|
اگر نقش جامعه مدنی در تصمیم
گیری های مراکز اعمال قدرت در افغانستان را با
اساس قرار دادن اصل تیوریک فوق مورد بررسی
قرار دهیم دیده می شود که شكل گيري جا معه
مدني در ا فغا نستا ن ، ا ز پيشينه خو بي بهره
مند نيست چون، از آغاز تا امروز نقش آن به صفت
یک نیروی باز دارندۀ استبداد و مدافع حقوق
مردم ، محسوس نبوده است. ا ز جمع زما مدا را
ني كه قبل ا ز ا مير حبيب ا لله در ا ين كشور
به حا كميت پردا خته اند ،پس از امیر شیر علی
خان ا مير عبد ا لر حمن ا ولين كسي است كه
بر مفهوم مد نيت معاصر و جا معه مد ني و قو
ف دا شته ا ست. ا و پيرا مو ن تحقق مد نيت در
جا معه ا فغاني مي نو يسد :
« بدوا ، لا زم بود كه تما م ا
شخا صي را كه مخا لف عدل و تمدن و ترقي و تر
تيب و آ زا دي مردم بو دند ، ا ز ميا ن بردا
رم . ا كثرا ا شخا ص مغرض و جا هل هستند ، كه
در ا ين جنگها ي دا خلي مرا ملا مت مي نما
يند. و خيا ل مي كنند رفتار من نسبت به ا ين ا
شخا ص خيلي جا برا نه بوده ا ست . و لي در
مما لك متمدنهء حا ليه هم ا يشا ن ا ينگو نه
وا قعا ت بوده ا ست. كه سلا طين آ نجا در شروع
تا ريخ تمدن شا ن مجبور بودند به مخا لفت ا ها
لي وطن خود بجنگند ، چرا كه ا ها لي وطن آ نها
در بدو ا مر حا لت تمدن را نمي فهميدند. در
همين صد سا ل جما عت كا رگري در ا نگلستا ن به
مخالفت دولت خود شان ا غتشاشات سخت نموده اند
» 1
از آن به بعد، در زما ن
زمامداري ا مير حبيب ا لله خا ن بود كه
مفكورهء جا معه مد ني توسط خانوادة
سردار محمد يوسف و محمود طرزي در مرحلهء ا ول
وا رد دربا ر ا مير و ا ز آنجا در ميان
فرهنگيا ن شهر كا بل ا نتشا ر يا فت . تا سيس
«حزب جمعيت سري ملي » كه با طرح ايجاد نظام
شاهي مشروطه د ست به مبا رزه زد ، يكي ا ز نتا
يج ترويج ا ين مفكوره در شهر كا بل است. با
سركوب
گرديدن
حزب مذكور توسط حبيب ا لله خا ن، ا ين حركت ا
ز طريق شهزاده اما ن الله وعده يي از دربا ريا
ن ا مير پي گرفته شد و بعد از ترور اميرو به
قدرت ر سيدن شهزا دهء موصو ف تلاش صورت گرفت،
تا برا ي تفكر جا معه مد ني بستر تحقق ا يجا د
گردد. به همين ا سا س بود ،كه ا ما ن ا لله خا
ن اولين قانون اساسي افغانستا ن را ايجاد و
دست به تاسيس كا بينه زد. در دوران وي مطبوعا
ت آزاد بوجود آمد، دستگاه راديو در كابل فعال
شد، معارف معاصر در پايتخت و ولا يا ت كشور
رونق يا فت و شعار آزادي زنا ن بلند گرديد.
به همين تر تيب، ا ز طريق ايجا د سفارتخانه ها
ي ممالك مختلف در كابل و تاسيس سفارتخانه هاي
افغانستان در خا رج ا ز كشور ، دروازه ها ي
بسته افغانستان جهت تبادل فرهنگ و مدنيت با
جهان پيشرفته باز شد. در نتيجه ، تا حدي كه
لازم بود اساس ترويج جامعه مدني در شهر كابل
استوار گشت.
