مجتمع جامعهء مدنی افغانستان

مجما

مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما          مجما

شما در اینجا هستید: صفحهء نخست >> مقاله ها >> پیشینهء اداره و انتخابات در ....

اسدالله ولوالجی پیشینهء اداره و انتخابات در افغانستان   و ضع ا دا ره د ر امپرا توري ا حمد شا ه ا بدا لي   ا سا س ا فغا نستا ن كنوني توسط ا حمد شا ه ابدا لي گذ ا شته  شد. او د ر سا ل 1747 ميلادي  درشهرقند هاراعلا ن حكومت كرد. قبل ازبه قدرت رسيد ن وي،  صفحا ت  شما ل كشورتوسط امرا ي ترك اشترخا ني و قسمتها ي  جنوبي آ ن ا ز جا نب تركا ن با بري  که برهند وستا ن مسلط  بود ند، اداره مي گرد يد. ا حمد خا ن،   پس از تنظيم اموردر قندهار، به قصد تسخير صوبه كا بل لشكر كشيد.  نصيرخا ن، آخرين حا كم با بري  صوبه كا بل  بود که  شهرمذ كور را بد ون مقابله تخليه و به جا نب لاهور عقب نشست. احمد خان، بعد از عقب نشینی نصیرخان ، صوبه كابل  و سا حا ت متعلق به پیشاور راكه شا مل اين صوبه بود ، متصرف شد. ا ز آ ن به بعد، او، طي هفت جنگي كه  د ر هند ا نجا م داد،سا حه وسيعي ازا ين كشور را مطيع  سا خت . و به تعقیب آن ،  برولا يا ت هرا ت و مشهد مسلط  گرد يد. اين ا مپرا تور برخا سته ا ز ميا ن قبا يل پشتون ، طي د و تعرض برسا حا ت شما لي كشور درسا لهاي 1751 و1768ميلادي ، امراي محلي آن را به اطاعت وا داشت و براي  اولين با ر يك قطعه نظامي متشكل از قبایل پشتون راد رحوا لي تا شقرغا ن مستقر كرد. اين نخستين گامی بود كه جهت اتشا رقبایل پشتون د رصفحا ت شما ل كشورتوسط وی  بردا شته  شد.  با به ا نجا م رسيد ن سوقيا ت مذ كور ومسلط  گرد يد ن امپرا توري ا حمد خا ن ابد ا لي بر متصرفا تش ،  جغرا فياي تحت نفوذاوبه واحد هاي ادا ري ذ يل  تقسيم گرد يد: ا لف : ولا يا ت : قند ها ر ،هرا ت ، كا بل ، مزا رشريف ، خرا سا ن ، بد خشا ن ،كشمير. ب : حكو متها ي ا علي : 1 فرا ه ، ميمنه ، بلوچستا ن ، غـــزني ، لغــــمان ( لمقان) ، پيشا ور ، د يره ا سمعيل خا ن ، د يره   غا زي  خا ن ، شكا رپور ، سيوي   ، سند   ، چچه هزا ره   ،  ليه ،  ملتان ،  سرهند.             تشكيلا ت اداری ا حمد شاه ا بدا لي   طوري كه  ذ كر شد ،  قبل ا ز ایجاد ا مپرا توري ا حمد شا ه ا بد ا لي، صفحا ت شما ل  ا فغا نستا ن توسط ا مرا ي  ا شترخا ني وقسمت جنوبي آ ن توسط حا كما ن با بري ا دا ره مي گرد يد. به همين ترتيب ،  د رقسمت غربي كشور ،  با لترتيب صفوي ها،  هوتكي ها ،  ابدا ليا ن وعما ل نا د را فشا ر، يكي  بعد د يگر تسلط دا شتند.  سيستم ا د ا ري   ا شترخا ني ها د رشما ل وبا بريا ن د ر جنوب افغا نستا ن به شرح ذ يل نظم يا فته  بود:   1- تشكيل ا دا ري ا شترخا ني ها كه خيلي سا ده وعملكرد ا يشا ن فارغ ا ز بيرو كرا سي بود ،  در را س ا دا رهء آنا ن مقا م هاي ذيل قرا ردا شت :  1-  قوش بيگي            ( صدراعظم) 2- ديوا ن بيكي          ( وزيرما ليه) 3- توقسبا و پروا نه چي   ( قاضي  ا لقضات ) 4- توپچي با شي           ( سپهسالا ر) 5- رئيس اعلم            ( مستوفي امورا حتسا ب وتنظيميهء شهر)   كا رمند ا ن مرا جع مذ كور معا ش دولتي ندا شتند. تما م مصا رف ا يشا ن ا زاعا نهء مردم تهيه ميگرد يد.  2- با بري ها كه حا كميت خويش درجنوب افغانستان فعلی را با مركز قرا ر دا د ن شهركا بل پيش مي بردند، کابل  يكي ا ز صوبه هاي  بزرگ ا مپرا توري  با بري ها بود كه  به توما نهاي ذ يل تقسيم مي گرد يد : 1- توما ن پيشا ور وبگرا م 2- توما ن ننگرها رو لغما ن ( لمقا ن ) 3- توما ن زميند ا ور  4-  توما ن چرخ ولوگر 5- توما ن ا له  ساي «  تگا و»  6- توما ن بنگش «  مسكن مهمند  خيل  ، افريدي ، ختك وغيره »    7- توما ن گرد يز 8-  توما ن زا بل (غزني ونوا حي آ ن ) 9- توما ن غوربند  10-  توما ن ضحا ك  و با ميا ن . در را س صوبهء مذ كور يكنفر صوبه دا ر قرا ردا شته  وتشكيل ا داري آ ن عبا رت ميشد ا ز : 1- كومكي         ( معا ون صوبه دا ر) 2- قلعه د ا ر      ( مسوول ا مورقلعه ها) 3-  تعينا ت        ( افسرا ن د ا يمي) 4- فوجدا ر        ( قوما ندا ن يك منطقه) 5- كوتوا ل        ( قوما ندا ن شهرها) 6- تها نه دا ر     ( محا فظين سرحد ا ت) 7- تيول د ا ر     (  زميند ا ر بزرگي كه حا كم منطقه خود بود ه ود رخد مت صوبه دا رقرا ردا شت) 8- وا قعه نويس  ( ما مورعلني ضبط ا حوالا ت) 9- هركا ره       ( ما مورا ستخبا را ت) تشكيلا ت ملكي ونظا مي حا كميت با بري  به حساب « هزاري» اعتبا ر مي  یافت   كه  ا ز « 10 با شي » آ غا ز و تا «  د ه هزا ر با شي »  بالا مي گرفت . درميا ن اين د و منصب، 64 منصب د يگرقرا ردا شت.  ا حمد خا ن ا بد ا لي، ا د ا ره خويش را با ا ستفا ده ا ز تجربه تشكيلاتي ا مپرا توري  صفوي  نظم بخشيد و د ر ا مورنظا مي مبتنی بر كاركرد هاي  نا د را فشا رعمل  كرد.   اداره امپراتوری احمد شاه ابدالی متشکل از مقام های ذیل بود: 1- وزیر اعظم ،این وظیفه را بیگی خان پوپل زایی ملقب به شاه ولی .                                                                پ                 پیش  می برداو به صفت نایب پادشاه یا صدر اعظم        شناخته           شناخته می شد .        2- امیر لشکر ، این وظیفه را سردار جان خان پوپلزایی بالقب خانان                                               یا                یا بیگــلر بیگــی پیش می برد . کرســـی مذکور معادل                سپه                سپه  سالاری  بود. 3- دیوان بیگی ،  این وظیفه را عبداﷲ خان پوپلزایی با لقب وکیل الدوله                                                                                                              عبداﷲ خان عهده دارامور مالی و تشریفات در بار بود . ایشک آغاسی ، این وظیفه را یاقوت خان و یوسف ملقب به التفاب   خان به عهده داشتند . ایشان ، علاوه برادارة حرمسرا،                   کارهای خصوصی و محرمانه را نیز انجام می دادند . 5- خواجه سرا باشی  6- قاضی القضات، این وظیفه را قاضی نصراﷲ خان بارکزایی پیش                         می  برد. 7- منشی باشی ، این وظیفه را سعادت خان پولزایی ، میر عبدالهادی   لاری              لاری موسوی و محمود الحسین مولف تاریخ احمد شاهی       پیش می بردند . 8- عرض بیگی باشی ، این وظیفه را کریم داد خان پولزایی ملقب سرفراز   خ                          خان پیش می برد 9- جهرچی باشی ، این وظیفه را میرز اخان پوپلزایی ملقب به اختیار خان پ                     پیش می برد . 10- میر آخور باشی  ، این وظیفه را دلدار خان اسحاق زایی ملقب به شاه      پ                          پسند خان پیش می برد . 11- مختار کل تعمیرات ، این وظیفه را که سردار مراد خان پوپلزایی پیش م                             می برد. او ، در اعمار شهر های قنداهار و  کابل                           کابل سهم خویش را ادا کرد . 12- نسقچی باشی ، این وظیفه را که در حدود امور نظمیه  خلاصه می  گ                     گردید  فاضل خان به عهده داشت . 13- هر کاره باشی یا داروغه دفتر اخبار ، که وظیفه ضبط احوالات  را   ا                                                   انجام می داد . 14- ضبظ بیگی باشی 15- مستوفی  ، این وظـیفه را میـــرزا علی رضا خان به عهده  داشـــت . 16- ملا باشی ، این وظیفه را حاجی ملا ولی اسحاق زایی به عهده داشت .     میر محمد صدیق فرهنگ پیرامون طرز اداره امپراتوری   ا                  احمد شاه ابدالی می نوسید :    « . . . ا دا ره  ولا يا ت واجزاي امپرا توري هما نند ا دا ره مركزي شكل وماهيت فئودا لي دا شت . ا ز آ ن جمله ا دا ره ولايا تي كه هسته مركزي ا مپرا توري را تشكيل ميدا د به پسرا ن شا ه  تفويض ميگرد يد وا گر سن و سا ل  آ نها كم مي بود يكنفرا ز سردا ران درا ني به حيث نا يب با آ نها مقرر ميشد. بد ين صورت حكومت قندها ر به شهزا ده سليمان ميرزا  ، لاهور وبعد ا هرا ت به تيمور ميرزا  ، كا بل به پرويزميرزا ،  پيشا ور به ا سكندر ميرزا ،  پسرا ن  ا حمد شاه سپرده شده بود. ا ما ولايا ت دورد ست غا لبا توسط ا مراي محلي ا دا ره  ميشد ند.»   1             ا حمد خا ن كه بعد ها لقب ا حمد شاه  با با را كسب كرد  ، جهت جلوگيري ا ز سركشي خوا نين پشتون  وكسب حما يت ا يشا  ن در مرحلة اول  ، زمين هاي زراعتي قندها رو نوا حي ا طرا ف آ ن را به  قسم « جا گير» دربين آنان تقسيم كرد . در مرحلة دوم این روند پس از تحکیم پایه های حاکمیت وی درولايا ت كابل ،  پيشا ور،  پنجاب  وكشمير ، قسمت وسيعي ا ز زمين هاي زراعتي مردم بومي ولایت های مذکور  را براي  سران قبایل پشتون  توزيع كرد. ا شخا ص مهم و  قا بل حساب ا ين جمع عبارت بودند ا ز: شاه ولي خان پوپلزا يي  سردا رخا نجان پوپلزا يي ، عبدالله خان پوپلزا يي ،  سردا ر د لد  ا رخا ن ا سحق زا يي ، سردا ركريم دا د  خا ن،  سردا رمرا د خا ن ، حاجي جمال ا لد ين خا ن با ركزا يي  ،  سردا ر قلند رخا ن  ،  حا جي دريا خا ن پوپلزا يي  و  بها درخا ن ا ند ري .  علاوه برا ين ، ا حــمد شاه  با با وظيــفه تحصــيل ما لــيا ت زمين دا را ن ا قوام غيرپشتون را براي سردا را ن متعلق به شا خه درا ني قبايل پشتون سپرد. ا ين درحا لي بودكه پس ا ز مد ت زما ني قبا يل درا ني ا زدا د ن ما ليا ت سرا نه ، موا شي  وباغدا ري معا ف گرديدند  و دها قين مربوط به ا قوا م د يگر مجبور به تا د يهء ده  يكه ء حا صل  خويش بودند.        وضع ا دا ره در زما ن حا كميت تيمو ر شاه         تيمورشا ه درسا ل 1773 به پا دشاهي رسيد. پدرش ا حمد شاه  با با، امپرا توري بزرگي را براي وي به ميرا ث   گذا شت . طوري كه ا شاره شد ، ا حمد شاه با با پا يه هاي حا كميت خويش را ا ز طريق توزيع جا گير وتضمين ا قتد ارسرا ن قبایلی و قومی  تحكيم بخشيد. در نتیجه ، ا ين سردا را ن  هركدا م پا د شا ها ن خود را يي شد ند كه تنها ازمتصدي خويش فرمان مي برد ند  وسربه ا طاعت وي فرومي گذا شتند.  