. جناحهای جدا شده از سازمان افغان ملت در تفاهم با دستگاه رهبری دولت قرار گرفت و بی آنکه حرفی از مخالفت جدی با آن بزنند، به کار سياسی مسالمت آميز پرداختند. همزمان با تحولات مذکور، سردار محمد داود قوانين اصلاحات ارضی و مالية مترقی راایجاد و فرمان انفاذ شان را صادر کرد. به اساس احکام مندرج در قانون اصلاحات ارضی، يک زميندار می توانست يکصد جريب زمين آبی معادل 20 هکتار و دوصد جريب زمين للمی معادل 40 هکتار مربوط به خود را حفظ و اضافه از آن را برای دولت بفروش برساند. مرجع دولتی قيمت زمين مذکور را در مدت 25 سال طی اقساط معين برای زميندار بپردازد . این در حالی بود که دولت مقدار پول مذکور را باید از دهاقينی بدست می آورد که زمين زميندار را برای ايشان به فروش رسانيده بود. اين برنامة اصلاحی سردار، ضربة سنگين بر اشراف فيئودال وارد کرد. چنان که انفاذ قانون مالية مترقی آنان را مجبور ساخت تا زمين های اضافی خويش را برای اقارب نزديک و کارنده کاران خود قباله کنند و به اين ترتيب، از تحويل مالية مترقی که کمرشکن بود نجات يابند. تطبيق اين دو قانون ،موجب شد تا نفوذ خاندانی و تاريخی سردار در ميان خوانين و فيئودال ها کاملاً از بين برود. به همين ترتيب ،در حالی که حاکميت اداری وی در اثر توظيف ولسوالان جديد از جانب وزارت داخله که در انحصار پرچميان قرار داشت، با گذشت زمان ضعيف می گرديد، روند ولسوال گزينی پرچميان با تبليغ اين مطلب نيز همراه بود که می گفتند هر تبعة افغانستان حق دارد تا خود به دستگاه اداری دولتی مراجعه کند و مسايل حقوقی خويش را مستقيماً با مراجع مسئول آن در ميان بگذارد. در اين راستا، هيچ ضرورتی برای وسيله شدن اربابان و خوانين وجود ندارد. و اين حسابی ترين شيوه جهت تجريد اشراف متنفذ ازاجتما عاتی که در آن نفوذ داشتند، بود. به همين ترتيب، روند مذکور در چارچوب تشکيلات ارتش با چنان وسعت و ظرافتی پيش می رفت که از اثر  آن تنها فرماندهان قول اردوها، فرقه ها، لواها و غندها به اساس معرفت سردار گماشته می شدند.و قدمه های پايين از طريق افسران کودتايي وابسته به جناحهای خلق و پرچم و مشورة مشاورين روسی توظيف می گرديدند. با شکل گيری وضع به اين منوال که احتمال قبضه گرديدن قدرت توسط پرچمی ها از آن متصور بود. نگرانی شديدی در ميان جريانات سياسی مخالف با اتحاد شوروی توليد گرديد. بنابر آن عده يي به اين فکر افتادند تا قبل بر همه در صدد تدارک حرکات وسيع نظامی بر آيند و از طريق مبارزة قهری عليه دولت، وضع را به نفع خويش تغير دهند. به همین اساس، گرداننده گان تشکيلات  مبارزين اسلامی در سنبله سال 1354 حرکت نظاميي را به فرماندهی وکيل قيوم در ولسوالی پنجشير براه انداختند که در آن احمد شاه مسعود نيز سهم داشت. همزمان با اين حرکت، عمل نظامی ديگری نيز در ولسوالی درواز ولايت بدخشان به فرماندهی بهر الدين باعث يکی از اعضای رهبری سازمان ستم ملی سازمان داده شد. قوای دولت در پنجشير دست به عمل زد و در اندک زمانی موفق به سرکوب مبارزين اسلامی گرديد. چنان که افراد وابسته به گروه مسلح بهرالدين باعث نيز به همکاری عده يي از علمايي دينی و بزرگان قوم گرفتار و زندانی شدند. همزمان با آن، دستگاه استخبارات دولت تعدادی از  اعضای رهبری ستم ملی به