بعد از خارج گرديدن اما ن الله
خان ا ز صحنة
اداره ، وضع به گو نه اي دگرگو ن شد كه با لا
ثر روند مذكور تو سط حبيب ا لله كلكا ني و نا
در خا ن كا ملا ا خلا ل گرديد. مرحلهء دوم ا
ين حركت ، بعد ا ز روي كا ر آ مدن شاه محمود
خا ن در سا ل 1946 ميلا دي به صفت صدر ا عظم
كشور ، آ غاز شد. در ا ين دور ، ا نتخا با ت
آزا د برا ه ا فتا د ، پارلما ن بوجود آ مد و
برا ي ا ولين با ر ا صل تفكيك قوا در چوكا ت
حا كميت تحقق پذيرفت. تضمين فعا ليت مطبو عا
ت آ زا د ، تا سيس ا حزاب سيا سي و ا يجا د ا
تحا ديه محصلا ن در كا بل ا ز دستا ورد ها ي
ديگردر ا ين دور بود كه جا معهء عقب ما ندهء
ا فغا ني ا ز آ ن بهره گرفت.و لي ،ديري نگذشت
كه جريا ن مذكور در سا ل 1951تو سط همين صدر
ا عظمي كه خود ز مينهء ا يجا د د موكرا سي در
كشور را فرا هم سا خت و به صفت پدر دمو كرا سي
شهر ت يا فت ، توقف دا ده شد و با قرا ر گر
فتن سردا ر محمد دا ود در سا ل 1953 در را س ا
دا ره ، ديگر حرفي ا ز برگزاري ا نتخا با ت آ
زاد ، پا رلما ن مردمي ، فعا ليت ا حزا ب سيا
سي و جا معهء مد ني به ميان نيا مد. در ا ين
دو ره ا گر ا ز يك طرف دموكراسي مجا ل تحقق
نيا فت ، ا ز جا نب ديگر كا ر ها يي صورت پذ
يرفت كه در مسا عد گرديدن شرا يط عيني و ذ
هني برا ي ايجا د دموكراسي و جا معهء مد ني
در ا فغا نستا ن مفيد و مو ثر بود. بگونهء
مثا ل ميتوا ن ا ز ا نكشاف معا رف معاصر،
مدرنيزه شدن تشكيلا ت ا دا ري ، تغيير قا بل
تو جه منا سبا ت تو ليد ي و ا جتما عي ، بوجود
آ مد ن ا قشا ر مختلف صنفي و ا رتبا ط يا فتن
اجتماعات اتنيكي
طريق ا يجا د شا هرا ه ها ، ا
نكشا ف تجا رت دا خلي و ورود محصلين ا ز ا
طراف كشور به مو سسا ت تحصيلي ملكي و نظا مي
فعا ل در كا بل يا د كرد. با فرا هم
گرديدن شرا يط ا عادهء جا معهء مد ني ا ز طريق
مذكور در دورهء صدا رت محمد د ا ود خا ن ، د
ههء د موكرا سي در ا فغا نستا ن در سا ل 1340
آ غاز شد. ا ين د هه پس ا ز مو ظف شد ن دكتور
محمد يو سف به صفت صدر ا عظم كشور وا رد زند
گي تاريخي مردم ا فغا نستا ن گر ديد. در همين
دهه بود ، كه قا نو ن اسا سي قرا ر دا دي در
سا ل 1343 تد وين وا نتخا با ت آ زا د ا ز سر
گر فته شد. پا رلما ن متناسب با ا يجا با ت
رشد ا جتما عي جا معهء افغاني ا يجا د گرديد.
تفكيك قوا ا حيا ومطبو عا ت آزا د و احزا ب
سيا سي ا جا زهء فعا ليت يا فت . ا تحا ديهء
محصلا ن و ا ستا دا ن پو هنتو ن بو جود آ مد ،
تظا هرات ، اعتصابات و راه پيمايي هاي مسالمت
آ ميز رايج گرديد، احزاب سيا سي مجهز با
ايديالو ژي ها ي مختلف دوباره ظهور كردند. به
همين ا سا س گفته مي توانيم كه در ههء
دموكراسي
بود كه شرا يط مساعدتري جهت
ايجا د و ريشه گيري جامعهء مد ني در افغانستان
بوجود آمد و برای اولین بار نقش جامعه منی در
تصمیم گیری مراکز اعمال قدرت در افغانستان به
شرح ذل تبلور یافت :
1-
در اثر تظهارات ماه عقرب سال
1343 مصادف با 25 اکتوبر سال 1965 محصلین کابل
و متعلمین صنوف بالای مکاتب لیسه شهر کابل ،
داکتر محمد یوسف صدر اعظم وقت استعفاداد .
2-
در اثر تظاهرات و اعتصابات
سال 1968محصلین و متعلمین به رهبری اتحادیه
محصلین در کابل قوانین معارف فسخ و وزیر معارف
مجبور به استعفا شد.
3-
در اثر تظاهرات و اعتصابات
محصلین و متعلمین شهر کابل به رهبری همبن
اتحادیه در سال 1972 وزیر معارف ، ریس
پوهنتون کابل و روسای پوهنحی های این پوهنتون
به استعفا سوق شدند.