ا ينها كه علاوه برا متيا زا ت ا دا ري ،  امورتحصيلي ما ليه دولتي را درقلمرو وسيع امپرا طوري  ابدالی به دست دا شتند و به صفت ا جا ره دا رهاي ما ليات عمل مي كردند ،  تعلل وحتي سرپيچي ا يشا ن  درتحويل مدا رك ما ليا تي براي دولت،  باعث سكتگي در پيشبرد ا مورمي گرد يد. ا زاین رو  بود  كه  تيمورشاه تلاش ورزید تا از طریق  گما شتن عما ل ا دا ري غيرپشتون  چون شيخ عبد ا لطيف جا مي هروي ، ا لتفا ت خا ن هندي ، ملا عبدا لغفا رهند ي تا زه  مسلمان ،  قا ضي فيض الله  خان دولتشاهي و محمد خا ن بيا ت،  به وظایف  وزير‹ صدراعظم ›، مسوول ا مورخزا يين ،  مستوفي،  مشاور وسپهسالار د ستگاه ا دا ري خويش را تصفیه و قدرت سرد ا را ن را  محدود  سا زد. تیمور شاه  پس از سرکوب و کنار زدن سرداران خود رای ، موفق شد تا ادارة امور را به آرامی پیش ببرد . در زمان زمامداری  وی ، جامعه تحت تسلط او تابع نظم طبیعی رشد در عرصه های مختلف گردید . مالیاتی را که مراجع دولت ازمردم می گرفت، سنگین نبود . زمین داران و بزرگان قبایلی و قومی ای که در خدمت حاکمیت قرار داشتند ، یا از حکومت معاش مستمری می گرفتند و یا در عوض خدمت خویش از پرداخت مالیة اراضی خود معاف می گردیدند . کارمندان دولتی ایکه زمین زراعتی نداشتند، معاش خویش را در آخر سال به شکل غله گی ، حواله و برات از مراجع تادیة معاش بدست می آوردند معاش کارمندان در بار و مصارف آن را مستاجران اطراف پایتخت می پراختند . تیمور شاه ، سر زمین تحت فرمان خویش را توسط فرزندان و وابستگان نزدیک خود اداره می کرد . به گونة مثال ، قبل ازدر  گذشت  وی ، فرزند بزرگش همایون به صفت والی قندهار ، پسر دوم او محمود به صفت والی هرات ، فرزند دیگرش بنام عباس به صفت والی پشاور ، شهزاده زمان به صفت حاکم کابل و شجاع الملک به صفت والی غزنه و زابلستان کار می کردند .                   د وره تشنج  و پرا گند گي ا دا ره   پس ا ز درگذ شت تيمورشاه ، ا فغا نستا ن به ميد ان جنگ ميا ن فرزند ا ن  ا و مبد ل گشت . شاه زما ن ا ولين پسرتيمورشاه بود كه  بعدا ز مرگ پدربه قدرت رسيد . ا و،  ا عتبا ر ا ز روزهاي ا ول پاد شاهي خويش به فكر اعا ده ا مپرا توري ا بدا لي ا فتا د وجهت تحقق این طرح  چند با ر برهند لشكركشيد . د يري نگذ شت . كه برا در ش شا ه  محمود   بخاطر گرفتن قدرت ازوی دست به کار شد او ، طی جنگ های متعددی که علیه شاه زمان انجام داد ، موفق به خلح برادرش از قدرت گردید.   شا ه محمود  که درسا ل 1801ميلادي برا ريكه قدرت تکیه زد ودرسا ل 1804 م درمقا بله نا كا م عليه شاه شجاع  حا كميت خويش  را ا زد ست دا د.  ا ما رت نا آرا م شاه  شجاع  تا سا ل 1809م ا دا مه يا فت . و درآ خر همين سا ل جاي خود را براي شاه  محمود خا لي كرد. پا د شا هي شاه محمود براي  با ر دوم مدت 9 سا ل طول كشيد. ا و،  مد ت  مذ كور را در مقا بله با تها جما ت پيهم  شاه شجا ع پشت سرگذا شت. ستا ره بخت وي  هنگا مي ا فول كرد كه وزير مد برخويش فتح  محمد را كور وبعدا  به قتل رسا نيد. بعد از کشته شدن فتح محمد خان ،  برادرهاي وی هريك سردارمحمد عظيم خا ن  وا لي كشمير، سردا ر دوست محمد خا ن ، سردا ر پرد ل خا ن،  سردا رشيرد ل خا ن وسردا ر يارمحمد خا ن عليه شاه محمود دست به شورش زد ند. درنتيجه،  سردارشيردل خان ، سرداركهند ل خان  وسردا ر پرد ل خا ن بر قند ها رد ست يا فتند. سردار يارمحمد خا ن،  سردارمحمدعظيم خا ن وسردارد وست محمد خا ن،ا دا ره پشا ور را به د ست گرفتند. پس ا ز يكطرفه شد ن كا ر پشا ور،  سردا ر دوست محمد خا ن بركا بل تا خت وشهزا د ه جها نگيرحا كم آ ن را فرا ري سا خت. ا ين پــيروزي سردارد وست محـــمـدخا ن بـه مفـــهوم پا يا ن كــارسد و زايي ها بود. چون ا و پس ا ز موا جه شد ن با مقا ومتهاي سطحي سيا سي نظا مي دربرا برشاه  محمود و شاه  شجاع  ، حاكميت خويش دركا بل را تحكيم واعلان ا ما رت كرد.  ا ين  د ر حا لي بود   كه امپرا توري هاي بريتا نيا وتزا ر روس برساحا ت وسيعي ازهند وستان  و آسياي ميا نه  د ست  يا فته ودر رقا بت با هم عمل مي كرد ند.حكوما ت قا جاري ايرا ن وسكهاي  پنجا ب ، مرا جع د يگري بود ند كه به اسا س تحريـكات مــتنا و ب روس وا نگلــيس به مدا خــله درا مورا فــغا نستان مي پرداختند. سا يه ا فگند ن چنين وضعي درمنطقه،  ا يجاب ا تخا ذ موضع سيا سي ا ی را مي كردکه تا ميدشد  ا ز طريق آ ن جلو د ست درا زي هاي  د ول روس   وا نگليس در ا مور كشور گرفته شده و راه ا يجا د يك ا دا ره ثا بت در ا فغا نستا ن هموا ر گرد د. ولي ا مير دوست محمد موفق به ا نجا م چنين نقشي نگرد يد. چون ا و، ا ز همان آ غا زبا طرح اعا ده   پشا ور و آزا د گذا شتن دولت  قا جاري ا يرا ن در محا صره شهر هرا ت كه ازجا نب روسيه ء تزاري تحريك گرديده بود ،  زمينه تجا وز ا نگليس بر ا فغا نستا ن را فراهم سا خت . ازهمین  بود  كه ا نگليسها با بلند كردن  شعا ر ا حياي حا كميت مشروع   خا ند ا ن  سد وزا يي،  شاه  شجاع  را به صـفت وا رث حقيقي سلطــنت علم كرد ند وا زطــريق يورش نــظا مي بر ا فغانستا ن، ا ما رت ا ميرد وست محمد خا ن  را سقوط دا د ند.     ا مير دوست محمد كه دربرا بر ا ين سوقيا ت ا نگليس در ا ول ماه اگست سال 1839 دست به سلاح نبرد ، ا ز راه  د ره ا وني راه  تا شقرغا ن را در پيش گرفت. ا و ،  د رمسيرحركت خويش ا زطرف محمدعلي بيگ ا ميرمحلي سيغا ن  و  قطعا ت سواره  نظام ا مراي ا وزبكيه چون صوفي بيگ ،  قليچ  بيگ و مير با با بيگ پذيرا يي شد. ميرولي بيگ كه اما رت تا شقرغا ن را درد ست دا شت ،  ا لي فرا رسي اعضاي فا ميل اين پا د شا ه  فرا ري  ،  ا ورا با رعا يت اعزا ز وحرمــت نگــهدا شـت وآ ما د گي نشـا ن دا د تا در جنــگ علــيه ا نگلــيس برا يش عسكـرتهــيه دا رد.ولي اميردوست محمد با رسيد ن عا يله ا ش ازكا بل ، قسمتي را درتا شقرغان گذاشته وخود با يك قسمت ديگر و  تعد ا دي ا ز محا فظين خويش به د ربا ر ا مير نصرالله خا ن حا كم بخارا پنا ه برد. با فرا ر ا ميرد وست محمد به   بخا را ، شاه شجاع وا رد  كا بل گرد يد ،  مردم خطبه ا مارت را به نا م ا و خوا ند ند. شا ه  مذ كور،  در ا ين دور حا كميت خويش اختياري از خود ندا شت. ادا ره  كشور را ا نگليس ها پيش مي برد ند. ميرغلام محمد غبا ردر جلد   ا ول كتا ب خود بنا م ا فغا نستا ن در مسير تا ريخ ،  پيرا مون طرز ادا ره در دور د وم پا دشا هي شا ه شجاع  ا ز طريق  حكا م ا نگليس مي نويسد:       «  تشكيلات ا نگليس در ا فغا نستا ن بسيط  بود . مكنا تن ا مور صدا رت را در دست دا شت. ا لكسا ند ر برنس به حيث وزير دا خله و منشي او موهن لال بود. موهن لال به علاوه ا ين كار وظيفه ريا ست استخبا را ت را نيز ا يفا مينمود.  نما يند گا ن سيا سي ا نگليس در ولايا ت ا فغا نستا ن به حيث وا لي ونماينده  مكنا تن ا مور ملكي را بعهده    دا شتند. منتهي مكنا تن وبرنس و نما يند گا ن كشوري آنها ا سما ا ين عنا وين را ا ختيا ر نكرد ه  بود ند . ا ما عملا عين وظايف را اجرا ميكردند. تشكيلات نظامي انگليس در افغانستان تابع امرو نهي سپهسالار كابل ‹ اول جنرا ل كين بعدا جنرا ل ا لفنيستن › بود ودر پا ره ا مور بين سپهسالار و مكنا تن تنا قض و اختلافي هم پيدا ميشد. به همين سبب بود كه حكومت ا نگليس 35 سا ل بعد تر درتجا وز دومين خود درا فغا نستا ن امورملكي ونظامي را در يك دست  ‹ حكومت نظا مي ›  تمركز د ا د. عمد ه  ترين كا ر را  كه  سپهدا ر كا بل درا فغا نستا ن ا نجا م دا د ا ين بود كه قشون ملي ا فغا نستا ن را كه عا د تا به قيا د ت رؤساي متنفذ منا طق مختلفه  در قطعا ت جد ا گا نه منقسم بوده و مستقيما زيرقوما نده پاد شا ه  مملكت قرار دا شتند  تما ما لغوكرد وافرا د  ا رد و را جز ا رد وي ا نگليس و تحت قياد ت   ا فسرا ن ا نگليسي گذا شت. و به ا ينصورت قوما ندا ن هاي  ملي دست خا لي ما ند ند وقوت تنها درد ست دشمن متمركز گرد يد. در ولايا ت متصرفه نيز امور نظا مي وحفظ ا منيت عمومي و سركوبي هرمقا ومت ملي ا ز عهد ه قوما ندا نا ن نظا مي ا نگليس بود.   اما ا نگليسها در مركز وولايا ت هنوز نا چا ر بود ند كه حكا م وما مورين ا فغا ني را  درپهلوي نما يند گان  سيا سي خود خوا هي نخوا هي بپذ يرند. زيرا تود ه هاي مرد م متوجه ا وضاع  شده بود ند.لهذا ا نگليسها فعا ليتهاي خود را ظا هرا توسط  حكا م و ما مورين ا فغا ني بنا م شا ه د وا م ميد ا د ند، ا ما نميخوا ستند ا ين حكا م وما مورين سر مويي از د سا تير انگليس ا نحرا ف نما يند ولو مقا م شهزا ده گي دا شته با شند. چنا نيكه درقندها ر شهزا ده فتح جنگ پسرشا ه  شجاع وا لي ونما ينده  ا نگليس «  مستر ليچ »  بود. ولي شهزا د ه  تما م تحميلات ليچ را نمي پذ يرفت. و ليچ اصرا ر ميكرد. كه حتي درتا د يه معا ش ومستمري ما مورين و منظوري و موقوفي ا ين معا شا ت هم شهزا د ه  طبق هدا يت ا و رفتا ركند. چون چنين نشد مكنا تن شاه  را مجبور به عزل  فتح  جنگ و نصب برا د رش صفد ر  جنگ نمود . . . »  2 مردم  كه وضع را به ا ين منوا ل د يد ند در پي قيا م مسلحا نه عليه حا كميت ا نگليس برآ مد ند،  وشورش هاي پرا گند ه دركشور آغا ز يا فت . در ا ين هنگا م كه مصا د ف با بها ر 1840م  بود ، ا مير دوست محمد خان ا ز بخا را  وا رد قند وز گرد يد. مير مرا د بيگ ا وزبيك حا كم تخارستان ازوي ا ستقبا ل كرد. حا كم مذ كور،  پس ا ز اعزاز  واكرا م این امیر فراری  ، به  تعد ا د پنجهزا ر عسكر سواره و مجهز را برای وی تهيه و درتحت فرما ن او قرا ر د ا د . د وست محمد خان با بد ست آ وردن امدا د نظا مي مذ كور وا رد تا شقرغا ن شد.ميرولي بيك حا كم تا شقرغان نيز با پيروي ا ز عمل مرا د بيگ ،  ا زوي پذ يرا يي گرم  به عمل آ ورد و پس ا ز آما د ه سا زي پنجهزا ر عسكر سوا ره براي ا مير، ا و را جهت آغا ز جهاد عليه قواي ا شغالگر ا نگليس تشويق كرد. ا مير درحا ليكه به تعدا د د ه هزا ر عسكر مجرب را با خود دا شت ،  تصميم  گرفت   تا ازطريق با ميا ن وا رد كا بل گرد يد ه وشهرمذكور را از ا دا ره ا نگليسي شاه شجاع خارج سازد.  و لي قواي ا نگليس تحت رهنمايي  دا كتر لارد نماينده  سيا سي ا نگليسها ،  دربا ميا ن دربرابر وي قرار گرفت. طي جنگ شديدي  كه ميان طرفين براه  ا فتا د ،  ا مير د وست محمد خان شكست خورد و در 17 سپتمبر سال 1840م  به تا شقرغا ن عقب نسشت. د يري نگذ شت كه مرد م پروا ن وكا پيسا د ست به شورش عليه   ا نگليس زد ند. ا مير پس ا ز شنيد ن ا ين خبر،  در را س قواي ا وزبكيه ایکه توسط  مير مرا د بيگ تهيه گرديد ه بود ،  وارد پروا ن شد.ا و طي چند ين برخوردي كه با قواي مخا لف ا نجا م دا د ،  كا ر را بي نتيجه پند ا شت و مخفيا نه تسليم مكنا تن گرديد. تسليمي ا مير براي مكنا تن،  نه تنها هيچگونه تا ثيري در وضع جبها ت جنگ وارد نكرد،  بلكه  آ تش   قيا مهاي آزا د يخوا ها نه مردم فرا گيرتر شد. ا ين حركت وسيع   كه  تما م سا حا ت جنوبي كشور را دربر گرفته بود ،  بزرگا ن كا بل را به آغا ز قيا م در پا يتخت كشور تشويق كرد. ا زاین رو بود   كه شخصيتهاي  مبا رزي چون سكند ر خا ن ، عبدا لسلام خا ن ،  ميرا حمد خا ن ،  محمد حسين خا ن  عرض بيگي ،  حا جي علي خا ن ،  نا صر خان   كوتوا ل ،  ميرجنيد خا ن ، محمد خان بيات ،  محمد عظيم خا ن پيشخد مت ،  نا ظر علي محمدخا ن ،  مير آ فتا ب  خا ن ،  ميرحاجي ،  مير سيد خا ن ، ميرغلام قا درخا ن ،  آ قا حسين خان توپچي با شي  ، ولي محمد خا ن ميرآ خور،ا كبرخا ن خوا بگا هي ، عبدا لرحمن خا ن عثما نلو ، ها شم كا ه فروش وكا كا حسين در يكي از شبهاي ما ه ا كتوبر 1841م درخا نه عبدالله  خا ن ا چكزا يي جمع وطرح قيا م مسلحا نه علیه انگلس را ريختند. قيا م مذ كور به تا ريخ 2 نوا مبر سا ل 1841 مطا بق به روز هفد هم رمضان آ غا ز ومنجر به سقوط ا د ا ره د ست نشا ند ه شا ه  شجاع  و به قدرت رسیدن امیر دوست محمد خان  گرد يد.   