شمول محمد طاهر بدخشی را در شهر کابل گرفتار و بر تجسس خويش جهت شناسايی و دستگيری فعالين جنبش اسلامی افزود. پيگردهای مذکور منجربه گرفتاری داکتر عمر، مولوی حبيب الرحمن، خواجه محفوذ، انجنيرسيدجان و يک عدة ديگر که جمعاً به 24 نفر می رسيدند، گرديده و تعدادی از ايشان پس از محاکمه اعدام شدند. در حالی که کار به اين منوال پيش می رفت، سردار محمد داود متوجه خطری گرديد که از نيرومند شدن جناح های خلق و پرچم در تشکيلات اداری و نظامی حاکميت آن متصور بود. بنابر آن، او فيض محمد و عبدالحميد محتاط وزيران داخله و مخابرات و پاچاگل وفادار رئيس مستقل قبايل را بر طرف و وزارت داخله را برای عبدالقدير نورستانی و وزارت مخابرات را برای عبدالکريم عطايي سپرد. به همين ترتيب، او شايد متيقين شده بود که بدون برخورداری از حمايت حزب سياسی و ايجاد قانون اساسی نمی تواند بر ای حاکميت کودتايي خويش مشروعيت بخشد و راهی را که بر گزيده است به انجام رساند. بنابر آن تصميم گرفت تا از طريق برگذاری لويه جرگه در راه تحقق اين برنامه بر آيد.   انتخابات لويةجرگه قانون اساسی سردار محمد دا ود سردار موصوف، قبل از برگزاری لويه جرگه يک کميسيون 41 نفری را ايجاد و وظيفة تسويد قانون اساسی را برای آن محول ساخت. در اين کميسيون اشخاص ذيل عضويت داشتند، 1- محمد حسن شرق معاون اول صدارت 2- سيد عبدالله معاون دوم صدارت 3- عبدالقدير نورستانی وزير داخله 4- عبدالمجيد وزير عدليه 5- عبدالتواب آصفی وزير معادن 6- غوث الدين فايق وزير فوايد عامه 7- محمد خان جلالر وزير تجارت 8- عبدالله عمر وزير صحت عامه 9- عبدالکريم عطايي وزير مخابرات. 10- پوهاند عبدالقيوم وزير معارف 11- دکتور عبدالرحيم نوين وزير اطلاعات و کلتور 12- عزيز الله واصفی وزير زراعت 13- فيض محمد وزير سرحدات 14- جمعه محمد محمدی وزير آب و برق 15- وحيدعبدالله معاون وزارت خارجه 16- علی احمد خرم وزير پلان 17- جنرال غلام حيدر رسولی لوی درستيز 18- دگروال سرور نورستانی قوماندان قوای چارزرهدار 19- دگروال  مولاداد 20- دگروال محمد يوسف قوماندان قوای 15 زرهدار 21- دگروال محمد خليل قوماندان غند توپچی مهتاب قلعه 22- مولوی عبدالبصير رئيس عالی تميز 23- غلام علی کريمی 24- مولانا عنايت الله ابلاغ 25-دکتور سعيد افغانی.26- عبدالهادی هدايت. 27- محمد آصف سهيل 28- وفی الله سميعی 29- غلام صديق محبی 30- جنرال شاهپور احمدزی قوماندان حربی پوهنتون 31- جنرال يحيی نوروز 32- محمد اکبر عبقری 33- محمد اسماعيل قاسميار 35- يار محمد دليل 36- پوهنمل فاطمه کيفی37- پوهنمل محمد اعظم وهاب زاده 38- سيد مخدوم رهين 39- دکتور محمد بشير وهاب زاده 40- پوهنمل عاليه حفيظ 41- سيد محمد ناصر. کمیسیون مذکور تسوید قانون اساسی را در 26 جنوری سال 1977به پایان رسانید. طوری که ملاحظه می گردد ، در این کمیسیون از حضور نماینده گان مردم خبری نیست . به این اساس گفته می توانیم که قانون اساسی تسوید شده از جانب کمیسیون مذکور کاملا اقتداری بوده ونشانی از اساسات دموکراسی در شیوه تسوید آن دیده نمی شود. در حالی که کارتدوین قانون موصوف به این منوا ل پیش می رفت، مسودة آن جهت نظر خواهی منتشر شد. پس از آن، بخاطر تصويب این قانون، لويه جرگه  دعوت گردید. اعضای انتخابی