به همین ترتیب ، در دهه
دمکراسی ، در اثر فشارهایی که از جانب پرلمان
بر حکومات نور احمد اعتمادی و داکتر ظاهر
وارد آمد ، صدر اعظمان مذکور
با کابینه های خود استعفا دادند. این به مفهوم
استقلالیت پارلمان به صفت مرجع حمایت کننده از
منافع مردم و جامعه مدنی در تاریخ تحقق دمکراس
در کشور بود . ولي، تحو ل مذكور در ا ثر برا ه
ا فتا دن كو دتا ي 26 سر طا ن 1352 سردار محمد
داود سركوب و تا آ غا ز زمامداري دكتور نجيب
ا لله در سا ل 1365 خا مو ش ما ند.
دكتور نجيب ا لله آ خر ين زما
مدا ر ي بود كه قا نو ن ا سا سي دورا ن خود
را ا يجا د كرد. تحقق و حا كميت قا نو ن را
شعا ر دا د و طرح تو سل به پلو را ليز م سيا
سي را پي ريخت . ا ين برنا مه ها ي وي به نسبت
كم پهنا بو دن بستر تحقق آ ن كمتر عملي شد.
-------------------------------------------------
ا مير عبد ا لرحمن خا ن . تا ج
ا لتوا ريخ صفحه 223
با سقوط حا كميت دكتور نجيب ا
لله شرا يطي بر كشور سايه افگند كه نه تنها
دست و پا ي جامعهء مد ني را بست ، بلكه در
جهت ا ز بين ر فتن ز مينه ها ي ظهور بعد ي آ ن
نيز مو ثر افتاد.
در حا لي كه جا معهء مد ني در
ا فغا نستا ن ، ا ز ا ثر بر خورد با نا گوا ري
ها ز مينه ها ي فعا ليت خو يش را ا ز د ست دا
ده بود ، با ا يجا د ا دا رهء مو قت به ر يا
ست آ قا ي كرزي در اواخر سا ل 2001 ميلا دي
مصا دف به ا وا يل ز مستا ن سا ل 1380 مجا ل
تا زه يي برا ي ظهور آ ن پيدا شد. چو ن ، ا
ين اداره بايد به ا سا س توا فقا ت بن عمل مي
كرد كه در آ ن اجراآت دولت طبق قانو ن اساسي
سا ل 1343 وعده شده بود. طوري كه ديده شد حا
كميت ائتلافي مذكور به نسبت حاكم بودن ا شخاص
و طرفها ي نيرومند قا نون ستيز بر ادارهء ا
مور نتوانست دست به اجراآت قانوني بزند. چو
ن، بافت قدرت و توا نا يي مد ني مردم به گو نه
ا ي بود كه ا مكا ن تحقق قا نو ن در كشور
وجود ندا شت. ز مينه ها ي مسا عد ي كه آ قا ي
كرزي ميتوا نست جهت مهار ساختن وضع به نفع
حاكميت قانون از آن استفاده كند، عبارت مي شد
ا ز :
1-حما يت بيدر يغ ا يا لا ت
متحدهء ا مر يكا و جا معهء جهانی ا ز ادارهء
وي.
2- رو حيهء ضعيف قا نو ن
ستيزان و تن دا دن ا يشا ن به معاملات .
3-علاقمندي و آماده بودن مردم
در رهايي خويش از چنگ استبداد و اختنا ق .
4 - يكپا رچه نبود ن فرما ند
ها ن و تنظيم ها ي جها د ي در ا عما ل ا ستبدا
د و حفظ قدرت .
ولي ،مصلحت اندیشی آقای کرزی
در سیاست و اداره امورسبب شد تا زمامدار
مذکور به عوض استفا ده ا ز شرا يط مساعد فوق
بخا طر تحكيم پا يه ها ي حکومت خو يش ، زمینه
مشروعیت استبداد قانون ستيزا ن را فراهم آورد
. ا ين مصلحت تسليم پذيري وی كا ر را بجا يي
كشا نيد ، كه ا ختيار لو يه جرگهء ا ضطرا ري
بد ست پنجا ه نفر اعضای انتصابی شده كه شا مل
فرما ند ها ن بزرگ ، ر هبرا ن تنظيم ها ي جها
دي و وا ليا ن مي شد ند ، ا فتا د. در همين
لو يه جرگه بود، كه كرسي هاي كا بينه خلا ف
طرز العمل کار لویه جرگه به تیم آقای کرزی،
فرماندهان بزرگ و رهبرا ن تنظيمي تقسيم شد.