وضع ا دا ره در د ور د وم ا ما رت ا مير د وســــــــــــــــــت محمد خا ن     امير دوست محمد پس ازنشتن  بر اريكه قدرت ، ا مين الله خان لوگري را كه دربرابر انگليس قيام مردم را رهبري كرده بود ، زنداني ساخت ودارايي وي را تاراج كرد. به تعقيب آن در سال 1847م بر محمد شاه خان غلجايي ا ين دشمن ديگر انگليس يورش برد و  اورا به منطقه كوهستاني واقع در بين لغمان واسمار فراري ساخت ، وآنچه را كه درتملك دا شت به يغما برد.  ا و به همين ترتيب سردا ر شمس ا لد ين خان ،  نوا ب زما ن خا ن ،  سردا ر عثما ن  خا ن و سردا ر شجاع ا لدوله خان را كه درجنگ با ا نگليسها نقش با رز دا شتند،  تحت فشا ر وپيگرد قرا ر دا د و ا ز سهمگيري درامور سياسي محروم شان ساخت. سردار اكبرخان كه درآغازين روزهاي امارت امير دوست محمدخان قصدباز پس گيري پشاور را كرد،  به تدريج صلاحيتهايش را صلب و نقش وي را درامور اداري ضعيف ساخت . امير مذكور با فراغت از اين برنامه ، مناطق تحت اداره اش را  به شرح ذيل ميان پسران خود تقسيم كرد : 1- هزاره جات را براي محمداكرم خان 2- زرمت وكتواز را براي افضل خان 3- كرم را براي سردار شيرعلي خان 4- لوگر را براي محمد اعظم خان 5- غزني را براي غلام حيدرخان  6- كوهستان را براي محمد امين خان 7- گرشك را براي سيف الدين خان 8- قلات را براي نواسه خويش سردار فتح محمد خان .  به همین ترتیب ، او ، ارتش خویش را به این شرح میان پسران خود تقسیم کرد: 1- دوفوج را درتحت فرماندهي سردار محمد اكبرخان  2- يك فوج را در تحت فرماندهي سردار شيرعلي خان 3- يك فوج را درتحت فرماندهي سردار محمد امين خان  4- يك فوج را درتحت فرماندهي سردار محمد شريف خان قرار داد.  صفحات شمال كشور تا سال 1950م وا رد دا يره حاكميت ا مير نگرديده  بود. ا و،  لشكري را در تحت قيا دت پسر خود سردار محمد اكرم خان گذاشت،  وبه ا ستقا مت مذكور سوق كرد. ا مراي محلي صفحات شمال بي آنكه مخالفتي كنند حاضر به تاديه ماليه به حكومت كابل شدند. آ نگاه،  سردار ا كرم حاكميت شاه مرا د خان را بر تخارستان ، حاكميت ا يشان اورا ق را برولايت بلخ ، حاكميت مير صدور را بر آ قچه ، حا كميت مير حكيم خان را بر شبرغان،  حاكميت بابه بيگ را بر آ يبيك ، حا كميت غضنفر خان را بر ا ند خوي  ، حاكميت گنج علي خان را بر تا شقرغا ن،  حاكميت محمود خان را بر سرپل  به رسميت شنا خت. و خود به صفت والي ولايا ت شمال در بلخ مستقر گرديد. مردم آ قچه وسرپل در سال 1851م  تحت رهبري محمود خا ن عليه سردا ر ا كرم قيام كردند. سردار اكرم قيام مذكور را سركوب كرد. ا ز آ ن به بعد،  ا مير دوست محمد خان تعدا دي ا ز پسرا ن خويش را به صفت همكار با سردار اكرم خان به بلخ فرستاد. اكرم خان از آنجمله سردار محمد امين خان و سردار محمد شريف خان را به صفت حاكم تا شقرغان  سردار محمد اسلم خان و سردار زمان خان را به صفت حاكمان آ قچه و سرپل مقرر كرد. سردارغلام حيدرخان كه نيز شامل اين جمع بود. درهنگام بازگشت از بلخ ، ا يشان ا ورا  ق و ايشان صدور را با خود به كابل برد، وملكيت ا يشا نرا براي برا درا ن خود سردار ولي محمد خان و سردار محمد زمان  بخشيد . به همين ترتيب، پس از الحاق ولايات هرات وقندهار به حكومت كابل ، ا ميراداره آن را براي پسران خود غلام حيدر خان،  محمد ا مين خان و شير علي خان سپرد. اين درحالي بود كه پس از روي صحنه آ مد ن مير ا تا ليق در قطغن، حاكميت ا ميردوست محمد خان بر ساحات قطغن و بدخشان  ازهم پاشيد. در اين هنگام سردار محمد افضل خان اداره ولايت بلخ را بدست داشت. ميراتاليق برادر خويش را با نامه ا ي نزد افضل خان فرستاد و ازوي توقع برد تا به صفت يك  همسايه نيك با او معامله كند.  سردار افضل خان موضوع را به اطلاع امير دوست محمد خان رساند. او در پاسخ به نامه محمد افضل خان فرمان لشكر كشي به جانب قطغن را صادركرد. افضل خان به تعداد بيست هزار عسكر و چهل ضرب توپ را به اختيار پسر خود سردار عبدالرحمن قرار داد تا بر مير اتاليق متعرض شود. سردار عبدالرحمن برقلعه نظامي غوري  واقع درمربوطات ولايت بغلان يورش برد. او پس از محاصرهء دوامدار،  فلعه مذكور را تسخير و به تعداد ده هزارمرد جنگي آن را اسير وبعدا رها ساخت.  سردار موصوف پيرامون نتيجه اين التفات خويش مي نويسد: « كسان مير اتاليق ازاين رفتارمن مشعوف و متعجب بودند ، زيرا كه سركرده هاي آنها گفتگوهاي زيادي در باب ظلم افاغنه به آنها نموده بودند.» 3  سردار عبدالرحمن پس از اين پيروزي برميراتاليق ،  به جانب بغلان درحركت افتاد. اودرجنگ هايي كه با اتاليق انجام داد ازهمه پيروز بدرآمد و تا شهر تالقان پيش رفت. سردارموصوف ،  دراين جريان كه مدت سه سال را دربر گرفت وبا مرگ اميردوست محمد درماه جون 1363م خاتمه پذيرفت، پيرامون گوشه اي از خاطرات خويش  نوشته است:   1-  « كساني را كه اسير ميشدندمن به دهن توپ ميگذاشتم . درمدت سه سال اغتشاش تعداد كسانيكه به اين قسم من كشته ام تقريبا پنجهزار نفر ميشدند وتعداد كسانيكه از دست لشكرمن كشته شدند ده هزارنفر بودند.»  4  اين جنگ‹ در منطقه اورته بوز شهر تالقان صورت پذيرفته است › 9ساعت ادامه داشت. ازطرف دشمن سه هزارنفر درميدان جنگ كشته شدوازطرف ما تخمينا صد نفركشته وچند نفر زخمي شدند. ششصداسير وپنجهزار اسپ ازدشمن بدست ما افتاد. من حكم دادم مناري ازسرهاي مقتولين دشمن ساختند. تا بقيه دشمن خايف شوند.»5     2- « روزي تجار بدخشاني به سوارهاي من حمله نمودند. سوارهاي مذكور فورا يكنفر را با اسپ تيز تگي سوار فرستادند.سربازهاي مخفي شده را خبر داده سربازهاي مذكور محض ا طلاع تاخته به نقطه معلوم رسيدند.تقريبا پنجاه نفر ازاين تجار را اسير نموده به حضور من آوردند. من اسلحه وزين ويراق آنها را بين سوارهاي خود تقسيم نمود م  وا سپهاي آ نها را به توپخا نه دا دم و ده هزا ر روپيه نقد كه دا شتند به جهت خزانه خودم ضبط نمودم. اشخاص مذكور درجواب وسوالي كه با آنها كردم اقرار نمودند به سبب اينكه از ا فاغنه خيلي نفرت داشتند دو سال بوده است راهزني ميكرده اند . اگرچه مشاراليه را ضي شدندكه هر شخص دو هزار روپيه داده جان خود را بخرند . ولي ، من حكم  دا دم همه آنها را به دهن توپ گذاشتند. چرا كه خيلي از رعاياي بيگناه مرا كشته وغارت نموده بودند. اين سياست در روز اردو بازار ‹ درشهر تالقان› بعمل آمد. حكم دادم بگذارند گوشت آنها را سگهاي اردو بازار بخورند وا ستخوانهاي آنها تا ا تمام  بازار همانجا ا فتا ده با شد.»  6         مير غلام محمد غبار در مورد طرز اداره در زمان امارت امير دوست محمد خان مي نويسد : « معاش عساكر به حساب ماليات مناطقي كه « جاگير»  و « تيول» پسران امير بود ، حساب گرديد. اين سيستم ملوك الطوايفي امير دوست محمد خان  بمراتب از ملوك الطوايفي قديم بدتر بود . زیرا هر شهزاده در هر محلی که حکمران بود ،  ماليات وعايدات آن محل را در تيول و جاگير خود داشته ، در وضع وجمع آوري ماليات و درتطبيق مجازات واستثمار از دهقانان ومالداران دست آزاد داشت و معنا پا دشاهي كوچك به  شمار ميرفت . وهيچ مقام با ز پرسي ا ز آ ن ها وجود ند ا شت . به ا ين صورت گويا ا فغا نستان بعدا ز غسل انقلاب لباس مستعمل سابق را پوشيد و 20 سال ديگر رو به انحطاط رفت . درطي اين مدت يكقدم در راه انكشاف، تمدن، فرهنگ، زراعت، صناعت، تجارت و عمارت برداشته نشد. حتي از نظر اداره حكومت متشكل و قانون وادارات لازمه وجود نداشت. اداره عدلي دردست قاضي ومحتسب، حفظ امنيت شهري در دست كوتوال و امورمالي دردست دبير و مستوفي بود و بس . بعداز سالها دربار امير داراي يكنفر شاه آغاسي‹ شيردل خان› و قشون او داراي يكنفر جنرال ‹ فرامرز خان ›     گرديد. »    ‹7›  در دورة حاکمیت امیر دوست محمد خان تجارت افغانستان عمدتا با کشور های روسیه و هند بر تانوی و به شکل ضعیفتر با کشور ایران صورت می گرفت . قیمت واردات افغانستان با هند در حدود سه ونیم ملیون روپیه ، معادل 350 هزار پوند می شد . عواید دولت در یک سال به هشت ملیون روپیه بالغ می گردید . از این جمع ، مبلغ یک ملیون روپیه ء آن از عواید گمرکی بدست می آمد .   وضع ا دا ره در ز ما ن ز ما مدا ري ا مير شير علي خا ن ‹  1863  - 1878  م › امير شيرعلي خان، در زمان حیات امیر دوست محمد خان والي هرات بود. برادران وي هر يك سردار محمد افضل خان ، سردار محمد اعظم خان ، سردار محمد شريف خان ، سردار محمد امين خان و سردار محمد حسين خان،  ا داره ولايات بلخ، پكتيا، فراه، قندهار وهزاره جا ت را در د ست داشتند. سردار عبدالرحمن خان برا درزاده امير،  جهت مطيع ساختن  امراي قطغن وبدخشان مصروف اعمال فشار بر مردم آ ن ولا يا ت  بود.  شيرعلي خان پس از دریافت اطلاع از در گذشت پدرخویش ، در هرا ت اعلان پا دشاهي كرد و شهر هرا ت را به قصد كابل ترك گفت. ا ين ا قدا م وي ، مورد  ا ستقبال برادرا نش قرارنگرفت. چون هنگا مي كه ا و وارد قندها رشد ،  سردا ر محمد امين خان در پذيرا يي از آ ن علاقه چندا ني نشان ندا د و حين حركت  وي  به جا نب غزني ، ا ز رسا نيد ن آ ذ وقه براي اردوي ا و سر باز زد.مدتي از حاكميت شيرعلي خان نه گذشت كه سردار محمد سرور خان و سردار جلال الدين خان پسران محمد اعظم خان و محمد اكبرخان در كابل نقشه ترورش را ريختند. امير از قصد ايشان آگاه شد. و هردو را بالترتيب به  مزارشر يف و زرمت تبعيد كرد. از آ ن  به بعد،  جهت تنبيه محمد اعظم خان كه والي زرمت بود لشكركشيد. اعظم خان به طرف هندوستان فرار كرد. واز جانب انگليس ها مورد استقبال قرار گرفت. ا مير، پس از يكطرفه كردن كار محمد اعظم خان در سال 1864م ، به استقامت بلخ لشكر كشيد تا سردار محمد افضل خان را كه از پرداخت ماليه سر باز زده بود ،  تنبيه كند. ا و، قواي ا فضل خان را در قسمت باجگاه شكست داد. واز طريق باميان وارد تاشقرغان شد. افضل خان بي آنكه دست به مقابله بزند وارد  باشگاه وي  گرد ید. ا مير شيرعلي خان درحاليكه اورا باخود داشت به مزارشريف رفت واز آنجا راه كابل را در پيش گرفت. در طول راه سردار محمد افضل خا ن را تحت نظا رت قرارداد . سردار عبدالرحمن خان با شنيد ن ا ين خبر به بخارا فرا ركرد. امير پس از ورود به كابل،  افضل خان را زنداني ساخت .  