اين لويه جرگه که به 219 نفر می رسيد. همه به اساس سفارش رئيس جمهور انتخاب و وارد مرکز شدند. انتخابات عنعنوی ايکه جهت مشروع جلوه دادن نمايندگان مذکور صورت پذيرفت، کاملاً دستوری و تشريفاتی بود. به گونة مثال يکی از اعضای انتخابی اين لويه جرگه شخصی بنام وکيل کريم الله نمايندة مردم ولسوالی رستاق ولايت تخار می گويد : «جهت انجام معاملةی عازم شهر قندوز بودم، شبی را که فردای آن بجانب قندوز حرکت می کردم، در خانة قيوم خان اندرابی ولسوال خواجه غار به صبح رساندم. او برايم گفت که نام تو شامل لست وکلای لويه جرگه است. از رفتن به قندوز صرف نظر کن و پس به رستاق باز گرد. و من چنين کردم. در رستاق انتخابات براه افتاد. وبی آنکه رقیبی در برابرم قرارگيرد، به صفت وکيل رستاق انتخاب و وثيقة وکالت برايم تفويظ گرديد». طوريکه ذکر شد، اين لويه جرگه با داشتن 219 عضو انتخابی و 130 تن اعضای انتصابی بتاريخ 31 جولای 1977 در کابل تدوير يافت . و علاوه بر تصويب قانون اساسی سردار محمد داود را نيز به صفت رئيس جمهور کشور انتخاب کرد. پس از انفاذ قانون اساسی، نظام کشور يک حزبی اعلان شد. قبل از برگزاری لويه جرگه «حزب انقلابی ملی» که بنابر هدايت سردار محمد داود ايجاد گرديده بود، به صفت حزب حاکم رسميت يافت. از آن به بعد، سردار محمد داود در صدد شد تا آهسته آهسته تشکيل اداری و نظامی خود را از وجود عمال شوروی تصفيه و با استقلاليتی که خود می خواست پيش برود. او فکر می کرد که کابينة جديد و حزب تازه ايجاد وی در شکل گيری يک سيستم منظم و منضبطی که بتواند حاکميت مستقل و غير وابستة آينده اش را ضمانت کند، مثمر واقع می گردند. از آنجايي که سردارموصوف مهره های محرک اين بازی خطرناک را نتوانست با دقت برگزيند، رهبری حکومت و حزب وی بدست اشخاصی افتاد که از اهليت و ظرفيت مساعد جهت پيشبرد امور برخوردار نبودند. به گونة مثال می توان از جنرال حيدر رسولی وزير دفاع، عبدالقدير نورستانی وزير داخله و غوث الدين فايق وزير فواعد عامه که شامل شخصيتهای محوری اداره وی بودند، نام برد. سردار محمد داود بعد انجام این تغیرات در امور اداره ، در پی آن شد تا کار را با گماشته گان اتحاد شوروی يکطرفه کند. ولی، اين اقدام وی که معقوليت زمانی خود را از دست داده و ديگر نمی توانست گره گشای مشکل او در اين راستا باشد، موجب گرديد تا عمر حاکميت اقتداری اش توسط کودتای 7 ثور سال 1357 که توسط دستگاه استخباراتی اتحاد شوروی طرح و به عمل گذاشته شد، به پايان برسد. مير محمد صديق فرهنگ چگونگی وضع اقتصادی و معارف افغانستان در دوره رياست جمهوری سردار محمد داود خان را در کتاب خود بنام افغانستان درپنج اخیربه شرح ذیل  قيد کرده است:     محصولات مهم زراعتی (توليد به هزار تن) محصول زمان توليد محصولات 72-1971 73- 1972 74- 1973 76-1975 77- 1976 گندم 1915 2450 2750 2850 2936 جواری 670 720 760 780 800 برنج 350 400 450 435 448 جو 355 350 360 384 400 پنبه 63 58 105 160 159 لبلبو 60 63 64 108 91 ميوه 650 820 840 880 900   توليدات مهم صنعتی و معدنی محصول زمان توليد 73- 1972 75- 1974 76- 1975 77- 1976 پنبةمحلوج (هزار تن) 25 33 44 52 پارچةنخی (مليون متر) 70 68 60 73 پارچة ابريشمی (هزارمتر) 133 113 445 