بنا بر ا ن مي تو ا ن گفت ، كه به ا ين تر تيب
اعمال استبدا د از جانب قانون ستيزان در كشور
مشروعيت يافت. و ا نتظار مردم ا ز ادارهء آ قا
ي كرزي بخاطر رهايي شا ن ا ز ا سا رت فرما ند
ها ن ، به یاس مبدل گردید. ا ين در حالي بود،
كه هر رهبر تنظيمي ، هر فرمانده و هر كسي كه
توقع داشت تا سهم آ ن در ادارهء امور زا يل
نگردد، به د موكرا سي پناه مي برد و را ه مفا
همه و معا مله با مرا جع مسوول ايالات متحد
امريكا و ملل متحد را در پيش گرفت. اين روند
شرا يط مساعدي را بخاطر تضمين آزادي مطبوعا ت
و ايجاد نهاد ها ي سيا سي ، فرهنگي ، حقوقي،
ا تحا ديهء وانجمن های زنا ن ، شوراها ي
اتنيكي ، ا نجمن ها گوناگون وغيره اجزا ي جا
معهء مدني در شهر كا بل بوجود آمد. ا ز همين
سبب بود ، كه با گذ شت زمان، پروسهء شكل گرفتن
تشكلا ت مذ كور در جا معه تسر يع گرديده و در
مسير ا نتظام حركت مي كند. اين تحول اگر از يك
طرف مربوط به روند معامله گري هاي قدرتمندان
با مراجع خارجي مي با شد، ا ز جا نب ديگر كار
آيي نهاد هاي مدني، فرهنگي ، ا جتما عي و سيا
سي مستقل بين المللي چو ن ، مو سسهء صلح سو يس
‹
Swiss peace
› ، ميديوتيك ، آيينه ، انستيتو ت دموكراتيك
ملي ، ا نترنيوز وغيره در قسمت ا يجا د شرا يط
مساعد جهت تاسيس نهاد هاي مدني در ا فغا نستا
ن قابل درك ا ست . همچنا ن، گزارشهايي كه از
جا نب كميسيو ن مستقل حقو ق بشر افغا نستا ن،
سازما ن ديد بان حقو ق بشر ملل متحد و گروه
بحرا ن در مورد تخطي ها ي فرما ندها ن و
قدرتمندان از حقوق بشر پخش مي شود ، توانسته
است، كه به صفت يك راه كار باز دارنده نقش
موثري را در حمايت ا ز ا هدا ف جا معهء مد ني
با زي كند. و لي ، با يد ياد آورشد كه ا ين
تلا شها تنها در قسمت مسا عد سا ختن فضا ي
بهتر برا ي پخش تفكرمدني ميتوا ند مو ثر با
شد. در صورت مطرح شد ن مسا له در سطح عملي آ
ن، تو جه به موا رد ذيل ضروري ا ست :
1- مها ر گرديد ن قدرت فرما
ندها ن ، رهبرا ن تنظيمها ي جها دي و ديگر مرا
جع قا نون ستيز .
2- تصفيهء سا ختا ر ها ي نظا
مي و پو ليس ، ر هبري و لا يا ت و در نها يت
سيستم ا دا ره ا ز عنا صر نا با ب .
3- جمع آ وري متوازن سلاح .
4- ترو يج معا رف معا صر، ا
نتقا ل شبكه ها ي برق ، و گاز و تمد يد خطوط
مواصلاتي در نقا ط دور دست كشور .
5- ا نتشا ر فعا ليت ها ي مطبو
عا تي به همه نقا ط كشور .
6- برگزا ري وركشا پها ، سمينا
ر ها و كنفرا نسها ي آ موز شي و تر بيتي در
محلا تي كه با زندگي مد ني كمتر آ شنا يي دا
رند .
7- ا يجا د كور سها ي سوا د آ
موزي و معلو ما تي پيرا مو ن طرز ز ند گي مردم
در كشور ها ي پيشر فته و نقش جا معهء مد ني در
آ نها .
8- عيا ر سا ختن نشرا ت و سا
يل ا رتبا ط جمعي در مسير تشر يح فو ا يد ا
يجا د و تر ويج جا معهء مد ني .
9- فرا هم آ وري تسهيلا ت جهت
فر ستا دن مستمر د سته ها يي ا ز متعلما ن ،
محصلان ، د هقا نا ن ، كا رگرا ن ، زنا ن ، ا
هل كسبه ، علما ي د يني و غيره ا قشا ر ا جتما
عي جهت با ز ديد با شهروندا ن جوا مع پيشر
فته و تا مين روا بط كا ري ميا ن ا جزا ي جا
معهء مد ني ا فغا ني با ا جتما عا ت مد ني مم
لك دو ست .
10- ا يجا د ز مينهء پذير ش
محصلا ن ا فغا ني در دا نشگاه ها ي مما لك
داراي نظا م هاي مردم سا لار .
11- تو جه جد ي بخا طر ر شد
منا سبا ت تو ليد ي ا ز طريق ما شينيزه گرديد
ن آ ن . در ا ين صو رت ا سا سا ت مطمئيني بخا
طر ا يجا د و ترو يج جا معهء مد ني در ا فغا
نستا ن گذا شته شد ه و نقش آ ن در تصميم گير ي
ها ي حكو مت ها حياتي مي گردد. |