ودر پي تدوير لويه جركه برآمد . او، در اين لويه جرگه موضوع جنگ با سردار محمد امين والي قندهار را مطرح ساخت. اعضاي لويه جرگه كه به تعداد دوهزار نفر بود، پس از تبادله نامه ها ميان امير وبرادرش ،  لشكركشي برقندهار را به تصويب رسانيدند. در جنگي كه ميان طرفين صورت گرفت. سردارمحمدامين يكجا با سردار محمدعلي پسر اميركشته شد. امير شير علي خان با شنيدن خبر مرگ پسر خوبش متغيير گرديد، ماتم گرفت ودر انزوا نشست. امير محمد اعظم خان كه در تحت نظارت انگليس ها در هند برتانوي قرا ر دا شت. پس از بدست آوردن اين خبر،  ازطريق چترال وارد بدخشان شد. ميرهاي بدخشان از داماد فراري خويش استقبال كردند. در اين جريان سردار عبدالرحمن نيز از بخارا برگشت. اين دو سردارمتواري،  پس از تدارك قوا از صفحات شمال كشور به كابل يورش بردند و پس از غلبه بر سردار ابراهيم پسر امير شيرعلي خان ، سردار افضل خان محبوس را  در ماه مي سال 1866به امارت برداشتند. بعداز آن ،  در جنگهاي پيهمي كه ميان سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان از يكطرف و سردار شيرعلي خان از جانب ديگر صورت گرفت. در نتيجه ، ولايات غزني وقندهار نيز از حيطه كنترول شيرعلي خان خارج شد. شير علي خان از طريق هرات وارد صفحات شما ل كشور گرد يد ودر بلخ  فرود آ مد. ا و، پس از تهيه  قوا خود را به پنجشير رسانيد و در جنگ با زا رك عليه قواي عبدالرحمن خا ن شكست خورد. سردا ر موصوف منهزما به هرات  برگشت. در پايان ا ين جنگ ، امير محمد افضل خان وفات كرد و بردارش محمد اعظم خا ن در ماه اكتوبر سال 1867م امير افغانستان شد. ديري نگذشت كه سردار عبدالرحمن جهت تامين امارت كابل بربلخ يورش برد. سردار شيرعلي خان با استفاده از موقع به جانب قندهار لشكر كشيدو ولايت  مذكور را از اداره استبدادي پسران محمد اعظم خان آزاد ساخت. او، مدتي بعد با قوتي كه تهيه ديد، راه كابل را در پيش گرفت و بعداز پيروزي بر قواي محمد اعظم خان در محل « كيچه مرسل» ، براي بار دوم به امارت افغانستان دست يافت. سردار محمد اعظم خان به جانب قطغن عقب نشست . اين در حالي بود  كه سردار عبدالرحمن ولايت بلخ را اشغال و مي خو ا ست  تا  ا مور شمال كشور را به نفع خود تنظيم كند . ا و،  پس ا ز ورود اعظم خان به قطغن،  قوايي را كه در اختيار داشت آرايش دادو يكجا با سردار اعظم خان از طريق باميان وارد غزني شد. در جنگي كه ميان سرداران مذكور وقواي شير علي خان در ماه سپتمبر سال 1868 م در منطقه شش گاو غزني بوقوع پيوست،  نتيجه جنگ به نفع شيرعلي خان خاتمه پذ یر فت.سر دار اعظم خان وسردار عبدالرحمن، اين بار به استقامت جنوب فراري شدندواز طريق « بنو » و « سيستان »  وارد ايران گرد يد ند. سردا ر اعظم خان در ايران مرد وسردار عبدالرحمن براي بار دوم از امير بخارا پناه جست.   امير شيرعلي خان با فراغت از كشمكش هاي فوق به اجراات ذيل متوسل شد : ا لف -  نايب محمد علم خان را با قشوني به صفحات شمال كشور فرستا د تا امراي محلي تركستان ، قطغن وبدخشان را به تابعيت از امارت كابل وادا رد و درتاديه ماليه به دولت حاضر شا ن  سازد. او،  پس از استقرار در بلخ،  كار آقچه، شبرغان ، سرپل، ا ند خوي، تا شقرغان و آيبيك را ا نتظام بخشيد و حاكمان قطغن و بدخشان را به اطاعت از كابل آماده ساخت. نا یب مذ کور در سال 1873برميمنه لشكر كشيد و ميرحسين خان آ خرين حاكم خود مختا رآ ن  را ا سير وبه كابل فرستاد. ا و، در مد تي كه مصروف كار شمال  بود، ملكيت مردم بومي بلخ را غصب وبا استبدادي كه از طريق بيگار گرفتن اهالي بلخ به كار برد ، مال زيادي ا ند و خت  . كارنا مه هاي استبد دا دي نا يب محمد علم خا ن در صفحا ت شمال ، هنوز هم شا مل حکا یا ت درد ا نگیز در میا ن مرد م ا ســت.  بعد ا ز ختــم کا ر صفحا ت شــما ل ، ا مير شيرعلي خان افغانستان را به واحد هاي اداري ذيل تقسيم كرد : 1-    ولایت كابل 2-    ولایت قندهار 3-    ولایت هرات 4-    ولایت تركستان افغاني 5-    ولایت فراه    ب - پیش ا ز ا ما رت ا مير شيرعلي خا ن ، ما ليات دولت سه ماه پيشتر ا ز زما ن برداشت محصولات ماليه دهند گان، از آنا ن اخذ مي شد. معا ش ما مورين د ولت از جيب مردم تا د يه مي گرديد. درتهيه اين مدارك ،  مراجع نظامي و تحصيلداران دولتي ا ستخدا م می شد ند. اينها درامر دريافت پول از مردم  ، با قصاوت وبي رحمي زياد عمل مي كردند. در شهر ها ،  پيشه وران وكا سبين توسط افسران وسربازان دولت بيگار برده شده ومورد آزار و اذيت قرارمي گرفتند . در زمان امير شيرعلي خان وضع تغيير پذيرفت و فشار دولت بر مردم كاهش يافت.   ج - درزمان امير شيرعلي خان براي اولين بار اسا س يك حكومت بسيط گذاشته شد. ودر راس آن اشخاص ذيل قرارگرفتند : 1-    سيدنورمحمدشاه فوشنجي ملقب به لوي مختار ‹ صدراعظم› 2-    عصمت الله خان غلجايي ملقب به لوي مين ‹ وزيرداخله› 3-    حبيب الله خان وردك ملقب به لوي ملك ‹ وزير ماليه › 4-    حسين علي خان ملقب به تولمشر ‹ وزير جنگ › 5-    احمد علي خان تيموري ملقب به لوي تولوني ‹ خزانه داركل › 6-    محمدحسن خان دبيرالملك ملقب به لوي كلي ‹ منشي ›  طوري كه در فوق ملاحظه می گردد ، اصطلاحات ا دا ري در زمان امير شيرعلي از زبان تركي به زبان پشتو تغيير يافت. اميرشيرعلي خان درجوا ر حكومت كوچك خويش يك شوراي 12 عضوي را نيز ايجاد كرد. اعضاي اين شورا كه ميتوان آن را يك پارلمان بسيط گفت ، دراكثر موارد براي امير مشوره مي دادند.  د - فابريكه حربي درزمان اميرشيرعلي خان تاسيس شد. اين فابريكه داراي دستگاه هاي توپ ريزي، تفنگ سازي وباروت سازي بود.  ذ -   در زمان امير شير علي خان مطابع سنگي شمس النهار و مصطفوي ايجاد گرديد وكتب ذيل درآنها به چاپ رسيد :  7-    حجت قويه درابطال عقايدوهابيه،  اثرقاضي عبدالرحمن  در مطبعه مصطفوي . 8-    قواعد پلتن ، ترجمه قاضي عبدالقادر پشوري از انگليسي به دري درمطبعه مصطفوي. 9-    قواعد رساله ، ترجمه ابراهيم خان آجيتن ازانگليسي به دري   درمطبعه مصطفوي .  -10تحفه العلما ، نصيحت نامه امير شيسرعلي خان .  -11وعظ نامه كه ازجريان جنگ عثماني و روس حكايت ميكرد ، توسط قاضي عبدالقادر از انگليسي به دري ترجمه شد ودر مطبعه شمس النهار به چاپ رسيد.     -12مجمع البحرين كتاب طبي ای بودكه حكمت يا طب قديم را دربرابر طب معاصر قرارمي داد. اين  كتاب توسط داكترحسين شاه نوشته شد  ودر مطبعه شمس النهار به چاپ رسيد.  ر -   در این دوره ، براي اولين بار مكتب حربي درشيرپور ومكاتب ملكي و خوانين در بالاحصار كابل تا سيس گرديد. درمكتب ملكي وخوانين علاوه بر دروس ديني،  مضامين كيميا ، رياضي ، جغرافيه ، تاريخ ، و نقشه كشي كه شامل نصاب تعليمي عمومي بود، مضامين حقوق اداري ، سياست وادب تدريس ميشد.  واين ابتكاري بود كه در دوره سلطنت شيرعلي خان  صورت پذيرفت . يعني اينكه نصاب تعليمي معاصر جاي نصاب تعليمي قديم را گرفت . علاوه براين ، امير تشكيل بسيطي را  نيزايجاد كرد تا امور اداري مكاتب مذكور را تنظيم كند. در اين تشكيل ، آمر معارف ، معلمان داخلي و خارجي ، مبصر عمومي ،  تحويلدار و شعبه تهيه لوازم و كتب شامل كار بودند. ز - اميرشيرعلي خان درپهلوي ابتكارات ديگرخويش،  دست به تاسيس جريده شمس النهار زد. وظيفه مديرمسولي اين جريده را كه ميرزا عبدا لعلي بدوش داشت ، شماره اول آن را با نوشتن اين مضمون منتشر ساخت :  « برآيينه ضميرصاحبان فضل وكمال وواليان با عزو جلال مخفي ومحتجب نماناد كه در اين آوان سعادت اقتران كه خلايق ممالك افغانستان  وتركستان به زيرسايه هماپايه بندگان سكندر شان اشرف امجد اميرشيرعلي خان بهادر ، آدمالله عمره واقباله واحلاله ، درنهايت امن و امان وآسايش دارند وهمواره دعاي دولت ابد مدت مينمايند و رعايا وشرفاي اين ديار متوجه كمالات گرديده شوق ديدن اخبارات و حصول فوايد از آن ورزيدند. لهذا اقل العباد ميرزا عبدالعلي حسب الفرمايش احباب اخبار صدق آثار مسمي به شمس النهاررا درمطبع كابل جاري نموده اخبارات صدق آثارتركستان وبدخشان وبخارا وهرات وروس وقندهار وغيره حدودات را از دفاتر سركار وانبار حاصل نموده در اين اخبار درج نموده خواهد شد. ومهما امكن سعي دراين خواهدبودكه خبر بازاري وپوچ هرگز در اين اخبار درج نگردد.»   ‹8›   س - اساس ادارات پست ومخابرات درزمان اميرشيرعلي خان گذاشته شد. دفاترمخابرات درتمام ولايات افغانستان تاسيس گرديد. يك شعبه اين اداره درپشاور ايجاد ورابطه افغانستان با هندوستان را تامين كرد.  سقوط امير   در سالهاي اخيرحاكميت امير شيرعلي خان ، امپراتوري تزار به پيشروي خود درآسياي ميانه ادامه داد وحدود متصرفات خويش را تا حوالي مرو توسعه بخشيد. امپراتوري هند برتانوي از اين لغزش روسها به جانب جنوب ، احساس خطر كرد. به همين اساس ، « لارد ليتن» وايسراي جديد انگليس كه به عوض « لارد نارت بروك» تعيين گرديده بود، علاقه كويته را اشغال و براي اميرشيرعلي خان از اعزام يك هيئات به كابل اطلاع داد. امير،  با استناد بر اعتبار كنفرانس سمله از پذيرش هيئات معذرت خواست. اين برخورد وي در برابر وايسراي جديد به مفهوم نا ديده گرفتن مناسبات دوستي ميان طرفين تلقي شد.  وايسرا موضوع را جدي گرفت وبر فشار خود بر امير افزود. در نتيجه،  اميرشيرعلي خان موافقه كرد تا موضوع از طريق بر گزاري يك كنفرانس حل گردد. ازاین رو بود كه بنا بر توافق هردو جانب ، درماه جنوري سال 1877 كنفرانس پشاور تدوير يافت . مير محمد صديق فرهنگ در اين مورد مي نويسد :    « كنفرانس پشاور در ماه جنوري 1877 آغاز شد. نماينده امير ‹نورمحمد شاه› مسايلي را كه موجب آزردگي ودلسردي امير شده بود به شرح آتي بيان نمود : اول ، عدم موافقت بريتانيه به انعقاد موافقتنامه امداد متقابل با افغانستان در برابر تعرض دولت ثالث وخود داري از دادن امداد پولي مرتب ودايمي به افغانستان . دوم ، نتيجه حكميت سيستان . سوم ، استنكاف وايسرا از تضمين مقام امير و وليعهد او . چهارم ،  مداخله حكومت هند در رابطه بين امير وپسرش يعقوب خان به نفع اين اخير.   نماينده وايسرا در جواب اظهار داشت كه اوضاع اكنون نسبت به سابق فرق نموده ، نايب السلطنه جديد حاضر است كه مطالبات امير را به ترتيب ذيل قبول نمايد: اول ، انعقاد موافقتنامه دفاعي كه به موجب آن در صورت حمله تحريك نا شده ازخارج به افغانستان انگليسها اميررا با پول وسلاح ونفرامداد كنند.  دوم ، تاديه مستمري نقدي منظم ودايمي . سوم ، تصديق ولايتعهدي عبدالله جان . آنها تقا ضا نمودند تا امير درعوض ازداشتن روابط مستقيم با روسيه‹ دول خارجي به طورعام› صرف نظر نموده و به نمايندگان انگليس اجازه بدهد كه درهرات يا هرنقطه ديگر سرحد اقامت نموده حركات روسها را از نزديك مراقبت نمايند. يك هيات مختلط انگليس و افغان سرحد افغانستان را درمحل تعيين نمايد و به جاي تا سيس سفارت دايمي در كابل كه قبلا  طرف انگليسي بر آن اصرار داشت ، امير هياتي را كه در موقع ضرورت به كابل اعزام شود بپذيرد.»