441 پارچةسندی (مليون متر) 13 21 35 28 سمنت(هزار تن) 135 151 147 125 شکر(هزار تن) 7 9 14 11 برق(ميليون کيلو وات فی ساعت) 525 615 705 695 روغن نباتی (هزار تن) 4 10 10 10 زغال سنگ (هزار تن) 149 115 150 160 گازطبيعی (ميليون متر مکعب) 2735 2946 2959 2546   واردات به مليون دالر شماره سال مقدار پول 1 73- 1972 157 2 74- 1973 192 3 75- 1974 243 4 76- 1975 247   صادرات به مليون دالر   محصول زمان صادرات 72- 1971 73- 1972 75- 1974 76- 1975 ميوة تازه 7 9 31 23 ميوة خشک 18 40 64 47 پوست قره قل 17 19 12 10 پوست بز و گوسفند 3 3 7 12 پشم 8 7 6 8 پنبه 13 11 35 32 قالی و قاليچه 8 9 20 17 گاز طبيعی 14 15 32 45 ساير اشيا 8 8 23 30 مجموع 96 121 230 224                               احصائيه معارف در سالهای 1975 و 1976 موسسات تعداد موسسه تعداد شاگرد مکتب دهاتی 1912 148000 مکتب ابتدائيه 1912 546000 مکتب متوسطه 512 113000 مکتب ليسه 197 60000 مکتب مسلکی 17 5800 دارالمعلمين 10 4000 مکتب دينی 19 3700 موسسات تحصيلات عالی 14 8300 تعداد معلمين و استادان در موسسات تعليمی، مسلکی و تحصيلی فوق 0 12400     کابينه های ايجاد شـده بـــعد از اســتعفای سردارمحمدها شم الی ختم کار سردار محمد داود   پس از استعفای سردار محمد هاشم خان، حکومت هايي که يکی بعد ديگر در افغانستان تشکيل شد، اعضای متشکلة آنها عبارت بودند از:   الف- اعضای کابينه سردار شاه محمود خان          (1946- 1953) - علی محمد خان معاون اول صدارت - اسد الله خان سراج به صفت معاون دوم صدارت - شير احمد خان و از آن به بعد، محمد گل خان مهمند و ميرزا محمد يفتلی به صفت وزير دولت - سردار محمد داود و بعد از آن محمد عمر خان و محمد عارف خان به صفت وزير دفاع - علی محمد خان ، بعد از او سلطان احمد خان به صفت وزير خارجه - غلام فاروق خان،و بعد از وی ،اسدالله خان، عبدالاحد ملکيار و محمد نوروز خان به صفت وزير داخله. - مير عطا محمد حسينی و بعد از وی، مير سيد قاسم خان به صفت وزير عدليه - حمد نوروز خان و بعد از وی، مير محمد حيدر حسينی و غلام يحيی طرزی به صفت وزير ماليه - نجيب الله خان، بعد از وی، عبدالحين عزيز، فيض محمد ذکريا و عبدالمجيد خان به صفت وزير معارف - عبدالمجيد زابلی و بعد از وی مير محمد حيدر حسينی به صفت وزير اقتصاد ملی - محمد کبير لودين و بعد از وی محمد نعيم خان و محمد اکرم پرونتا به صفت وزير فوايد عامه -  سلطان احمد خان و بعد از وی ،عبدالمجيد خان و غلام فاروق خان به صفت وزير صحيه - غلام يحيی طرزی و بعد از او عبدالله ملکيار، غلام محمد شيرزاد، غلام يحيی طرزی و عبدالحکيم شاه عالمی به صفت وزير پست و تلگراف - غلام محمد شيرزاد و بعد از او محمد نعيم ضيايي به صفت وزير معدن - صلاح الدين سلجوقی ،بعد از او، سيد قاسم رشتيا، محمد قدير تره کی، محمد هاشم ميوند وال و خليل الله خليلی به صفت رئيس مستقل مطبوعات - مير محمد يوسف خان و بعد از او، محمد عتيق رفيق، امير الدين شنسب و محمد زمان تره کی به صفت رئيس مستقل زراعت. - بقيه اعضای بلند پاية اداره در زمان صدارت شاه محمد خان عبارت بودند از: - احمد شاه خان وزير دربار -عبدالاحد خان و بعد از او عبدالهادی داوی و عبدالرشيد خان رئيس های شورای ملی - فضل احمد مجددی رئيس مجلس اعيان (سنا) مح- مد عمر خان و بعد از او، عبدالهادی داوی و حافظ نور محمد کهگدای، سر منشی   ب- اعضای کابينه سردار محمد داود خان (1953- 1963) -علی محمد خان به صفت معاون اول صدارت - سرادر محمد نعيم (بردار داود خان ) به صفت معاون دوم - جنرال محمد عارف و بعد از او سردار محمد داود (علاوه بر وظيفه صدارت) به صفت وزير دفاع - سيد عبدالله خان به صفت وزير عدليه - عبدالملک عبدالرحيم زی و بعد از او عبدالله ملکيار به صفت وزير ماليه - عبدالروف حيدر و بعد از او عبدالملک عبدالرحيم زی، عبدالله ملکيار و غلام محمد شيرزاد به صفت وزير تجارت - داکتر عبدالمجيد و بعد از او داکتر علی احمد پوپل به صفت وزير معارف - عبدالحکيم شاه عالمی و بعد از او محمد کبير خان به صفت وزير معارف -وداکتر غلام فاروق و بعد از او داکتر عبدالظاهر به صفت وزير صحيه - عبدالحکيم شاه عالمی و بعد از او محمد مريد خان به صفت وزير مخابرات - داکتر محمد يوسف به صفت وزير معادن و صنايع - مير محمد يوسف خان وبعد از او غلام حيدر عدالت به صفت وزير زراعت - صلاح الدين سلجوقی و بعد از او محمد هاشم ميوند وال، سيد قاسم رشتيا و محمد آصف سهيل به صفت رئيس مستقل مطبوعات - سردار محمد داود (علاوه بر وظيفه صدارت) به صفت وزير پلان ،(امور اين وزارت را عمدتاً عبدالحی عزيز که معين آن بود پيش می بُرد. و با داشتن اعتبار عضو کابينه در مجالس آن شرکت می ورزيد. )   اراکين بلند پايه ديگری که در تصميم گيری های حکومت شريک بودند عبارت می شدند از: - احمد علی سليمان وزير دربار - حافظ نور محمد کهگدای سر منشی - عبدالرشيد خان و بعد از او محمد نوروز خان و داکتر عبدالظاهر رئيس شورای ملی   ج- اعضای کابينة دکتور محمد يوسف در دور اول صدارتش  (1963- 1965)   -  عبدالله ملکيار به صفت معاون صدارت - دکتور علی احمد پوپل به صفت معاون صدارت - دکتور عبدالظاهر به صفت معاون صدارت - خان محمد خان وزير دفاع - دکتور محمد يوسف (علاوه بر وظيفة صدارت) وزير خارجه - سيد عبدالله و بعد از او دکتور عبدالقيوم به صفت وزير داخله - عبدالله ملکيار و بعد از او سيد قاسم رشتيا به صفت وزير ماليه - سيد شمس الدين مجروح به صفت وزير عدليه - دکتور محمد يوسف (علاوه بر وظيفة صدارت) و بعد از او، انجنير محمد حسين مسا به صفت وزير معاون و صنايع - دکتور محمد ناصر کشاورز به صفت وزير زراعت - محمد عظيم به صفت وزير فوايد عامه - دکتور علی احمد پوپل و بعد از او دکتور محمد انس به صفت وزير معارف - سيد قاسم رشتيا و بعد از او محمد هاشم ميوند وال وزير مطبوعات محم- د سردار عمر به صفت وزير تجارت - عبدالحی عزيز و بعد از او عبدالله يفتلی به صفت وزير پلان - دکتور عبدالرحيم و بعد از او دکتور عبدالظاهر به صفت وزير صحيه - دکتور عبدالقيوم و بعد از او دکتور محمد حيدر به صفت وزير مخابرات - سيد شمس الدين مجروح و بعد ازاو گل پاچا الفت به صفت رئيس مستقل قبايل   د- اعضای کابينة دوم دکتور محمد يوسف: - سيد شمس الدين مجروح به صفت معاون صدارت عظيمی - جنرال خان محمد خان به صفت وزير دفاع - دکتور محمد يوسف (علاوه بر وظيفة صدارت) به صفت وزير خارجه - محمد حسين مسّا به صفت وزير داخله - عبدالله يفتلی به صفت وزير ماليه - دکتور