‹9›  ريس هيات افغاني موضوع  استقرار نمايندگان انگليس در ولايات دلخواه شان را نپذيرفت. و اين مساله را خلاف ماده هفتم معاهده 26 جنوري سال 1857 كه دربين امير دوست محمد خان و سر جان لارنس انگليس به امضا رسيده بود،  اعلان داشت. بعد از اين،  در گفتگو هایي كه ميان نمايندگان انگليس و امير شيرعلي خان صورت  گرفت. نتيجه آن براي جانب انگليسي مطلوب نبود. شيرعلي خان با درك حساسيت وضع، درماه جولاي سال 1878 از جنرال ستوليتوف به صفت نماينده امپراتوري روسيه تزاري استقبال كرد. تا توانسته باشد كه از طريق مذكور تمايل خويش به جانب روسيه را تمثيل كند. وايسراي هند با توجه به اين بازي سياسي امير ، تصميم نهايي خويش پيرامون تجاوز بر افغانستان را گرفت.  او،  قبل از اينكه فرمان لشكر كشي بدهد، به تاريخ 31 اكتوبر سال 1878 اولتيماتومي را عنواني امير صادركردو بي آنكه جوابي درمورد قبول و يا رد خواسته هايش در يابد ، دست به عمل زد. امير كه وضع را چنين ديد ، پسرش محمد يعقوب خان را از زندان رها ساخت و پس از سپردن اداره كابل در ده دسمبر سال 1878 براي وي، عازم بلخ گرديد ، تا از روسها استمداد جويد. ولي ، پيش از رسيدن به آرزوي خويش  با زندگي وداع گفت .  يعقوب خان همین که از خبر مرگ پدرخود مطلع شد ،  در ماه مارچ 1879 اعلان پادشاهي كرد. انگليس ها با در يافت اين خبر، سوقيا ت خود به جانب افغانستان را متوقف ساختند وبا امير جديد از در مذاكره پيش آمدند. بعداز ديدار هايی كه ميان طرفين صورت پذيرفت، يعقوب خان حاضر به امضاي معاهده گندمك گرديد.  طرف انگليس فرصت را مغتنم شمرد و هياتي را كه در آن كيوناري  ، جينكنز، داكتركيلي، هيملتن و 560 نفر عسكرشامل بود، به كابل فرستاد. كيوناري به صفت ريس هيات و مشاور امير با همراهان خويش در ارگ بالاحصار استقرار يافت و اداره امور را در زير پوشش سفير انگليس به دست گرفت . مدتي از تحميل امرو نهي او بر دربار امير واهالی كابل نگذشت كه مردم از خلع صلاحيت بودن يعقوب خان آگاه شدند . اين مساله خشم باشندگان كابل و سپاهيان مستقر در اين شهر را برانگيخت. ودر 3 سپتمبر سال 1879 با براه افتادن قيام عمومی  عليه هيات انگليسي ، كيوناري و همراهان وي همه به قتل رسيدند. با رسيدن خبر مذكور به اداره هند برتانوي،  مقامات انگليس فرمان تجاوز به افغانستان را صادر ودر 6 اكتوبر سال 1879 كابل را اشغال كردند. جنرال رابرتس كه در راس قواي اشغالگر قرار داشت ، اداره امور را به دست گرفت و در اول ماه دسمبر 1879 يعقوب خان را تحت الحفظ به هندوستان  فرستاد. با  انتشاراین  خبر در ميان مردم،  ملا مشك عالم اولين كسي بود كه در غزني دست به قيام زد وجهاد عليه انگليسها را اعلان داشت. از آن به بعد ، مردم پروان وكاپيسا دست به سلاح بردند. مدتي بعد ، اين شورش ها فراگيرشد و به قيام عمومي انجاميد. در اين هنگام سردار عبدالرحمن خان كه در بخارا بسر مي برد، پس از تفاهم با مراجع روسي وامير بخارا در ماه اكتوبر سال 1879 راه افغانستان را در پيش گرفت، تا توانسته باشد سهم خويش را از اين حركت آزادي خواهانه مردم بگيرد. او،  پس از رسيدن به كنار درياي آمو از استقامت ولسوالي رستاق ولايت تخار ، با فرستادن نامه ای حاكم رستاق را در جريان قرار داد. ولي ، حاكم مذكور براي وي اجازه ورود نداد.  سردار عبدالرحمن در اين مورد مي نويسد : « كاغذي به شاهزاده حسن نوشتم و به توسط يكنفر نوكر خودم مير علم نام نزد او فرستاده اورا از ورود خود به خواجه گلگون اطلاع دادم. البته مطالعه كنندگان به خاطر دارند كه اين مير برادر پدر زن من ميباشد.  بعداز فرستادن مراسله مذكور ، عازم شورچه آب يكي از قلعه جات كناره جيحون  و در مقابل رستاق ميباشد گرديده بعداز مسافرت دو روزه وارد اين قلعه شده ، روز سوم از رود جيحون عبور نموده وقت شام داخل قلعه ا ی از خاك رستاق شدم . شاهزاده حسن اظهارات مرا بطور دوستانه نپذيرفته قاصد مرا حبس نموده به من نوشت. از رود جيحون عبور ننماييد. زيرا كه عهد كرده ايم اگرپاي شما كه افغان هستيدبه يكي از قطعات خاك برسد . قطعه مذكور را كه نجس شده است با شما از ولايت خود خارج خواهيم نمود. مراسله مذكور در اين قلعه به من رسيد. به قرار ذيل جواب نوشتم. اي احمق نامرد نا  سپاس تورا وبرادرهايت را چندين سال پرستاري كردم، با خانواده نامرد شما وصلت نمودم و به خيال اينكه در وقت لزوم بدرد من خواهيد خورد. حالا ميبينم اشتباه كرده ام . از طينت اصلي شما اطلاع يافتم اگر از مرگ ميترسيدم تا اينجا نمي آمدم . اي نا مرد فردا معلوم خواهد شد. از ما دونفر كدام پرزورتر است.»   10                                                                     او، به اين ترتيب ، وارد رستاق گرديد واز طرف مير رستاق استقبال شد. مدتي بعد به بدخشان رفت و پس از در يافت كمك از بدخشان ، اهالي رستاق وحاكمان قطغن وتركستان ، راه چاريكار را در پيش گرفت. ا و، بعد از ورود به شهر مذكور، باب مذاكره با انگليس را باز كردوطي امضا عهدنامهء ذيل با  آن ، به امارت رسيد :  1- پادشاه افغانستان به استثناي دولت انگليس با هيچ حكومت خارجي ديگر نمي تواند روابط سياسي داشته باشد.  2-    تمام قندهار زير فرمان والي ديگر خواهد بود.  3-    علاقه هاي پشين وسيبي تحت تصرف حكومت انگليس باقي خواهد ماند. 4- فيصله هايی را كه با امير محمد يعقوب خان در باره سرحدات مشرقي ‹ معابر حياتي كرم ، بولان وخيبر› به عمل آمده به اعتبار خود باقي خواهد ماند.   در عوض، انگليس سلطنت اميرعبدالرحمن خان را در بقيه افغانستان بشمول هرات ميشناسد و از تعيين نمايندگان انگليسي نژاد در افغانستان به استثناي يكنفر نماينده مسلمان در كابل منصرف ميگردد. و اگركدام دولت خارجي درافغانستان مداخله نمايد انگليس براي افغانستان كمك خواهد كرد.            وضع اداره در زمان حاکمیت امير عبدالرحمن خان ‹ 1880- 1901 م› اميرعبدالرحمن يكي از مجرب ترين امراي سلاله محمدزايي بود. او علاوه بر تجربياتي كه در زمان حاكميت پدرش درصفحات شمال اندوخته بود ، طي مد ت ا قا مت خود در بخارا چيز ها يي را نیز از حكام روسي آسياي ميانه  فرا گرفت. علاوه بر اين، ا و شخص محيل، مصمم وقصي القلبي بود كه تاريخ اداره درافغانستان نذيرش را كم ديده است. امير موصوف با داشتن چنين خصايل براريكه قدرت تكيه زد. اداره او بسيط ولي به حدي منضبط و منسجم بود  كه  سركشي از قواعد وضع شده توسط وي نا ممكن به نظر مي رسيد.  دستگاه رهبري امير متشكل بود از : 1-    مجلس دربار . 2-    مجلس خوانين ملكي.  در مجلس دربار عده اي از سرداران ، مامورين بلند پايه وروحانيون مقرب به امير شامل بودند كه توسط شخص امير اداره مي گرديد. در مجلس خوانين ملكي اعضاي خانواده شاهي، خوانين و روحانيون وفاداربه امير عضويت داشتند.این مجلس در هيات يك پارلمان بسيط عمل مي كرد. تقسيمات ملكي درزمان امير عبدالرحمن به شرح ذيل صورت پذيرفت : 1-    ولايت كابل 2-    ولايت قندهار 3-    ولايت فراه 4-    ولايت هرات 5-    ولايت تركستان 6-    ولايت قطغن وبدخشان ولايات مذكور توسط حكام محمد زايي اداره مي گرديد. اكثر ايشان خويشاوندي نزديك با امير داشتند. در واحد هاي اداري وابسته به ولايات، حا كم، قاضي، قوماندان قطعه نظامي، كوتوال، سر رشته دار و قافله باشي موجودبودند . ودر راس آنان حاکم قرار داشت  ولي آنچه كه از كتاب تاج التواريخ برمي آيد،  اين است  كه امير عبدالرحمن سيستيم اداري خويش را به بخشهاي نظامي و ملكي تقسيم كرده بود.  بخش ملكي آن كه بنام ‹ اداره كشور› مسمي بود به شعبات ذيل تقسيم می شد: 1- خزانه  2- محاكمات عدليه3- اداره تعميرات دولتي4- اداره طبي 5 اداره معادن 6- اداره آذوقه  7- اداره تدريس 8- اداره تجارتي  9- اداره پست خانه. اميرعبدالرحمن جهت جلوگيري از سركشي بزرگان اقوام و قبايل ، يك يا دو پسر عمده ترين آنان را بنام غلام بچه در دربار خود نگه مي داشت. و دراصل يرغمل هاي امير بودند.  بنابر اظهار حبيب الله رفيع،  امير، بخاطر تربيه غلام بچه ها مدارس ثابت و سيار ايجاد كرده بود. مدرسه سيار بخاطري بود كه هرگاهي كه امير درسفر مي بود وآنعده از غلام بچه هايی را كه در ركاب خود داشت. در اين مدرسه توسط استادان تدريس می شد. بهمين ترتيب،  مرجع ديگر تدريس عبارت از مكاتبي بود  كه در محلات زندگي افسران ايجاد شده و در آنها فرزندان ايشان فن حرب را فرا مي گرفتنتد . متعلمين مذكور پس از آموختن نصاب تدريسي معمول وارد ارتش مي شدندو به صفت افسر اجراي وظيفه مي كردند. آمرين دواير ملكي و حاكمان واحد هاي اداري كشور از جمع شهزادگان و غلام بچه هاي امير استخدام مي گردیدند.  11 اميرعبدالرحمن در برابر ترويج آموزش زبان انگليسي حساسيت داشت وبا جديت خاصي مراقب آن بود. سيد مهدي فرخ دراين موردمي نويسد:  « حيدرعـلي پــسر ميرزا قاســم علي قزلــباش از روي خط منــشي عبدا لرزا ق هنـــدي چند كلــــمه انگليسي نوشته بود، مشار اليه را دستگير و آهك توي چشمش ريخته ، كه چون خط انگليسي را نوشته كور شود.»12 در زمان امير عبدالرحمن توجه اندك به معارف و انكشاف صنعت ماشيني صورت پذيرفت. او، راجع به سيستم تدريسي معارف معمول در دوره حاكميت خويش مي نويسد: « چندين مدارس به جهت تعليم اجزاء خانواده و مستخدمين شخصي و غلام بچه هاي خودم و نيز براي سران جنگ ونظام،  اطفال صاحب منصبها و ساير رعاياي خودم داير نمودم.علاوه بر اين خود مردم به جهت تعليم اطفال خود در هر جا مدارس عمومي داير نموده اند. هر نوكري درهر كاري كه هست ، بايد خدمت خود را امتحان بدهد. حتي قاضي ها وملا ها كه خودرا به منزله پيغمبر ها ميدانستند، به هيچ كاري   مامور نميشوند. احكام شرعي را نميتوانند اجرا نمايند مگر آنكه قبلا از امتحان بيرون آمده باشندو در صورتيكه درست از امتحان بيرون آيند، مساحت وهيئت را تحصيل نموده تصديق نامچه از مجلس ممتحين به آنها داده ميشود. چنانكه در چندين مقام بيان داشته ام به جهت هرشغل واداره تعليم لازم است وواجب است كه در اينجا تكرار نمايم ، پسر بزرگم حبيب الله خان ، زبان انگليسي و تواريخ، جغرافيا ، هندسه ونقشه كشي و مساحت وهيئت تحصيل نموده است.»  3 1 به همين ترتيب  ، امير عبدالرحمن در سال 1886 براي « شوام كريشگر» مستخدم فرانسوي خودهدايت داد تا يك فابريكه حربي را خريداري ودر شهر كابل فعال سازد. اين فابريكه توسط مستخدم موصوف  تهيه و بنام ماشين خانه در كابل فعال شد. بنابر اظهارات غلام محمد غبار در جلد اول کتاب افغانستان در مسیری تاریخ ، در فابريكه مذكور كه به تعداد 400 نفر كارگر كار مي كرد ، مواد توليدي آن عبارت مي شد از : توپ، تفنگ، كارتوس، دريشي نظامي، خيمه، بيرق، بوت، موزه، دستكش، كلاه، دوربين مساحت، و آلات جمناستيك .  