محمد انس به صفت وزير معارف - دکتور نور علی به صفت وزير تجارت - غلام دستگير عزيزی به صفت وزير فوايد عامه - مير محمد اکبر رضا به صفت وزير زراعت - محمد هاشم ميوند وال به صفت وزير مطبوعات - دکتور عبدالصمد حامد به صفت وزير پلان - دکتور عبدالمجيد به صفت وزير صحيه - دکتور محمد حيدر به صفت وزير مخابرات      با ملاحظه به کتاب افغانستان در پنج قرن اخير، تاليف مير محمد صديق فرهنگ ديده می شود که در دور دوم صدارت دکتور محمد يوسف کرسی وزارتخانه های عدليه، معادن و صنايع و رياست مستقل قبايل، خالی بوده است.   ش- اعضای کابينة محمد هاشم ميوند وال (1965- 1967) نور احمد اعتمادی به صفت معاون اول صدارت عبدالستا شاليزی به صفت معاون دوم صدارت جنرال خان محمد خان به صفت وزير دفاع نور احمد اعتمادی علاوه بر وظيفه معاونيت صدارت، به صفت وزير خارجه عبدالستار شاليزی، علاوه بر وظيفه معاونيت صدارت به صفت وزير داخله و بعد از وی انجنير احمد الله عبدالله يفتلی و بعد از او عبدالکريم حکيمی به صفت وزير ماليه داکتر محمد حيدر و بعد از او دکتور محمد احســــــان تره کی به صفت وزير عدليه محمد هاشم ميوند وال علاوه بر وظيــــفة صدارت به صفت وزير معارف و بعداً دکتور عثمان انوری. انجنير احـمد الله و بعد از او انجنـــير محمد حســـين مسأ به صفت وزير فوايد عامه انجــــنير عبدالصــــمد سلــيم به صــــفت وزيـر معادن و صــنايــع انجنير محمد اکبر رضا به صفت وزير زراعت - محمد هاشم ميوندوال علاوه بر وظيفه صدارت به صفت وزير مطبوعات. پس از اينکه نام وزارت مذکور به وزارت اطلاعات و کلتور تعديل شد، وظيفه ادارة آن برای عبدالروف بينوا محول گشت. - دکتور نور علی به صفت وزير تجارت - دکتور عبدالحکيم ضيابی و بعد از او عبدالله يفتلی به صفت وزير پلان - دکتور محمد عثمان انوری و بعد از او کبرا نورزی به صفت وزير صحيه - دکتور محمد حيدر و بعد از اوعبدالکريم حکيمی به صفت وزير مخابرات - دکتور محمد انس به صفت وزير مشاور - عبدالله يفتلی به صفت وزير مشاور - محمد خالد روشان به صفت رئيس مستقل قبايل - دکتور عبدالغفور روان فرهادی به صفت منشی مجلس وزرا     ذ. اعضای کابينة نور احمد اعتمادی               (1967- 1969) - علی احمد پوپل به صفت معاون اول صدارت - عبدالله يفتلی به صفت معاون دوم صدارت - جنرال خان محمد به صفت وزير دفاع - نور احمد اعمتادی علاوه بر وظيفة صدارت به صفت وزير خارجه - دکتور محمد عمر وردک به صفت وزير داخله - محمد انور ضيايی به صفت وزير ماليه - دکتور محمد اصغر به صفت وزير عدليه - انجنير عبدالصمد سليم و بعد از او انجنير محمد حسين مسأ به صفت وزير معادن و صنايع - انجنير محمد اکبر رضا به صفت وزير زراعت و آبياری - انجنير محمد حسين مسأ به صفت وزير فوايد عامه - دکتور علی احمد پوپل علاوه بر وظيفة معاونيت صدارت به صفت وزير معارف و بعد از او دکتور محمد اکرم - دکتور محمد انس به صفت وزير اطلاعات و کلتور - دکتور نور علی به صفت وزير تجارت - دکتور عبدالصمد حامد به صفت وزير پلان     - کبرا نورزی به صفت وزير مخابرات - دکتور عبدالواحد سرابی به صفت وزير مشاور - سيد مسعود پوهنيار به صفت رئيس مستقل قبايل.     