شعبات تعبيه شده در فابريكه بر حسب ذيل بود : آهنگري، نجاري، سراجي، حلبي سازي ، فلز كاري، زرگري، مس گري، گداز، مسكوك سازي، گليت كاري، سيم دوزي، صندوق سازي، گل سازي، حكاكي، ارابه سازي، چاپخانه، ليتو گرافي، جراب بافي، دندان سازي، سترنجي و قالي بافي، كاشي سازي، حجاري، نقشه كشي، چدن ريزي، شيشه سازي، چرمگري، اسپريت كشي، سوهان سازي. پس از فعال شدن اين فابريكه ، امير تعدادي از متخصصين خارجي را استخدام كرد. تا در قسمت آموزش براي جوانان  افغان در رشته هاي مختلف همكاري كنند. متخصصين مذكورعبارت بودند از :   1-ميوژير يوم فرانسوي انجنير رشته برق 2- كريم بخش هندوستاني متخصص رشته برق 3- مستر پاين انگليسي كه بعد ها به جاي ميوژ یر يــــوم فرا نــسوي استخـــدام شـــد 4- مســتر ا و مبـارا دكـــتـــور دنــدان 5 – ميكدر مات متخصص در ا مور ضرب سكه 6- مستر ميدلــتن متخصص كا رتـــوس سا زي  7- مستر كمـــــيران متخــصص تفــنگ و توپ سازي 8 مــستر سيــتوارت متخصص ماشـــين بخار و آهنگري 9- مسترتهارتن متخصص دراموردباغي10- مهــندس محــمد بخش هندوســـتاني متخــصص مهــندسي 11- ميرمن هملــتن متخصص خالكوبي 12- مستر مولتن متخصص در امور استخراج معادن. متخصصين موصوف حق نداشتند  تا پيش از اينكه شاگردان خودرا جهت انجام كار مستقلانه آماده سازند، افغانستان را ترك گويند. به همين ترتيب ، هركدام تحت تعقيب و مراقبت جدي جاسوسان امير قرار داشتند تا از تامين روابط مشكوك با افغانها جلو ايشان گرفته شود. امير عبدالرحمن، مصارف سرباز هاي خودرا كه از هرهشت  خانواده يك نفر جلب مي گرديد. بدوش مردم گذاشته بود. به گونه ا یكه هرهشت  فاميلي كه يك نفر سرباز براي دولت مي دادند، اين مكلفيت را نيز داشتند تا مصرف سرباز مذكور را تاديه دارند. اين معمول وطرز تاديه معاش ، براي كارمندان ملكي ونظامي در اداره امير،  در كتاب تاج التواريخ به شرح ذيل منعكس شده است : «‌قبل از آنكه فهرست ادارات نظامي را مذكور بدارم ، اظهار ميشود كه تمام كار ها و صنايع به جهت ساختن ادوات حربيه و قور خانه كه در فصل ديگر مذکور شده است ، تحت اداره نظامي ميباشد. كارگرها واستادان مواجب خودرا از دفتر وزارت نظام دريافت ميدارند.اكثر مستخدمين وكارگر هاي خارجي مثل هندي ها وانگليسها وغيره مواجب خودشانرا از اين دفتر ميگيرند. جهتش اين است كه مواجبي كه از دفتر نظامي بر داشت ميشود ، مرتبا ما ه به ماه از خزانه به جهت اين كار داده ميشود. و از طرف ديگر مواجب مستخدمين كشوري از ماليات مملكت پرداخت ميشود . به اين قسم براتي كه به مهر يكي از روساي دفتر صادر و به مستخدم مذكور سپرده ميشود و اين برات را مشخصا هم مهر مينمايم. اينگونه مواجبها گاهي فقط سالي يك مرتبه و بعضي اوقات آخر شش ماه پرداخت ميشود. و مستخدمين كشوري بايد خودشان رفته وجه برات را از اشخاصيكه از بابت ماليات و گمركات و عشريه مزروعات و املاك به خزانه دولت بده كار هستند وصول نمايند.مناسب نميدانم تعداد قشون خود را در اين كتاب اظهار بدارم فقط مختصري در باب ادارات متعده عساكر خودم مذكور ميدارم كه به قرار ذيل است :   توپخانه، سواره، پياده و پليس و رديف كه خاصه دار ميگويند.و خوانين وسوار كه اين هم سواره رديف است كه تحت حكم خوانين مملكت هستند. و تعداد آنها به اندازه ماليات املاكي است ، كه خوانين مذكور دارند. يا به اندازه مستمري است كه از دولت به آنها داده ميشودو عساكر داوطلب كه در ميان اينها اشخاصيكه بيشتر از شانزده سال و كمتر از هفت سال باشند شامل ميباشند. و ترتيب اين كار از اين قرار است كه مردم خود شان يكنفر از هشت نفر خود را ميفرستند و تمام مخارج لازمه اورا تا زمانيكه مشغول آموختن مشق و تربيت نظامي ميبا شند متحمل ميشوند.بعدازان مشاراليه به خانه خودش ميرودو يا مشغول كار ديگر ميشود.به عوض او يكنفر از جمله هشت نفر به جهت آموختن مشق نظامي مي آ يد واين ترتيب در سال 1314 ه .ق برحسب خواهش خود مردم برقرار شده است . . . اكنون كه اهالي مملكت من لشكر صحيحي دارندكه به حهت وطن خود بجنگند و پول هم دارند كه به جهت عساكر خود شان آذوقه ابتياع نمايند.»  ‹14›  اداره اميرعبدالرحمن از طرق ذيل تمويل مي شد : 1-     مبلغ 18 لک روپیه مستمری که انگلیس ها همه ساله براي وي مي پرداختند.  2- ماليه زمين ، محصولات باغداري ودامپروري ، محصول واردات و صادرات ، محصول ثبت اسناد، مثل قراردادهاي تجارتي ، نكاح نامه ، جريمه ها ، عوايد املاك  و جايداد دولتي ، عوايد معادن لاجورد ونمك، مصادره اموال مامورين، تجاروسايرمردم . اين در حالي بود  كه قبل از اين ماليه و  محصولات زمين ، دامپروري  و باغداري از طريق مستاجران و خوانين اقوام تحصيل وبه دولت سپرده مي شد. ولي در زمان امير عبدالرحمن وظيفه مذكور به دوش ادارات مسوول دولت سپرده شد. چون تشكيل اداري عبدالرحمن خان تا سطح واحد هاي اداري  ولايات توسعه يافته بود. اميرعبدالرحمن ، اگر از يك طرف با اعمال فشار برمردم  ، مدارك تمويلي اداره خويش را تهيه مي ديد ، ا ز جانب ديگر براي باز ما ند گان خانواده هاي احمد شاه بابا، حاجي جمال و پاينده محمد خان سالانه براي هر مرد چهار صد روپيه وبراي هر زن سه صد روپيه معاش مستمري مي داد.    تعیین سرحدا ت ا فغا نـــــــستا ن در زما ن ز ما مدا ری ا میر عبد ا لر حمن    طوری که ذکر شد ،  قبل از روي صحنه آمدن احمدشاه بابا درسال 1747م.  و تشكيل امپراطوري ابدالي توسط وي، در قسمت شمال افغانستان كنوني تركا ن اشترخا ني ودرقسمت جنوب آن تركان بابري حكم مي راندند. درقسمت غربي افغانستان بالترتيب ، تركان صفوي، هوتكي ها، ابداليان و نا درفشا ر حاكميت داشتند. پس از مسلط گرديد ن احمد شا ه بابا بر ا ين جغرافيا ، درقسمت شمال آن رود آمو به صفت مرز ميان امارت بخا را و دولت جديدالتاسيس افغاني تثبيت گرديد. در ا ستقا مت هاي جنوب ، غرب و جنوب شرق افغانستا ن مرز مشخصي وجود نداشت . در اين حدود ، گما شته گا ن دولت مركزي بر منا طقي چون مشهد ، سيستان ، كويته ، پشا ور، پنجاب و كشمير تسلط داشتند . و بنابر هدايت كابل عمل مي كردند. روند مذ كور قسما تا زمان امير دوست محمد خان ادامه داشت. از آن به بعد ،  بي آنكه مرزهاي افغانستان به شكل رسمي تشخيص شود، امراي افغاني عمدتا برهمين جغرافيا كه بعدا نا م افغانستا ن را به خود گرفت ، حكومت مي كردند. پس از به قدرت رسيدن امير عبدالرحمن ، مسا له تثبيت  مرز حاكميتش به شكل رسمي طرح ودر نتيجه جغرافياي كنوني كشور بنام افغانستان رسميت يافت.  اين درحالي بود  كه پيش از امارت عبدالرحمن خان ،  ا مپرا توري بريتانيا بنا بر تشويشي كه از پيشروي قواي نظامي امپراتوري تزار روس به جانب جنوب داشت ، راه مذاكره با مراجع روسي را باز كرد. تا توانسته باشد كه از طريق مذكور سرحد شمالي افغانستان را تثبيت وجلو تجا وز روسها  به طرف جنوب را بگيرد. مذاكرات طرفين پيرامون اين مساله، از نشست « لارد كلاريدن»  وزير خارجه انگليس و « بارون برون» سفير روسيه ،  در اوايل سال 1869م آغاز يافت. ملاقات دومي روي اين موضوع در ماه سپتامبر 1869م ميان « لارد كلاريدن» و «گورچيكوف» ريس حكومت تزار در « ايدلبرگ» صورت پذيرفت. ولي ، اين دو ديدار رسمي بي آنكه به نتيجه مطلوبي برسد پايان يافت. ازآن به بعد، طي مذاكرات پيهمي كه ميان طرفين به وقوع پيوست ، جانب انگليسي بي حوصله شده طرح يكجانبه را در اين مورد تهيه و به جانب روسي ارايه داد.  بلگرامي جريان موضوع را در کتاب خود اينگونه قيد كرده است : « سفير انگليس فيصله دفتر وزارت خارجه خودرا كه طي آن لارد گرانويلي وزير امور خارجه تصميم حكومتش را مبني بر قلمرو ها وسرحدات افغانستان كه به صورت كامل به امير كابل مربوط ميشد تشريح نمود و به حكومت تزار ارئه نمود.  1- بدخشان با نواحي متعلقه اش واخان از سر قل جهيل ويكتوريا در شرق تا محل وصل رود كوكچه با رود آمو   ‹ يا پنجه› سرحد شمالي اين ولايت را در سراسر امتدادش به وجود مياورد. 2- تركستان افغانستان مشتمل منطقه قندوز ، خلم و بلخ ميباشد. رود آمو از محل اتصال رود كوكچه امتداد مسير خواجه صالح بالاي شاهراه بخارا به بلخ را در بر ميگيرد سرحد شمالي آنرا تشكيل ميدهد.  3- نواحي داخل آقچه، سرپل ، ميمنه، شبرغان و اندخوي از متصرفات سرحدي افغانستان به طرف شمالغرب بوده و صحراي وسيع ماوراي آن به قبايل آزاد تركمن ها مربوط است.  4- سرحد غرب افغانستان مشتمل بر هرات و ملحقات آن كه حدود آن با ولايات خراسان ، فارس واضح  و روشن بوده  وايجاب تعيين ومشخص شدن را در اينجا ندارد. وزير خارجه انگليس به صورت واضح اعلان نمود كه قلمروهاي ياد شده از نگاه حق و ملكيت به امير شيرعلي خان متعلق و مربوط بوده حق طبيعي اوست كه از اين متصرفات خود در صورت دستبرد و تجاوز دفاع كند. از طرف ديگر به حكومت هند دستور داده شدتا اميرشيرعلي خان را عليه هرگونه دستبرد خارجي به داخل اين محدود هشدار دهد. موضوع سرحدات افغانستان همزمان تنظيم و به اختيار حكومت روس گذاشته شد، تا اين سرحد را به رسميت بشناسد وهم متوجه باشد تا اين محدود از طرف مردمانيكه در حيطه نفوذ روس قرار دارند احترام گردد.»      ‹ 15›   درحاليكه چانه زدن هاي طرفين پيرامون، این  موضوع ادامه داشت ،  ا مارت ا مير شيرعلي خان در اثر تجا وز قواي انگليس از بين رفت. مساله مذكور هنگامي از سرگرفته شد كه روسيه تزاري به اساس سياست پيشروي خود به جانب جنوب ، منطقه پنجده را در سال 1885م از امير عبدالرحمن خان متصرف شد.   از آن به بعد ، مساله تثبيت سرحد شمال افغانستان با جديت بيشتر مطرح گرديد. طرفين دعوي جهت حل اين معضله هيات هاي قبلي خويش را تغيير دادند. به اساس تغييرات وارده  ،  انگليسها به جاي « سر پيتر لومسدن » ، « كلونل ريد جوي» و روسها به عوض« زيلي ناي » « كهولبرگ » را توظيف كردند. با وارد آمدن اين تغيير در روند مذكور ، مساله تثبيت سرحدات شمال افغانستان راه حل يافت.  اين در حالي بود  كه  سرحد غربي افغانستان قبلا توسط « گولدسميت» تعيين گرديده بود.و لی به اساس يك سلسله ملاحظاتي كه بعدا بروز كرد،  براي بار دوم مورد بحث قرارگرفت . در اين دوره رياست هيات  افغاني را قاضي سعدالدين خان واز انگليس را شخصي بنام « بارنس» به عهده داشتند. هياتهاي موصوف روز پنجشنبه چهارم ماه ذي حجه سال 1301 هجري قمري در منطقه « نوشكي» يكي از علاقه هاي چخانسور با هم پيوستند.  ايشان پس از گفت و شنود وبررسي مسايل مورد بحث ، راه قلعه فتح را در پيش گرفتند. قرار اظهار ملا فيض   محمد کاتب، هيات مذكور به تاريخ چهاردهم ماه محرم سال 1302 هجري قمري وارد اين ناحيه گرديد و موضوع باز پس سپاري منطقه «درشيفتي» را كه بنابر حكم دولت ايران توسط پسر امير قاين غصب شده بود،  به بحث گذاشت. منطقه مذكور پس از گفت و شنود ميان هياتها،   به جانب افغاني تسليم داده شد. به همين ترتيب ، هيات افغاني اظهار داشت كه به مسافه دو فرسنگ از زمين ني زار كه در آن طرف منطقه « تخت شاه» قرار داشت،  به اساس نقشه « گولد سميت» متعلق به افغانستان مي باشد.