ر- اعضای کابينة دور دوم صدارت نور احمد اعتمادی                       (1969- 1971) - عبدالله يفتلی به صفت معاون اول صدارت - دکتور عبدالقيوم وردک به صفت معاون دوم صدارت - جنرال خان محمد خان به صفت وزير دفاع - نور احمد اعتمادی علاوه بر وظيفة صدارت به صفت وزير خارجه - انجنير محمد بشير لودين به صفت وزير داخله - دکتور محمد امان به صفت وزير ماليه - عبدالستار سيرت به صفت وزير عدليه - امان الله منصوری به صفت وزير معادن و صنايع - دکتور عبدالقيوم به صفت وزير معارف - عبدالحکيم به صفت وزير زراعت و آبياری - انجنير محمد يعقوب لعلی وزير فوايد عامه - دکتور محمود حبيبی به صفت وزير اطلاعات و کلتور - دکتور محمد اکبر عمر به صفت وزير تجارت - دکتور عبدالواحد سرابی به صفت وزير پلان - پوهاند ابراهيم سراج به صفت وزير صحت عامه - انجنير محمد عظيم گران به صفت وزير مخابرات - خانم شفيقه ضيايي به صفت وزير مشاور - غلام علی آيين به صفت وزير مشاور - سيد مسعود پوهنيار رئيس مستقل قبايل       ز- اعضای کابينة دکتور عبدالظاهر             (1971- 1972) - دکتور عبدالصمد حامد به صفت معاون صداراعظم - جنرال خان محمد خان به صفت وزير دفاع - محمد موسی شفيق به صفت وزير خارجه - امان الله منصوری به صفت وزير داخله - غلام حيدر به صفت وزير ماليه - محمد عارف غوئی به صفت وزير تجارت - دکتور عبدالواحد سرابی به صفت وزير پلان - محمد انور ارغنديوال به صفت وزير عدليه - محمد ابراهيم عباسی به صفت وزير اطلاعات و کلتور - حميدالله عنايت سراج به صفت وزير معارف - پوهاند ابراهيم مجيد سراج به صفت وزير معارف - جنرال خوازک زلمی به صفت وزير فوايد عامه - انجنير محمد يعقوب لعلی به صفت وزير معادن و صنايع - عبدالحکيم خان به صفت وزير زراعت - نصرت الله ملکيار وزير مخابرات - خانم شفيقه ضيايي به صفت وزير مشاور - دکتور عبدالوکيل به صفت وزير مشاور - عبدالستار سيرت به صفت وزير مشاور - دکتور عبدالصمد حامد به صفت رئيس مستقل قبايل     ش- اعضای کابينة محمد موسی شفيق                  (1972- 1973) - جنرال خان محمد خان به صفت وزير دفاع - محمد موسی شفيق علاوه بر وظيفة صدارت به صفت وزير خارجه - نعمت الله پژواک به صفت وزير داخله - محمد خان جلالر به صفت وزير ماليه - دکتور محمد ياسين عظيم به صفت وزير معارف - نصر الله ملکيار به صفت وزير مخابرات - جنرال خوازک زلمی به صفت وزير فوايد عامه - غلام دستگير عزيزی به صفت وزير معادن و صنايع - دکتور عبدالوکيل به صفت وزير زراعت - دکتور عبدالواحد سرابی به صفت وزير پلان - صباح الدين کشککی به صفت وزير اطلاعات و کلتور در کابينه محمد موسی شفيق کرسی وزارت های عدليه، تجارت ، صحيه و رياست مستقل قبايل تا آخر خالی ماند. پا ورقی ها            1-    فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر 2-    غبار ، غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ 3-    امیر عبدالرحمن ، تاج التواریخ 4-    رگ، همان 5-    رگ، همان 6-    رگ، همان 7-    غبار ، غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ 8-    فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر 9-    رگ، همان 10-           امیر عبدالرحمن ، تاج التواریخ 11-           رفیع ، حبیب اﷲ، په افغانستان کی د عصری شونی او