ولي بنابر عدم تصرف كارگزاران افغان به تملك دولت ايران درامده است. گفتگوی هیات  های مذکور پیرامون تعین مرز عربی افغانستان با کشور ایران ، تا این حد پیشرفت . و بیشتر از این انکشاف نکرد . فيصله نهايي در اين مورد هنگامي صورت پذيرفت كه  « سر هنري مكمهان» به صفت نماينده انگليس وارد صحنه گرديد. ا و، پس از به پا يان رسانيدن دور سوم مذاكرات در سال 1904 م  ، نقشه پذيرفته شده از جانب ايران وافغانستان را تهيه و معضله مذكور را قسما حل كرد.          تعيين سرحد پامير ارتفاع پامير كه ازجانب شمال با كشور تاجكستان ، ازجانب شرق با كشور چين و ازجانب جنوب شرق با كشور پاكستان همسرحد است،  يكي از ساحات مرتفع، پربرف و صعب العبور ولايت بدخشان مي باشد. اين جغرافياي دور افتاده ، در طول مدتي كه امراي سدوزايي ومحمد زايي بر افغانستان حكم راندند، به صفت يك منطقه غيرقابل دسترسي به حال خود باقي مانده بود. ارزش اين منطقه هنگامي مورد محاسبه قرار گرفت  كه از يگ طرف امپراتوري چين بر تركستان شرقي دست يافت و روسيه تزاري حدود متصرفاتش را تا مبدا رود آمو وسعت بخشيد واز جانب ديگر امپراتوري هند برتانوي تا منطقه چترال پيشرفت. اين همه انكشافات از زمان زمامداري احمد شاه ابدالي آغاز وتا امارت عبدالرحمن خان به صفت يك مساله مورد منازعه ميان روسيه تزاري و امپراتوري هند برتانوي كسب اهميت كرد. امير عبدالرحمن در آغاز حاكميت خويش ارتفاعات پامير را به هند برتانوي واگذار شد. ا و، راجع به اينكه روي چه علتي دست به چنين اقدامي زد ،  نوشته است  : « درباب ولايت واخان كه جزء مملكت من گرديده بود. قرار دادم كه تحت محافظت دولت انگليس باشد. چرا كه ولايت مذكور از كابل بسيار د ور و از مملكت من فرد افتاده بود. و از ا ين جهت خيلي مشكل بود كه ولايت مذ كور را به خوبي مستحكم نمايم. در باب خط سرحدي قرار داده شدكه خط مذكور را از چترال به گردنه بروغيل تا پشا ور كشيده مشخص نمايند واز آنجا هم تا كوه ملك سياه معين نمايند.»   ‹16›   پيش از كسب اختيارات سياسي انگليس بر پاميرات . روسيه تزاري در سال  1876قطعه ي را تحت فرماندهي سكوبيلوف به اين منطقه مرتغع فرستاد.از آن به بعد،  پامير تحت مراقبت جدي روس ها قرار گرفت، قطعه روسي مستقر در پا مير با استفاده از موقعيتي كه بر آن دست يا فته بود ، عنا صر كشفي خود را وارد منطقه چترال كرده و به جمع آوري معلومات پيرامون حركات انگليس ها مي پرداخت.  مراجع انگليسي هنگامي متوجه سطحي نگري اطلاعات خويش در اين ساحه شدند  كه در پايان سال 1891 يك افسر اطلاعات انگليسي به نام كپيتان « ينك هسبند» از جانب « كلونل يانوف» فرمانده قطعه روسي در منطقه ء باز آي گنبد واخان دستگير و باز گردانده شد.تنها اين نبود،  چون فرماندهان روسي تا آن زمان بر خورد هاي متناوبي را با مسوولين سرحدي چين و واحدهاي نظامي افغانستان انجام داده بودند. به همين اسا س ، مراجع حكومت انگلستا ن پس از فرستا د ن ا طلاعيه دستگيري افسر خويش توسط قواي سرحدي روسيه به مقامات روسي، دست به عمل زد. ا قدا مات حكومت انگليس در ا ين مورد كه از جنجالهاي سياسي با جانب روسيه تزاري آغاز شد،  منتج به آن گرديد تا انگليسها در سپتمبر سال 1893 هياتي را به رياست « مورتيمر ديورند» به كابل  بفرستند. اين هيات،  پس از انجام مذاكره با امير عبدالرحمن ، معضله مذكور را حل و موفق به تثبيت مرز فعلي افغانستان با حكومات روسيه تزاري ، چين وهند برتانوي گرديد.  ‹3›   خط د یو رند            طوريكه ا ظهار گرديد، قبل از شكل گيري امپراتوري نادرافشار و احمد شاه ابدالي ،  نيم قاره هند توسط سلاطين بابري اداره مي شد. لشكر كشي هاي پيهم نادر افشار و احمد شاه ابدالي بر سرزمين مذكور، توانايي اداره نظامي بابري را تضعيف و زمينه نفوذ قدرت استعماري انگليس در آن را مساعد ساخت ا ز این رو  بود  كه  پس از در گذشت احمد شاه و بعدا پسر وي تيمورشاه در سال 1793 ميلادي ، انگلیس ها قسمت وسيع سرزمين هند را متصرف  شدند. اين هنگامي بود  كه شاه زمان پسر تيمور شاه زمام امور را در افغانستان بدست گرفت. و با ملاحظه انكشافات وضع به نفع قواي انگليس ، به فكر تحكيم مناطق متصرفه ميراثي خويش،  چون ملتان ، پنجاب و كشمير شد. اين ساحه در صورتي قابل دسترسي بود كه شاه زمان به حمايت از زمامداران داخل جنگ هندوستان عليه ارتش متعرض انگليس بر مي خاست. بنا بر اين ، ا و در سالهاي 1793، 1794، 1795، 1797، 1798 ، 1799 به جانب هند لشكر كشيد. تا از اين طريق دست كمك به مدافعين هندي از كشور شان را دراز دارد. ولي، اقدام وي در اين زمينه تحت تاثير مبارزه عليه برادرش شاه محمود قرار گرفت كه قصد بر انداختنش را داشت . شاه محمود كه از حمايت فتح خان برخور دار بوده و توسط حاكم قاجاري ايران تحريك مي شد، پس از جنگ هاي متناوب با شاه زمان،  در سال 1801 موفق به خلع ا و گرديد. از آ ن به بعد، افغانستان به ميدان جنگ هاي داخلي ميان برادران سدوزايي و محمد زايي مبدل شد. اين زمينه خوبي جهت دستيابي انگليس ها به مقاصد استعماري شان در نيم قاره هند بود چون مبارزين هندي ، كه در صدد استحصال كمك از افغان ها بودند ، ا ز دسترسي به آن محروم  ودر ميدان جنگ با قواي متعرض انگليس تنها ماندند. از این رو  بود  كه انگليس ها در سال 1803 پس از تصرف دهلي و آگره  ، حكومات مرته و ميسور را منقرض و زمامدار دكن را از مقابله در برابر خويش منصرف ساختند. ارتش نيرو مندي كه در تحت قيادت « هولكر» به جنگ عليه اشغالگران انگليسي مي پرداخت آخرين نيروي قابل حساب بود كه در سال 1804 از صحنه خارج شد. همزمان با اين انكشافات ،  قوت ديگري به رهبري رنجيت سنگ در پنجاب ظهور كرد.  رنجت سنگ كسي بود كه شاه زمان هنگام لشكر كشي در سال 1798 بر هند ، ا يا لا ت لا هورو پنجا ب را برا ي وي دا ده بود. با روي صحنه آمدن رنجــت سنگ در پنجا ب،  حا كميت ا مرا ي ا فغا ن در ما وراي سند و كشمير ضعيف شد و كا ر به جا يي ر سيد  كه شا ه شجا ع آخر ين وا رث ا مپرا تو ري ا بدا لي پس ا ز شكست در برا بر شا ه محمود در سا ل 1809 م ،  پنا هنده در با ر ا و شد. ا ين كشمكشها ي خا نواد گي ميا ن شهزا د گا ن ا بدا لي ، ا لي د ست يا فتن سردا ر د و ست محمد خا ن براریکه قدرت ، ادامه داشت . امیر موصوف ،  در مد ت پنج سا ل  حا كميت خو يش ، تلاش ورزید تا منطقة پشاور را از تحت تسلط رنجیت سنگ آزاد سازد  . ا نگليس ها جهت د فع ا و ، به شا ه شجا ع كه در ا ختيا ر شا ن قرار داشت   ، مر ا جعه كردند . شا ه شجا ع     تقا ضا ي مشترك ا نگليسها و رنجيت سنگ در مورد انتقا ل قدر ت به كمك نظا مي ا يشا ن ا ز برا درا ن محمد زا يي برا ي خود را پذ ير فت . و لي ، جا نب ا نگليس پيش ا ز ا ينكه و ا رد عمل شود ، عهد نا مه لا هور را در برا برش قرا ر دا د  . ا ين عهد نا مه كه به تا ر يخ   26 جو ن 1838 ميان « مكنا تن» نمايندهء وايسراي هند، رنجت سنگ وشاه شجاع در لاهور به امضا رسيد. درماده هاي اول و چهارم آ ن آ مده ا ست :  « آ نچه مما لك متعلقه ا ين روي آ ب سند و آن روي آب سند مذكور كه در تحت تصرف و دا خل علاقه سركا ر خالصه جي ‹ رنجيت› ا ست.  چون صوبه كشمير با حد ود شرقي و غربي و جنوبي و شمالي ا تك وچچه وهزاره وكنبل و ا نت وغيره توا بع آ ن و پشا ور با يوسفزا يي وغيره و ختك و هشت سنگر و مچني و كوهات و هنگو و ساير توابع پشاور تا حد خيبر و بنو وزير و تانك و گرانك و كاله باغ و خوشحال گده وغيره با توابع آن و ديره اسمعيل خان و توابع آن و ديره غازي خان و كوت مشهن و عمر كوت وغيره با جميع توابع آن و سهنگر و اروات مند واجل و حاجي پور و روح پور ، و هر سه كيجي  ملك ميسنگره  با تمام حدود آن ، و صوبه ملتان با تمام ملك آن.  سر كار شاه موصوف ‹ شه شجاع› و ساير خاندان سدو زايي را در ممالك مرقومه الصدر، هيچ  دعواي نسلا بعد نسل و بطنا بعد بطن نبوده و نخواهد بود. در باره شكارپور وعلاقه هاي سند كه در راست درياي سند واقع است ، هر فيصله يي كه بين رنجيت و  كلاودويد  بعمل آ يد ، طرف قبول شاه شجاع خواهد بود.  شاه شجاع پس از واگذاري اين امتياز و امتيازات ديگري براي  انگليس و رنجيت سنگ ، كه در عهدنامه لاهور به آن متعهد شده بود، يكجا با قشون انگليس وارد افغانستان شد و در  1839 ا ما رت كا بل را از سردار دوست محمد خا ن بدست آ ورد. ا ين معاهده  ، ا سا س معاملا تي را گذا شت   كه  بعدا ا مير دوست محمد خا ن ، سردا ر يعقوب خان و ا مير عبدالرحمن خان به شرح ذ يل با جا نب ا نگليس ا نجا م د ا د ند : الف : معاهده جمرود   معاهده  مذکوربه تاريخ 30 مارچ سال 1855 ميان « سرجان لارنس» نماينده « لارد دالهوزي» وا يسراي هند برتانوي  و سردار غلام حيدر خان پسر و وليعهد امير دوست محمد خان درجمرود به امضا رسيد. در معاهدهء سه فقره يي مذكور بر موارد ذيل توافق صورت گرفت :  1- ما بين « آ نريبل ا يست ا ند يا كمپا ني»  و جناب ا مير دوست محمد خا ن وا لي كابل  وآن ممالك  ا  فغا نستا ن كه در قبضه ا و ميبا شد، و ورثاي ا مير مذكور صلح و دوستي دايمي خواهد بود  2-. آنريبل ايست انديا كمپاني ، معاهده مينمايد ، كه احترام آن علاقه جات افغانستان را كه حالا در تصرف امير مذكور ميباشند ، بكنند وابدا در آنها مداخله ننمايند.   3- جنا ب ا مير دوست محمد خا ن وا لي كابل و آ ن علاقه جا ت ا فغا نستا ن كه حالا در قبضه ا و ميباشند عهد مينما يد ا ز طرف خود وا ز طرف ورثاي خود علاقه جات آ نريبل ا يست ا ند يا كمپا ني را  احترا م نمايد وابدا در آنها مداخله ننمايد.و با دوستان آنريبل ايست انديا كمپاني دوست باشند و با دشمنان كمپا ني  مذكور دشمن باشند. امير دوست محمد خان بعداز امضاي اين عهد نامه با حانب انگليس  ،  به عهد خود چنا ن صا د ق و وفادار باقي ماند  كه  حتي از شرايطي كه در اثر انقلاب تابستان سال 1857 هندوستان جهت باز پس گيري ساحات از دست رفته اش مساعد شده بود ، استفاده نكرد. عبدالرضا هوشنگ در اين باره مي نويسد :  «در اين موقع علماي مذهبي و ميهن پرستان افغاني نيز كه به شدت از تسلط انگليسها نا راض بودند، به دوست محمد خان فشار وارد آوردند كه به كمك مسلمانان هند بشتابد و به انگليسها حمله كند، ولي دوست محمد خان زير بار نرفت و اظهار داشت : « من بايد به انگليسها بچسپم تا مرا در مقابل قاجار هاي لعنتي حفظ كنند، وچون با انگليسها قرارداد اتحاد بسته ام ، تا زمان مرگم به آن وفادار خواهم بود.»    17      ب  : معاهده  گند مك  معاهده گندمك كه به تاريخ 26 مي سال 1879 در منطقه گندمك ميان امير محمد يعقو ب خان جانشين امير شير علي خان و نمايندگان امپراتوري  هند  برتانوي هريك كيوناري و ليتن وايسراي هند به امضا رسيد ، در ماده نهم آن آمده است : « چون بين هردو حكومت طبق اين معاهده دوستي برقرار شده است . حكومت برتانيه شهر هاي قندهار و جلال آباد و علاقه هایي را كه اكنون تحت اشغال قشون برتانوي قرار دارد تخليه كرده و واپس ميسپارد. به استثناي كرم ، پشين و سيبي ‹ طبق نقشه ملحقه› كه تحت تسلط و انتظام برتانيه است ، اما اين سلطه دايمي نبوده  و ماليات آن بعد از وضع مصارف داخلي سالانه به امير افغانستان پرداخته خواهد شد.  حكومت برتانيه انتظام « ميجني» و « خيبر» را كه بين پشاور و جلال آباد واقع است ، در دست خود ميگيرد و هم انتظام امور رفت و آمد قبايلي را كه در اين دو منطقه تعلق دارند، برتانيه به دست خود خواهد داشت .» 18   ج – معاهده  ديورند  معاهده ديورند كه به تاريخ 12 نوامبر سال 1893 ميان امير عبدالرحمن خان و « مارتيمر ديورند»  نماينده دولت انگليس به امضا رسيد، عهد نامه جديدي نبود كه اميرمو صوف آن را امضا كرده باشد. چون هنگامي كه امير عبدالرحمن در چاريكار بود ، ضمن نامه يي از انگليسها سوال كرده بود كه از وي چه مي خواهند ؟ جانب انگليس در پاسخ به اين سوال وي پيشنهادي را  فرستاد و امير بي آنكه حرفي پيرامون آن داشته باشد، همه را تا ييد كرد. پيشنهاد مذكور حاوي مواد  ذيل بود : 1- پادشاه افغانستان  به استثناي دولت انگليس با هيچ حكومت خارجي ديگر نميتواند روابط سياسي داشته باشد. 2-    تمام قندهار زير فرمانروايی ديگري خواهد بود. 3-    علاقه هاي پشين و سيبي تحت تصرف حكومت انگليس باقي خواهد ماند.  4- فيصله ييكه با امير محمد يعقوب خان در باره سرحدات مشرقي افغانستان به عمل آمده به اعتبارخو د  باقي خواهد ماند.  از آن به بعد ،  عبد الرحمن خان وارد كابل شد و بر امارت افغانستان دست يافت . ا و،  در طول مدتي كه بر مردم اين كشور حكم راند ، كاري نكرد كه رضاي انگليس در آن نبوده باشد.  معاهده ديورند نيز يكي از چنين اموري بود كه امير با رعايت خاطر متصدي خويش آن را انجام داد. در عهد نامه مذكور موارد ذيل قيد شده است : « معاهده مابين جناب امير عبدالرحمن خان  جي ، سي، اس،  ا ن امير ا فغا نستا ن وحدود متعلقه آن در يكطرف  و سرهنري مارتيمر ديورند كي، سي، ائي،  اي ، سي، اي فارن سكرتري دولت عا ليه هند و نايب ووكيل از جانب دولت عاليه طرف ديگر.  از آنجا كه بعضي مساله ها به نسبت سرحد افغانستان به طرف هندوستان بر پا شده اند و چنانكه هم جناب اميرصاحب و هم دولت عاليه هند خواهش انفصال اين به طريق اتفاق دوستانه دارند و خواهش تقرر وتعيين حدود دايره تسلط واقتدار خود شان دارند تا كه در آينده هيچ اختلاف راي و خيال در امر مزبور بين اين دو دولت هم عهد وهم پيمان و قوع نيابد، پس به وسيله اين نوشته معاهده حسب ذيل نموده شد : 1- حد شرقي و جنوبي مملكت جناب امير صاحب از واخان تا سرحد ايراني به درازاي خط كه در نقشه كشيده شده وآن نقشه همراه عهد نامه ملحق است خواهد رفت . 2- دولت عاليه هند در ملك هاي آن طرف اين خط به جانب افغانستان واقع ميباشند هيچوقت مداخله و دست درازي نخواهند كرد و جناب امير صاحب نيز در ملك هايي كه  بيرون اين خط بطرف هندوستان واقع ميباشند هيچوقت مداخله و دست درازي نخواهند نمود.  3- پس دولت بهيه بريتانيه متعهد ميشوند كه جناب امير صاحب  ،  ا سمار و وادي بالاي آنرا تا چنگ در قبضه خود ندارند و طرف ديگرجناب امير صاحب متعهد ميشوند كه ا و هيچوقت در سوات و باجور و چترال معه وا دي ا رتوي يا با شكل  مداخلت ودست اندازي نخواهند كرد. دولت بهيه بريتانيه نيز متعهد ميشوند كه ملك برمل را  چنانكه در نقشه مفصل كه به جناب امير صاحب از قبل داده شده نوشته شد بجناب اميرصاحب واگذار نموده شود و جناب امير صاحب دست بردار از ادعاي خود به باقي ملت وزيري  و داور ميباشد و نيز دستبردار از ادعاي خود به چاكي ميباشد.   4- اين خط سرحد بندي بعداز اين به تفصيل نهاده و نشان كاري آن هر جاي ممكن و معطوف باشد بتوسط برتيش و افغاني كمشنران كرده خواهد شد و مراد ومقصد كمشنران مذكور اين خواهد بود ، كه اتفاق يكديگر بيك سرحد موافقت نمايند و آن سرحد حتي الامكان بعينه مطابق حد بندي كه در نقشه كه همراه اين معاهده ملحق است بايد بشود . ليكن محليه حقوق موجوده دهات كه بقرب  سرحدي ميباشند در مد نظر داشته شوند. 5- به نسبت مساله چمن جناب امير صاحب از اغراض خود بر چهاوني جديد انگريزي دستبردار ميباشند و حقوق خود را كه در آب سركي تيلري به ذريعه خريد حاصل نموده اند . به دولت بريتا نيه تسليم مينمايند. براين حصه سرحد خط حد بندي به حسب ذيل كشيده خواهد شد :  خط سرحد بندي از سركوه  سلسله خواجه عمران نزديك پشا كوتل كه در حد ملك انگريزي ميباشد.اين طور ميرود كه مرغه چمن و چشمه شيداو به راه افغانستان ميگذرد. بعد از اين اين خط حد عدل مابين ريلوي و سينس و كوه چه بميان بلاك ميرود.بتعلق افغانستان ميگذرد. دولت بهيه بريتانيه هيچ مداخلت تا به فاصله نصف  از راه مذبور نخواهند نمود. 6- شرايط مذبوره اين عهد نامه را دولت عاليه هند و جناب امير صاحب افغانستان اينطور تصور ميكنند كه اين يك كامل و خاطر خواه فيصله جميع اصل اختلاف راي وخيال كه در بين ايشان به نسبت سرحد مذكور بوده اند ، ميباشد. و هم دولت عاليه هند و هم جناب امير صاحب برذمه خود ميگيرند كه انفصال هر اختلافات فقرات جزيي به مثال آن نوع اختلافات كه بر آن در آينده افسرهاي مقرره جهت علامت نهي خط حد بندي غور و فكر خواهند نمود. بطريق دوستانه نموده خواهد شد تا كه براي آينده حتي الامكان جميع اسباب شك و شبهه و غلط فهمي مابين دو دولت برداشته و دور كرده شود . 7- چونكه دولت عاليه هند از نيك نيتي جناب امير صاحب به نسبت دولت بهيه بريتانيا نشفي و اطمينان خاطربطور كمال دارند و خواهش دارند كه افغانستان را در حالت خود مختاري و استقلال و قوت ببينند. لهذا دولت مومي اليه هيچ ايراد و اعتراض بر ا مير صاحب در باب خريد ن و آورد ن          ا سبا ب جنگ در ملك خود نخواهند كرد و خود دولت موصوف چيزي معاونت و امدا د بعطيه اسباب جنگ خواهند نمود. علاوه بر اين جهت اظهار اعتراف خود شان نسبت به طريقه دوستانه كه جناب امير صاحب در اين گفتگو و معامله ظاهر ساخته اند. دولت عاليه هند قرار ميدهند كه بر آن وجه عطيه سالانه دوازده لك روپيه كه آلان به جناب ممدوح داده ميشود ، شش لك  روپيه سالانه مزيد نموده شود. 19   المرقو م 12 ما ه نو ا مبر 1893 مطا بق 2 جما دي ا لاول1311قمري                                                              امير عبدالرحمن در مورد جريان كارهيا ت ا نگليس و جا نب ا فغا نستا ن  بخاطر انجام عهد نامه مذكور نوشته است :  « به جهت قطع وفصل تمام همين مناقشات و زحمات بود كه سفارتي را به رياست « سرمارتيموردوراند» به كابل دعوت نمودم وچون مشاراليه شخص سياسي دان هوشياري بود ملتفت كه اطمينان باعث اطمينان است. مشاراليه به جهت سلامتي و محافظت خود به من اعتماد نموده عازم كابل گرديد و مشار اليه به همراهي معاونين خود كلنل «اليس» كه يكي از اجزاي اداره نظامي هندوستان بود و كاپيتان « مانريس اسميت» و « مستركلارك» كه يكي از اجزاي وزارت امور خارجه دولت هندوستان بود و « دكتر فن» حكيم باشي فرمانفرما و « مستر دانالد»  و چند نفر از محاسبين و منشي ها و اجزاء هندي به تاريخ  نوزدهم ماه سپتامبر سال 1893 ميلادي از پشاور بطرف كابل حركت نمودند و در ورود سفارت مذكور به كابل ، جنرال من غلام حيدر خان از آنها استقبال نمود. من اندكي را كه عمارت مسكوني پسرم حبيب الله خان بود  متصل به كابل ميباشد ، به جهت منزل آنها تعيين نمودم. بعد از مجلس رسمي اول ، فورا مشغول مذاكرات گرديديم. چون «سرمار تيمور دوراند» شخص سياسي دان بسيار زيركي بود و زبان فارسي را هم خوب ميدانست تمام مذاكرات زود اصلاح شد ، ولي به جهت اينكه ثبت هر حرفي را كه « سرمارتيمور دوراند» و خودم و ديگر متكلمين سفارت ، صحبت ميكرديم داشته باشيم قرار داده بودم كه منشي باشي من سلطان محمد خان ، عقب پرده بنشيند بدون آنكه كسي اورا ببيند ، يا حضور اورا عقب پرده غير از خودم ديگر كسي بداند و هر كلمه را كه « سرمارتيمور دوراند» يا خودم با همديگر تكلم ميكرديم به خط رمز اختصاري نوشته ، ثبت اين مكالمات ، تماما در دارالانشاي دولتي ضبط است. كه گفتگويي كه بين دولت من با دولت روس در باب روشان و شغنان حاصل شده بود ، چنانكه قبلا بيان داشتيم قطع و فصل گرديد. در باب ولايت واخان كه جزء ولايت من گرديده بود، قرار دادم كه تحت محافظت دولت انگليس باشد. چرا كه  ولايت  مذكور از كابل بسيار دور و از مملكت من فرد افتاده بود و از اين جهت خيلي مشكل بود كه ولايت مذكور را به خوبي مستحكم نمايم . در باب خط سرحدي قرار داده شد كه خط مذكور را از چترال و گردنه بروغيل تا پيشاور كشيده مشخص نمايند و از آنجا هم تا كوه ملك سياه معين نمايند.  به اين قسم كه واخان و كافرستان  و اسمار و طايفه موهمند ، لال پوره قدري از وزيرستان جزء مملكت من گرديد و من ادعاي حقوق خود را در باب استاسيه راه آهن چمن نو و چغايي و باقي وزيرستان و بلند خيل و كرم و افريدي و باجور و سوات و نبيرو  دير و چيلاس و چترال ترك نمودم. هر دو طغرا قرارداد نامه را در باب سرحداتي كه معين شده بود ، خودم و اجزاء سفارت مهر و امضا نموديم. و قرارداد نامه مذكور نيز ذكر شده بود چون دولت افغانستان بطور دوستي ادعا هاي خود را در باب بعضي از ولايات چنانكه قبلا مذكور شده است قطع نمود. لهذا به عوض اين همراهي وجه اعانه كه سالي دوازده لك روپيه دولت هندوستان تا به حال ميپرداخت . بعد از اين سالي هجده لك روپيه خواهد بود. علاوه بر اين دولت هندوستان متعهد گرديد كه محض همراهي دوستانه ، اسلحه و ادوات حربيه به دولت افغانستان بدهد و نيز قرار داده شد كه بعد ها دولت افغانستان هر قدر اسلحه  و ادوات حربيه كه خواسته باشد ،‌ابتياع نموده وارد افغانستان نمايد ، دولت انگليس مانع نشود . پسرم حبيب الله خان تمام اجزاء سفارت را با عبد الرحيم خان ، معا ون ا لسنهء شرقيه و محمد افضل خان ، سفير انگليس مقيم كابل و نواب ابراهيم خان  در باغ بابر به جهت صرف شام دعوت نمود. پسر هايم حبيب الله خان و نصرالله خان و غلام حيدر خان ، سپهسالار و منشي باشي و دو سه نفر ار صاحب منصب هاي من ، از آنها پذيرايي نمودند. در تاريخ سيزدهم ماه نوامبر ، در عمارت سلامخانه در بار عمومي تشكيل يافته تمام صاحب منصبهاي كشوري و نظامي كابل و روساي طوايف مختلف و نيز دو نفر پسر هاي بزرگم ، حضور داشتند. در حضور اهل مجلس ، به جهت من باب المقددمه  نطقي نمودم و تمام قرارداد هاي را كه داده شده بود ، به جهت اطلاع ملت و اهل مملكت خود و كساني كه حاضر بودند، اجمالا بيان كردم. خداوند را حمد نمودم كه روابط دوستانه را كه بين اين دو دولت حاصل بود ، محكم و آنها را بيشتر از پيشتر با همديگر مو ا فقت عطا فرمود. و نيز از « سر مارتيمور دوراند» و اجزاء سفارت ، اظهار امتنان نمودم كه گفتگو ها را از روي عاقلي قطع و فصل نمودند.