روزنی پیل او پر مختیا 12-           فرخ، سید مهدی ، تاریخ سیاسی افغانستان 13-           امیر عبدالرحمن ، تاج التواریخ 14-           رگ، همان 15-           بلگرامی ، حسن ، اقغانستان و هند برتانوی ، ترجمة عبدالوهاب فنایی 16-           امیر عبدالرحمن ، تاج التواریخ 17-           هوشنگ ، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران 18-           غبار ، غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ 19-           رگ، همان 20-           امیر عبدالرحمن ، تاج التواریخ 21-           رگ، همان 22-           رگ، همان 23-           کاتب هزاره ، ملا فیض محمد ، سراج التواریخ ، جلد سوم ، بخش اول 24-           فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر 25-           کاتب هزاره ، ملا فیض محمد ، سراج التواریخ ، جلد سوم ، بخش اول 26-           رگ، همان 27-           رگ، همان 28-           رگ، همان 29-           رگ، همان 30-           رگ، همان 31-           رگ، همان 32-           رگ، همان 33-           رگ، همان 34-           رگ، همان 35-           رگ، همان 36-           رگ، همان 37-           رگ، همان 38-           رگ، همان 39-           فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر 40-           آدمک ، لودویک ، روابط خارجی افغانستان در نیمة اول قرن 20 ترجمة پوهاند محمد فاضل صاحب زاده 41-           سال نامه افغانستان در پنجاه سال اخیر ، انتشار یافته از جانب موسسه طبع کتب ، در اول سنبله سال 1447 42-           رگ، همان 43-           رگ، همان 44-           غبار ، غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ 45-           فرهنگ ، میر محمد صدیق ، افغانستان در پنج قرن اخیر 46-           پاک رای ، میر محمد شریف ، حکومت موقت هند در کابل 47-           غبار ، غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ ، جلد دوم 48-           رگ، همان 49-           فرهنگ- میر محمد صدیق- افغانستان در پنج قرن اخیر .  50-           غبار، میر غلام محمد ، افغانستان در مسیر تاریخ. 51-           رگ، همان 52-           قاضی- داکتر ابوالفضل- حقوق اساسی و نهاد های سیاسی 53-           قاضی- ابوالفضل- حقوق اساسی و نهاد های سیاسی 54-           فرهنگ- میر محمد صدیق- افغانستان در پنج قرن اخیر .  55-           هیکل. حسین ، ایران روایتی که ناگفته ماند 56-           رگ ، همان 57-           فرهنگ- میر محمد صدیق- افغانستان در پنج قرن اخیر . 58-           ولیان، عبدالعظیم ، تاریخ پاکستان 59-           رگ، همان 60-           آدمک ، لودویک ، افغانستان در نیمه اول قرن بیست 61-           رگ ، همان 62-           رگ ، همان 63-           رگ ، همان 64-           فرهنگ- میر محمد صدیق- افغانستان در پنج قرن اخیر .  65-           فیض زاده – محمد علم – جرگه های بزرگ ملی افغانستان . 66-           فرهنگ- میر محمد صدیق- افغانستان در پنج قرن اخیر .  67-           آدمک ، لودیک ، روابطه خارجی افغانستان در نیمه اول قرن 20  ترجمه پوهاند محمد فاضل صاحب زاده 68-             رگ،همان رگ،همان صفحهء گذشته